قوس ۋىس توپىراق
جۇما, 24 اقپان 2012 7:59
– ماعان مىنا اق قاعازعا ءبىر ۋىس توپىراق سالىپ اكەپ بەرىڭدەرشى, – دەپ ارقالىقتان كەلگەن مۇسا جەڭىل ماشينەنىڭ ىشىنەن سىرتقا شىعا الماي, ءوز دەمىنە-ءوزى بۋلىعىپ, اياز قارىعان ءاينەكتەن جاس قابىردىڭ ماڭىندا ۇسكىرىكتە ارەڭ شىداپ, شالت قيمىلداپ, سوڭعى پارىزدارىن وتەمەككە ۇمتىلىپ ءجۇرگەندەرگە كوزىنىڭ جاسى سورعالاپ, ەگىلە قاراپ كۇيزەلىپ وتىر. «قايران, جان اعام-اي! سەن دە باقيلىق بولعانىڭ با؟» مۇسا كەڭكىلدەپ كەتتى. تۋعان اعاسى مىرزابايدىڭ, كادىمگى قازاق ءباسپاسوزىنىڭ ارداگەرى, كورنەكتى كوسەمسوزشى كەڭبەيىلوۆتىڭ, ومىردەگى جالعىز تىرەگىنىڭ ءجۇزى توپىراققا جاسىرىلار ءسات جاقىنداعان سايىن جۇرەگى اتقىلاپ, دەمىكپەسى بۇكىل دەنەسىن بۋىپ, السىرەتىپ, ازاپقا سالا باستادى.
جۇما, 24 اقپان 2012 7:59
– ماعان مىنا اق قاعازعا ءبىر ۋىس توپىراق سالىپ اكەپ بەرىڭدەرشى, – دەپ ارقالىقتان كەلگەن مۇسا جەڭىل ماشينەنىڭ ىشىنەن سىرتقا شىعا الماي, ءوز دەمىنە-ءوزى بۋلىعىپ, اياز قارىعان ءاينەكتەن جاس قابىردىڭ ماڭىندا ۇسكىرىكتە ارەڭ شىداپ, شالت قيمىلداپ, سوڭعى پارىزدارىن وتەمەككە ۇمتىلىپ ءجۇرگەندەرگە كوزىنىڭ جاسى سورعالاپ, ەگىلە قاراپ كۇيزەلىپ وتىر. «قايران, جان اعام-اي! سەن دە باقيلىق بولعانىڭ با؟» مۇسا كەڭكىلدەپ كەتتى. تۋعان اعاسى مىرزابايدىڭ, كادىمگى قازاق ءباسپاسوزىنىڭ ارداگەرى, كورنەكتى كوسەمسوزشى كەڭبەيىلوۆتىڭ, ومىردەگى جالعىز تىرەگىنىڭ ءجۇزى توپىراققا جاسىرىلار ءسات جاقىنداعان سايىن جۇرەگى اتقىلاپ, دەمىكپەسى بۇكىل دەنەسىن بۋىپ, السىرەتىپ, ازاپقا سالا باستادى. ءسال قيمىلداسا بولدى, قيىلىپ كەتەردەي. ونىڭ ۇستىنە قىرىق گرادۋس تىلىمەن ماڭايىن جالاپ, قالتىراتىپ تۇرعان ءۇسكىرىك ايازدان سىرتقا شىعا الماي, بۇرىسكەن كۇيى مىناۋ. وسى ءدارمەنسىزدىگىنە ناليدى. ۇزاق جىل كۇيدىرگىدەي قارىپ كەلگەن وسى دەرتتەن جانى قۋىرىلىپ, كوكىرەگى اپشىلىپ ءبىتتى. اعاسىنىڭ قازاسىن ەستىرتكەندە: «بارامىن, بارامىن, باۋىرىما قالاي توپىراق سالماي ءتىرى جۇرمەكپىن», – دەپ باستىرمالاتىپ, ورەكپي سويلەپ, ارەڭ باسىلعان-دى.
پويىزبەن قۇر جانىن سۇيرەتىپ كەلگەن. كەشەلى بەرى اعاسىنىڭ قادىرىن تىپتەن جەتە بىلە تۇسكەندەي مە. استاناسى قايعىرىپ جاتىر. بيلىك ورگاندارىنان دا لاۋازىمدى ادامدار كەلىپ, مىرزابايدى قيماستىقپەن سوڭعى ساپارعا شىعارىپ سالۋدا. جاقسىنىڭ جاقسىلىعى وسىندايدا كوزگە بادىرايىپ كورىنەدى ەكەن. عۇمىرىن تەككە سۇرمەپتى جان اعاسى. باقىتتى, ماعىنالى, ونەگەلى ءىز تاستاپتى ارتىنا. جامبىل وبلىسىنىڭ اۋداندىق گازەتىندەگى قولتاڭباسىن سول جاقتان كوڭىل ايتۋشىلار تىنىمسىز تىزبەلەپ جاتتى. تۋعان تورعايىندا وبلىستىق گازەتتىڭ رەداكتورى بولعاندا, وسى ءوڭىردىڭ رۋحاني جىلناماسىن كوركەم جازۋداعى ەڭبەكتەرى تالاي اڭگىمە ارقاۋىنا اينالدى. اتاقتى جازۋشى س.مۇقانوۆ, كورنەكتى اقىن س.ءماۋلەنوۆ ەلگە كەلگەندە مىرزابايدى ەرتىپ الا كەتەتىن. «قارىمدى قالامگەر» دەپ ونىڭ جاۋىرىنىنان مەيىرلەنە قاعىپ قوياتىن. ال تورعاي وبلپارتكوم حاتشىسى ءو.جانىبەكوۆ بولسا, قانداي جاۋاپتى مىندەتتى دە وعان سەنىممەن تاپسىراتىن. ايتۋلى سىنشى ز.سەرىكقالي ۇلىمەن دوستىعى – ۇزىلمەيتىن ونەگە ىسپەتتى. ۇنەمى ايتىلا بەرەتىنىنە كوز جەتە ءتۇسەدى. تالدىقورعان ايماعىنداعى باسپاسوز ساربازى رەتىندەگى تىندىرىمدى ىستەرى ءوز الدىنا ءبىر توبە. ال ەلىمىزدىڭ باسپا, پوليگرافيا سالاسىنداعى باسقارۋ اپپاراتىندا اتقارعان ۇزاق جىلعى جەمىستى ەڭبەگى ءاردايىم ەلەنە بەرمەكشى. باسقاسىن بىلاي قويعاندا, «قازاقستان» باسپاسىنداعى وزىندىك ىسكەرلىك, ادامگەرشىلىك ءورشىل بەينەسى ۇرپاقتار جادىنان وشپەك ەمەس. ءوزى باس بولىپ شىعارعان قانشاما كىتاپتار كەلەشەك كادەسىنە جاراي بەرەتىن بولادى. اعاسىنىڭ وسىنداي ەڭبەكتەرى تۋرالى ءتيىپ-قاشىپ ايتىلعان سايىن مۇسانىڭ جۇرەگى ءبىر سۋىپ, ءبىر ىسىپ: «ءومىرگە تەككە كەلمەگەن ەكەنسىڭ عوي, باۋىرىم», دەپ يىلە تۇسكەن ەڭسەسىن تىكتەۋگە تىرىسادى.
ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارىندا, زەينەتتە جۇرسە دە شاكىرتتەرى «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنە قىزمەتكە الىپ, قارت جۋرناليستىڭ تاجىريبەسىن پايدالانىپ, ەكىنشى جاعىنان رۋحاني تىرلىگىنە قولداسۋدى نيەت ەتىپ, ادامگەرشىلىك جاساعان ەدى. وسى قاراشاڭىراقپەن 70 جاسقا تولعاندا تويىن جاساپ قوشتاسىپ, ءبىرىڭعاي شىعىرماشىلىقپەن اينالىسا باستاعان. «تولەۋباي ىدىرىسوۆ اعامنىڭ قىزمەت ەتكەن قاسيەتتى بوساعاسىندا جۇرسەم دەگەن ارمانىم جۇزەگە استى», – دەپ ءبىر جولى وزىنە سىرىن اشقان ەدى. تولەۋباي اعالارىنىڭ قازاق باسپاسوزىندەگى ءرولى ەرەكشە عوي. ەلدەگى بۇل ەكەۋىن ستيپەندياسىمەن وقىتىپ, ادام قىلعان ادامگەرشىلىگىن ايتسايشى. كوپ كەشىكپەي تاعدىر سوققىسى دا اعاسىن اياماي قىسپاققا العان. الدىمەن ۇزاق جىل سال اۋرۋىنا شالدىققان زايىبى كوز جۇمىپ, كەيىن قىزى مەن كۇيەۋ بالاسى جول اپاتىنان باقيلىق بولدى. شىداپ ءجۇرگەن بارىنە كونبىس جۇرەك. كۇيزەلىسىن سىرتقا شاشپايتىن مىقتى جۇرەك بۇنىڭ الدىندا تالماعا ۇشىراعان.
«ەگەمەنى» دە ەگىلىپ, باسشىلارى تۇگەل جينالىپ, ۇجىم بولىپ قوشتاسىپ ءجۇر, انە اعاسىمەن. «بىلگەندىگى عوي, قاستەرلى ۇجىمنىڭ» دەپ, مۇسا قابىر باسىنداعى قاربالاسقا كوزى تۇماندانىپ, شاراسىزدانا قاراپ قويادى.
ومىردەن وزارىن بولجاعانداي مىرزاباي اعاسى سوڭعى كۇندەرىندە وزگەشە كۇيبەڭگە ءتۇسىپتى. قاعازدارىن قاراعىشتاپ, الدەنە جازۋلار جازىپ قالدىرىپ, ءوزىنىڭ «دالا راۋانى» مەن «زامانداستار زاڭعارى» كىتاپتارىن قولىنا الىپ سيپالاپ, ۇزاق اقتارىستىرىپ, تىنشىماسا كەرەك. دەمى ۇزىلەرىنىڭ الدىندا عانا بالالارىن شاقىرىپ, وسيەت ايتقان… ومىردەگى ادامگەرشىلىگىنىڭ, ازاماتتىعىنىڭ, ادالدىعىنىڭ سوڭعى مەزىرەتىن سولىڭقىراعان جانارىنان ىستىق تامشىمەن سورعالاتىپ سىرتقا شىعارعان مىرزاعاڭ ءسويتىپ جونەلە بەرىپتى-اۋ!..
مىرزاباي اعاسىنىڭ جامباسى انە-مىنە جەرگە تيگەلى جاتقانىن مۇسا كولىك ىشىنەن باقىلاپ وتىر. بايىرعى, بايىپتى ءمارياگۇل جەڭگەسىنىڭ جانىنا جايعاسپاق. وعان دا شۇكىرلىك ەتتى. قىزىقتى عۇمىر كەشتى, ءبىرى ەرتە, ءبىرى كەش وزدى ومىردەن. ەندى ماڭگىلىككە قاۋىشقانداي ما؟ وسىلاي جانى كۇيزەلىپ وتىرعان مۇساعا اق قاعازعا ورالعان توپىراق جەتكىزىلدى. دەمىنە ىشقىنا شاشالعان ول قالتاسىنان وزگە ءبىر بۋما شۇبەرەكتى الىپ, ىشىنەن شوكىم توپىراقتى ساۋساق ۇشىمەن شىمشىمالاپ ءبۇرىپ, الگى جاس توپىراققا قوسا بەرىپ, ءالدەكىمگە ۇمسىنا ءتۇسىپ, سەرەيىپ, سۇلق كەتتى… قوس ۋىس توپىراق قانا ەلەسكە اينالىپ, باسىلعان ەڭسەسى وزىنە باعىنباي بارا جاتقان. تۋ-ۋ الىستان قۇلاعىنا اناسىنىڭ: «بالالارىم-اۋ, مىناۋ مەنىڭ توپىراعىم عوي… توپىراقتان جاراتىلعان ەدىك, ەندى سول توپىراق مىرزابايىمدى دا تارتقانى عوي!.. توپىراعىمىز قوسىلعانى ما!» – دەگەن ءۋىلى ۇسكىرىكتەن تالىپ جەتىپتى…
…كولىك ورنىنان قوزعالعاندا عانا مۇسا قىبىرلاپ ەسىن جيعانداي بولىپ, قوس قولىن دۇعاعا جايعان قالپىن بۇزباي, قۇران ءسوزىن ىشتەي باستىرمالاتا قايتالادى!
ەي, شولاق دۇنيە! قوساقتالعان قوس باۋىر ەدى!.. سىڭارسىز قالدى…
قايسار ءالىم,
استانا.
