وتكىردىڭ ءجۇزى
بەيسەنبى, 16 اقپان 2012 8:11
سەيدازىم دە پەندە عوي. ويعا ويسىراي ءمۇجىلەدى. ومىرگە نە ءۇشىن كەلگەنىنە كەي-كەيدە وكىنىپ تە قالادى… الاشتىڭ ارىستارى قاتارىندا يىقتاسا اقىل قوسىپ, كەلەشەك قامى ءۇشىن باسىن قانداي قاتەرگە تىگىپ جۇرسە دە, جوعارى بيلىكتەگىلەردىڭ: «قيىن ۋچاسكەگە قادىرباەۆتى جىبەرۋ كەرەك»,– دەپ قىسىلعاندا وزىنە سەنىم ارتىپ, قانشا باعالاعانىمەن-اق, سول مىندەتتەردىڭ ۇدەسىنەن ءاردايىم شىعىپ جۇرگەنىن ىشتەي مەدەت تۇتقانىمەن دە كەيدە كوڭىل كەجەگەسى كەرى تارتىپ, جان ءيىرىمى سان قۇبىلىپ, بەرەكەسى قاشادى. توسىننان تۇتەلەنىپ, ءتۇپ-تامىرىمەن تياناقتالسا دا استە تۇگەسىلمەيتىن جۇمىس. ۇلتىنىڭ بولاشاعى ءۇشىن دە, وسىنشا قام-قارەكەتى. قاناعاتى دا سودان. ال ەندى نە جەتپەيدى؟ قابىرعاسىن قاقىراتا قامىقتىراتىن وكسىگى بار… ومىردەن تۇلدىر ءوتىپ بارادى. تۇقىمسىز قالىپتى… سوڭىنان ۇرپاق ەرمەگەن.
بەيسەنبى, 16 اقپان 2012 8:11
سەيدازىم دە پەندە عوي. ويعا ويسىراي ءمۇجىلەدى. ومىرگە نە ءۇشىن كەلگەنىنە كەي-كەيدە وكىنىپ تە قالادى… الاشتىڭ ارىستارى قاتارىندا يىقتاسا اقىل قوسىپ, كەلەشەك قامى ءۇشىن باسىن قانداي قاتەرگە تىگىپ جۇرسە دە, جوعارى بيلىكتەگىلەردىڭ: «قيىن ۋچاسكەگە قادىرباەۆتى جىبەرۋ كەرەك»,– دەپ قىسىلعاندا وزىنە سەنىم ارتىپ, قانشا باعالاعانىمەن-اق, سول مىندەتتەردىڭ ۇدەسىنەن ءاردايىم شىعىپ جۇرگەنىن ىشتەي مەدەت تۇتقانىمەن دە كەيدە كوڭىل كەجەگەسى كەرى تارتىپ, جان ءيىرىمى سان قۇبىلىپ, بەرەكەسى قاشادى. توسىننان تۇتەلەنىپ, ءتۇپ-تامىرىمەن تياناقتالسا دا استە تۇگەسىلمەيتىن جۇمىس. ۇلتىنىڭ بولاشاعى ءۇشىن دە, وسىنشا قام-قارەكەتى. قاناعاتى دا سودان. ال ەندى نە جەتپەيدى؟ قابىرعاسىن قاقىراتا قامىقتىراتىن وكسىگى بار… ومىردەن تۇلدىر ءوتىپ بارادى. تۇقىمسىز قالىپتى… سوڭىنان ۇرپاق ەرمەگەن.
باس شايقاپ, بارماق تىستەگەنمەن, قايتىپ پەشەنەڭە باق دارىتا الارسىڭ. تۇسىنەدى وسىنى سەيدازىم. ىشتەي تىنشيدى. ءبارىبىر كوزگە ءتۇسكەن سۇيەلدەي بوپ اراكىدىك كۇيىكتەن كۇيىپ كەتە جازدايدى. ءبارىن ساپالاستىراتىن قىنۋلى ەڭبەك ەكەن. ەلىنىڭ بولاشاعى ءۇشىن, تاۋەلسىزدىك ءۇشىن كۇن-ءتۇن قاتىپ جۇرگەندە, وي-ساناسىن سارسىلتقان سۋسىمالى وكسىكتەن ءسال ارىلعانداي بولادى. ايتەۋىر, ءبىلىمى قالتارىستا قالدىرماي ءجۇر. 1913-1918 جىلدارى ورىنبورداعى سوت كەڭسەلەرىندە ءتۇرلى جاۋاپتى قىزمەت اتقارعاننان كەيىن, 1921-1929 جىلدار ارالىعىندا قازاق اكسر ادىلەت حالىق كوميسسارياتىندا زاڭ شىعارۋ ءبولىمىن باسقاردى. مۇنداي وتە كۇردەلى مىندەتتى ەكىنىڭ بىرىنە سەنىپ تاپسىرا بەرمەيتىن ەدى. تاڭداۋ وزىنە تۇسكەنىن جالاڭ ءمارتەبە كورمەي, ساپالى ەڭبەكپەن ءۇمىتتى اقتاپتى.
سەيدازىم وزىنەن ءتورت جاس كىشى سەيداحمەتتەن تۋعان باقىتجان ەسىمدى نەمەرە ءىنىسىن ءاماندا وي-ەلەگىنەن وتكىزىپ, بالاسىنداي بالاپ, ونىڭ كەلەشەگى تۋرالى كوپ ويلانىپ, تولعاناتىن ەدى. زىڭگىتتەي بوپ جاقسى ءوسىپ كەلە جاتقانىنا قۋانا ءتۇسىپ, وقىتىپ, تاربيەلەپ, ادام قاتارىنا قوسۋدى ارمان ەتەتىن. وسىنداي ويى ءپىسىپ-جەتىلەتىن دە كۇن تۋعاندا, سەيداحمەت اعاسىنا حات جولداپ, باقىتجاندى ورىنبورعا الدىرتىپ, جاسوسپىرىمدەر مەكتەبىنە تۇسىرتكەن. وقۋ ورنىن باقىتجان ءۇش جىل ىشىندە, 1931 جىلى, جيىرما جاسىندا ويداعىداي ءتامامداپ شىقتى. العاشقى ەڭبەك جولىن ول قاراعاندى قالاسىنداعى كومىر شاحتالارىندا تىركەۋشى بولىپ باستاپ, نورمالاۋشى, دەسياتنيك, تاۋ-كەن شەبەرى مىندەتتەرىن لايىقتى جالعاستىردى. وكىنىشكە قاراي باقىتجان ءىنىسىنىڭ وقۋ ءبىتىرگەنىن سەيدازىم كورە المادى. ساياسي قۋعىن-سۇرگىننىڭ قۇربانى بوپ, اتىلىپ كەتتى.
باقىتجان بالانىڭ ەسىندە سەيدازىم اعاسىنىڭ كوپ وسيەتى جاتتالىپ قالدى. سونىڭ ءبارى سايىپ كەلگەندە, ءبىلىمدى ازامات اتانىپ, ەلگە قالتقىسىز ەڭبەك ەتۋگە ىنتالاندىرىپتى. اعا ءۇمىتىن اقتاپتى. 1938 جىلى ول الماتى قالاسىنداعى زاڭ مەكتەبىنە ءتۇسىپ, ونى 1940 جىلى تامامداعان سوڭ, پارتيا قاتارىنا ءوتىپ, قاراعاندى وبلىسىنىڭ وكتيابر اۋدانىندا حالىق سۋدياسى بولىپ قىزمەتكە ورنالاسقان. جاس تالاپ ودان ءارى ۇنەمى ءوسۋ باسپالداقتارىمەن ورلەي بەردى. بىراق ونىڭ ەكپىندى, جاڭاشىل, تۋراشىل جولى كەنەتتەن ءۇزىلىپ, 1943 جىلى جاڭاارقادان كەڭەس ارمياسى قاتارىنا شاقىرىلدى. ودان ءارى ورتا ازيا اسكەري وكرۋگىندە (وش قالاسى) ساياسي قىزمەتكەرلەر دايارلايتىن مەكتەپكە كۋرسانت بوپ قابىلداندى. ءسويتىپ, بەيبىت ەلدە سەيدازىم اعاسىنداي زاڭ سالاسىنىڭ بىلگىرى بولامىن دەپ ارمانداعان جاستىڭ تالابى سوعىس دالاسىندا قيىلدى.
بىراق الاپات مايداندا حالقىن جاۋدان قورعاۋدىڭ ازابىن باستان وتكەرگەن باقىتجان سەيداحمەتوۆ ەلىنىڭ ەرتەڭى ءۇشىن جانىن پيدا ەتۋگە دايار ەكەنىن ويلاعاندا, وزىندەي جاۋىنگەرلەرگە كوپ نارسە بايلانىستىلىعىن جان-جۇرەگىمەن سەزىندى. باسىن وققا بايلاپ, جاۋمەن ەرلىكپەن شايقاسا ءبىلدى. ول 1943-1945 جىلدارى ەكىنشى ۋكراينا مايدانىندا 227-اتقىشتار ديۆيزياسى 779-اتقىشتار پولكىنىڭ ۆزۆود كومانديرى بولىپ, ۋكراينا مەن رۋمىنيانى, چەحوسلوۆاكيانى فاشيستەردەن ازات ەتۋگە قاتىستى. ۇلى جەڭىستى 1945 جىلى 9 مامىردا نەمىس قالاسى لەيپتسيگتە قارسى الدى. ومىراۋىنا بىرنەشە جاۋىنگەرلىك مەدالدار تاقتى, ءتۇرلى ماراپاتتاۋلارعا يە بولدى. 1945 جىلدىڭ شىلدەسىنەن قىركۇيەككە دەيىن قيىر شىعىستا جاپونداردىڭ كۆانتۋن ارمياسىن تالقانداۋعا قاتىسقان. 1946 جىلدىڭ تامىزىندا شىعىس ءسىبىر اسكەري وكرۋگىندەگى قىزمەتىنەن بوساپ ەلگە ورالعان سوڭ ول, بەيبىت ەڭبەككە بەل شەشىپ ارالاسىپ كەتكەن ەدى.
سوعىس ادام ساناسىن وقپەن كۇلپارشا ەتىپ تاستايدى ەكەن-اۋ. ميعا بوتەن وي كىرىكپەيدى: ءومىر مەن اجال ارپالىسى! ەلى ءۇشىن جان الىپ, جان بەرىسىپ, نەدەن دە قايمىقپايتىن شارتپا-شۇرت كەزەڭ. سونداي قيامەتتەن ءوتىپ كەلگەن باقىتجان ەندى-ەندى سەيدازىم اعاسىنىڭ: «سەن مەن سەكىلدى زاڭگەر بولۋىڭ كەرەك», – دەگەن سوناۋ ءبىر كەزدەگى وسيەت ءسوزىن ەسىنە ءجيى الاتىن بولعان. ءيا, سول اعا جولىنا ەندى تۇسە باستاعاندا عوي, سوعىس ءورتى تۇتانىپ كەتكەنى… ءبارىن باسىنان باستاۋعا تۋرا كەلىپ تۇرعانى.
ءسويتىپ, باقىتجان ءبارىن قايتا باستادى. ىنتىعا, زور ەكپىنمەن تۇيىلە شۇيلىكتى. پارتيا قايدا جىبەرسە, سول جەردەن تابىلدى. قاراعاندى وبلىسىنىڭ وكتيابر, جاڭاارقا, شەت, ۇلىتاۋ, جەزدى اۋداندارىندا حالىق سۋدياسى قىزمەتتەرىن اسقان جاۋاپكەرشىلىكپەن اتقاردى. ول 1972 جىلى جەزقازعان اۋداندىق حالىق سۋدياسى لاۋازىمىندا ءجۇرىپ, ومىردەن وزدى. اعاسى سەيدازىمنىڭ اماناتىنا ادال بولدى. بۇكىل سانالى عۇمىرىن ادىلدىكتىڭ سالتانات قۇرۋىنا ارنادى. سەيدازىم اعاسى وتكىردىڭ جۇزىندەي ءتۋابىتتى شىنشىلدىعىمەن, داۋلى ىستەگى قارا قىلدى قاق جاراتىن تورەلىگىمەن ەل اۋزىندا قالسا, سول كىسىگە باقىتجان دا ۇقساپ باققان ەكەن. كوزى جۇمىلعانشا سونداي مارتەبەلى ىسىنە ءماز بولىپ كەتىپتى.
باقىتجان دا ار بەزبەنىندەگى ورىندالماي قالعان ءبىر پارىزىن باقيعا الىپ كەتكەن كۇردەلى ءومىر يەسى ەكەن. ورىنبورداعى وقۋىن ءبىتىرمەي جاتىپ, سەيدازىم قادىرباەۆ ۆورونەجگە جەر اۋدارىلىپ, 1938 جىلى سوندا ناقاقتان اتىلدى. ول كەزدە باقىتجان نەبارى 27 جاستا ەكەن. قاتتى قايعىردى. «مەنىڭ زاڭگەر بولعانىمدى كورە الماي كەتتىڭىز-اۋ!», – دەپ كۇڭىرەنە بوزدادى. ونىڭ ۇستىنە سەيدازىمنىڭ تۋعان-تۋىستارىنا «حالىق جاۋىنىڭ» ۇرپاعى دەگەن كەساپات تىركەس قونجيدى. قارا كىر, لاس داتتاۋ. تۇتاس ءبىر اۋلەتتىڭ ابىرويىن توككەن قاتال بۇيرىق. كونىپ جۇرگەن بارىنە. ءبارىبىر قۋعىنداۋ تولاستامادى. سەيدازىمنىڭ سەيداحمەتتەن كەيىنگى ءىنىسى اسقاربەك تە جازىقسىز ۇستالىپ, كارلاگ-تا تۇتقىندا وتىردى. بۇل زاۋال توقتاۋسىز جىلجىپ, باسقا دا ۇرپاقتارىنا تۇساۋ سالعالى تۇرعانىن سەزگەن اسقاربەك ەل ىشىنە حابار جىبەرىپ: «فاميليالارىڭدى وزگەرتۋگە تىرىسىپ باعىڭدار, سوسىن قاراعاندى شاحتالارىنىڭ بىرىنە جۇمىسقا تۇرىپ الىڭدار»,– دەپ كورەگەندىكپەن ەسكەرتىپتى. باقىتجاننىڭ اكەسى سەيداحمەت امالسىزدان اعا اقىلىمەن نەمەرەلەس اعايىندارىنىڭ اتىنا كوشىپ, «وماروۆ» بولىپ شىعا كەلگەن ەكەن. ومار دەگەن كىسى – قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى ءانۋار بورانباەۆتىڭ اتاسى بولىپ كەلەدى. نەگىزى س.قادىرباەۆتىڭ تەگى ەرەكشە ءبىلىمدى, زيالىلىعىمەن ايرىقشا سيپاتتالادى. مىسال ءۇشىن وسى تەكتەن تاراعان مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى اسقار زاكاريندى, قورعانىس ءمينيسترى بولعان الىبەك قاسىموۆتى ايتقانىمىز ءجون.
بەلگىلى زاڭگەر باقىتجان سەيداحمەتوۆ قايتىس بولارىنان التى جىل بۇرىن ءومىر وكسىگىنىڭ ءسال دە بولسا سەيىلگەنىن سەزىپ, شاتتىق كۇيگە ەنە باستاعانداي ەدى. ونىڭ دا مىناداي سەبەبى بار. 1966 جىلعى 28 ساۋىردە س.قادىرباەۆتىڭ ءىسىن قايتا قاراعان ۆورونەج وبلىستىق سوتىنىڭ تورالقاسى قىلمىس قۇرامى بولماۋى سەبەپتى بۇرىنعى شىعارىلعان ۇكىمنىڭ كۇشىن جويىپ, ءىستى توقتاتۋ تۋرالى قاۋلى قابىلدادى. ءسويتىپ س.قادىرباەۆ زاڭدى نەگىزدە تولىعىمەن اقتالعان ەدى. ونىڭ تۋعان-تۋىستارى دا سول كەزدەن باستاپ اقيقاتتىڭ اق تۋىن جۇرەكتەرىندە جەلبىرەتىپ, ومىرگە قايتا تۋعانداي, اسا ءبىر ءىڭكارلىكپەن قاراپ, لاززاتتانعان. سول ءتاتتى عۇمىر, ەركىن دە ەرەن ۇدەرىس بۇگىنگە شەكتى ءساتىمەن جالعاسىپ كەلە جاتىر. اتتەڭ… ءيا, اتتەڭ…
ءتىل ۇشىنداعى سول «اتتەڭ» باقىتجاننىڭ دا جانىن جەگىدەي جەگەن-ءتىن. كوزى جۇمىلعانشا, جانىن كۇيدىرگىدەي قارىعان. سەيدازىم اعاسىنىڭ اتىلعان جەرى ۆورونەجگە بارا المادى. باسىنا بەلگى قويىپ, دۇعا وقىتقىسى كەلگەن ەدى. قۇرساۋلانعان قىتىمىر وداق ونداي يماندى ويىن جۇزەگە اسىرۋعا پۇرسات بەرمەدى. شەرمەندە جان سوڭعى دەمى تاۋسىلاردا, ۇرپاقتارىنا: «سەيدازىم اعامىزدىڭ باسىنا قۇلپىتاس ورناتىپ, رۋحىنا تاعزىم ەتىڭدەرشى»,– دەپ وسيەت ايتىپتى.
بۇل وسيەت 2010 جىلى ورىندالعان. باقىتجاننىڭ ءىنىسى يسانىڭ ۇل-قىزى جاسۇلان مەن گاۋھار سەيداحمەتوۆتەر ۆورونەجگە بارىپ, ونىڭ ىرگەسىندەگى دۋبوۆكادا ورنالاسقان ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن ەسكە الۋ مەموريالدىق كەشەنى اللەياسىندا اتالارى س.قادىرباەۆتىڭ باسىنا ەسكەرتكىش-قۇلپىتاس ورناتىپ, دۇعا باعىشتاتىپ قايتتى.
– اعام باقىتجاننىڭ رۋحى رازى بولسىن دەپ بالالارىمدى ۇزاق ساپارعا اتتاندىرىپ ەدىم, – دەپ ەسكە الادى سول يماندىلىق پارىز تۋرالى يسا سەيداحمەتوۆ. – شۇكىر, ەكى ۇل, ءۇش قىز تاربيەلەپ, ءوسىردىم. ءبارى دە ەلىنە حال-قادەرىنشە ەڭبەك ەتىپ ءجۇر. ەكى بالامنىڭ اتالارىنىڭ وسيەتىنە ادالدىق تانىتىپ, مۇنداي ونەگە كورسەتۋىن بۇگىنگى جاستاردىڭ قوعامدىق ومىردەگى وزىندىك بەرىك ۇستانىمى بار ەكەندىگىن ايعاقتايتىن جارقىن كورىنىس دەپ باعالايمىن.
يسا قارت ماعىنالى ءومىر ءسۇرىپ جاتقان ادام. ماماندىعى – زاڭگەر. قاراعاندى وبلىسىنىڭ ىشكى ىستەر ورگاندارى سالاسىندا جەمىستى ەڭبەك ەتتى. بۇكىل عۇمىرىندا مينەرالدى تاستاردىڭ كوللەكتسياسىن جيناپ, قولىنداعى باي قورىن مەملەكەت مەنشىگىنە تاپسىرعان. ءوزىنىڭ يەلىگىندە دە ءبىراز تاس جاقۇتتارى جيناقتالعان. قازىر زەينەت جاسىنداعى يسەكەڭ وسىنداي جادىگەرلەرىن كورەرمەندەرگە ناسيحاتتاۋمەن بىرگە, ءوز اعالارىنىڭ – سەيدازىم قادىرباەۆ, الماعامبەت قاسىموۆ سياقتى الاش ارىستارىنىڭ ومىرىنەن اسەرلى اڭگىمەلەر ايتۋدان استە جالىقپايدى.
سەيدازىم اعاسى ءۇمىت ەتكەن, بالاسىنا بالاعان باقىتجان سەيداحمەتوۆتىڭ دە ۇرپاعى اتا ورنىن وڭالتىپ, ورمانداي بوپ ءوسىپ, وركەندەپ كەلە جاتقانى كوڭىلگە مەدەت. سوڭىندا, ءومىرىنىڭ جالعاسىنداي بولىپ 3 ۇل, 4 قىز قالدى. تۇڭعىشى سەرىك باستاعان بۇل اۋلەتتىڭ ءوركەندەرى تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ كەرەگە كەرگەن باقىتتى وتباسىلارىن ۇستاپ وتىر. الدىنداعى اتا-بابا ونەگەسى ولاردىڭ ءار قادامدارىن اقىلمەن ساراپتاۋعا كەڭىنەن مۇمكىندىك بەرەتىندەي. ەشقايسىسىنىڭ دا قاتەلەسۋگە, شالىس باسۋعا قۇقى جوق. قازاق ەلىنىڭ مۇراتتى ازاماتتارى رەتىندە تاۋەلسىزدىكتى باياندى ەتۋگە زور ۇلەس قوسۋدا. ونەگە كوزى – ارىدەن, لايىقتى ءىس-قيمىل – بەرىدەن ەكەن-اۋ!
تەگىنە تارتىپ تۋعان باقىتجاننىڭ ءومىردەگى ۇستانىمى قانداي تاعىلىمدى ءارى بەرىك بولسا, بۇگىنگى ۇرپاعىنىڭ ەل قامىن ويلاپ, بولاشاق قامىن جەۋدەگى قيمىل-ارەكەتى سونداي مازمۇندى دا ەلگەزەك, سىپايى دا سىندارلى, ساليقالى قالپىمەن سىرت كوزدى دە قىزىقتىرىپ, ىنتىقتىراتىنى بەكەر ەمەس قوي. ولاردىڭ وسى ابىرويى ۇستەمەلەنە بەرسىنشى, لايىم!
قايسار ءالىم
