اتاپ ايتقاندا, سوڭعى ەكى جىلدا قازاقستاندا ەلدىڭ كيبەرقاۋىپسىزدىك سالاسىن دامىتۋ بويىنشا تۇجىرىمدامالىق ءتاسىلدەر ازىرلەنگەن, بىرقاتار زاڭنامالىق اكتىلەر, «قازاقستاننىڭ كيبەرقالقانى» كيبەرقاۋىپسىزدىك تۇجىرىمداماسى, كوپتەگەن سالالىق بۇيرىقتار بەكىتىلىپتى. بۇدان باسقا, زياندى كودتى زەرتتەۋ بويىنشا, اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىكتىڭ ۇلتتىق ۇيلەستىرۋ ورتالىعى ىسكە قوسىلعان, اتالعان سالاداعى ماماندىققا ارنالعان گرانتتار سانى ارتقان جانە باسقا دا شارالار ىسكە اسىرىلىپتى.
حالىقارالىق ەلەكتروبايلانىس وداعى (ITU) كيبەرقاۋىپسىزدىك يندەكسىن انىقتاۋ بويىنشا زەرتتەۋدى جىل سايىن وتكىزەدى. زەرتتەۋ مەملەكەتتەردىڭ كيبەرقاۋىپسىزدىك دەڭگەيىن بەس نەگىزگى ولشەمشارتتار بويىنشا باعالايدى: زاڭنامالىق بازا, تەحنيكالىق جانە ۇيىمداستىرۋ ءىس-شارالارى, حالىقارالىق ارەناداعى قىزمەت جانە سالانى دامىتۋ الەۋەتىن قۇرۋ.
«قازاقستاننىڭ كيبەرقالقانى» جوباسىن دايىنداۋ كەزىندە مالايزيا, شۆەتسيا, ەستونيا, ليتۆا, ۇلىبريتانيا, گەرمانيا سەكىلدى ەلدەردىڭ تاجىريبەسى زەرتتەلگەن. جوبانىڭ باستى ماقساتى – الەمدىك باceكەلecتىك ۋاقىتىندا ءeلiمiزدىڭ تۇpaقتى دaمyىن قaمتaمacىز eتiپ, ەلeكتpoندى اقپapaت رecypcتapىن, aقپapaتتىق-كoممyنيكaتسيالىق ينفpaقۇرىلىمدى سىpتقى, iشكi قayiپتepدeن قopعaلyىن باقىلاپ, ءبىر دەڭگەيدە ۇستاپ تۇرۋ. تۇجىرىم ەكى كەزەڭگە بولىنگەن: ءبىرىنشىسى 2017-2018 جىلدارى جۇزەگە استى, ەكىنشىسى 2019-2020 جىلدارعا ارنالعان.
جالپى ينتەرنەت تەحنولوگياسى, الەۋمەتتىك جەلىلەر, ونلاين ساۋدا دامىعان سايىن, كيبەرقاۋىپسىزدىك ماسەلەسى العا شىعىپ بارادى. قازاقستاندا 140 مىڭ ۆەب سايت تىركەلگەن. ال ينتەرنەت قولدانۋشىلارىنىڭ سانى سوڭعى 10 جىلدا 76 پايىزعا جەتتى. ەلىمىزدە كوبىنە بانكتەگى ەسەپ-شوتتار, جەكە مالىمەتتەر حاكەرلەردىڭ شابۋىل نىسانىنا اينالادى. بىلتىرعى مالىمەت بويىنشا قازاقستاندا مەملەكەتتىك ورگاندارعا جاسالعان سونداي شابۋىلدار سانى 20 ەسەگە ارتقان. نەگىزىنەن «ازاماتتارعا ارنالعان ۇكىمەت» بازاسى نىسان بولادى ەكەن. سەبەبى وندا ەلىمىزدەگى ازاماتتاردىڭ, م ۇلىكتەردىڭ ءمالىمەتتەرى جانە باسقا دا ماڭىزدى اقپاراتتار ساقتالعان. وتكەن جىلى مەملەكەتتىك مەكەمەلەردىڭ كيبەرقاۋىپسىزدىگىن ساقتاۋ ءۇشىن قازىنادان 71 ميلليارد تەڭگە ءبولىندى.
قازىر مەملەكەتتىك ورگانداردا 1500 IT مامان جۇمىس ىستەيدى. بۇل قاجەتتى قىزمەتكەرلەر سانىنان ەكى ەسە از. ال جالپى قازاقستاندا 30 مىڭ كيبەرقاۋىپسىزدىك مامانى جەتىسپەيدى ەكەن. قازاقستاندا ەڭ كوپ كيبەرشابۋىل ادەتتە ينتەرنەت-دۇكەندەرگە جاسالادى. ەگەر 2012 جىلى اتالعان باعىتتا شابۋىل 800 رەت تىركەلسە, 2017 ونىڭ سانى 25 مىڭعا دەيىن ءوسكەن. ەڭ قيىن شابۋىلداردىڭ قاتارىنا جاھان بويىنشا تارايتىن ۆيرۋستار كىرەدى. ماسەلەن, 2017 جىلى 150 مەملەكەتتىڭ 100 مىڭنان استام كاسىپورنى Wanna Cry اتتى ۆيرۋسىن جۇقتىرعان. قازاقستانداعى 4 مەملەكەتتىك مەكەمە دە اتالعان ۆيرۋسقا «شالدىققان» بۇل ماسەلە وزگە ەلدەرگە دە ءتان. ماسەلەن, تۇركيادا سوڭعى ەكى ايدىڭ ىشىندە 65 ميلليون كيبەرشابۋىل جاسالعان.
Online Trust Alliance ۇيىمىنىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, كيبەرشابۋىلداردىڭ 93 پايىزىنىڭ الدىن الۋعا مۇمكىندىك بولعان. ازاماتتار مەن كومپانيا قىزمەتكەرلەرىنىڭ حاكەرلەردىڭ فيشينگ سىندى ادىستەرىنە نەمقۇرايلى قاراۋىنان ۇلكەن قاراجات جىمقىرىلادى ەكەن. سوڭعى 3 جىلدا ەلىمىزدە 63,5 مىڭ كيبەرشابۋىل جاسالعان. ولاردىڭ باسىم بولىگى ازاماتتاردىڭ جەكە اقپاراتتارىن الۋ ماقساتىندا جاسالعان شابۋىلدار.
نۇرمۇحامەد بايعارا,
«Egemen Qazaqstan»
