توسىننان حالىقارالىق ساحنادا بوي كورسەتىپ, دۇنيەنى تاڭعالدىرعان سولتۇستىك كورەيا باسشىسىنىڭ بۇل ساپارى يادرولىق قارۋعا يەلەنىپ ۇلگەرگەن ەلدىڭ قىتاي سياقتى ساياسي-ەكونوميكالىق جانە اسكەري-يادرولىق الىپ مەملەكەتپەن ەكىجاقتى قاتىناسىنىڭ تىعىز ەكەنىن الەمگە پاش ەتۋگە باعىتتالعان ۇلكەن ديپلوماتيالىق قادام بولدى.
يادرولىق قارۋ مەن اسكەري زىمىرانداردىڭ سىناقتارىن وتكىزىپ كەلگەن سولتۇستىك كورەيانىڭ ارەكەتى ازيا ايماعىندا عانا ەمەس, جاھاندىق دەڭگەيدە ۇلكەن قاۋىپ تۋدىرىپ وتىر. سوعان بايلانىستى بۇل ەلگە قارسى اقش باستاعان باتىس ەلدەرى مەن ساۋدا-ەكونوميكالىق تۇرعىدان ماڭىزدى مەملەكەتتەر بولىپ تابىلاتىن جاپونيا جانە وڭتۇستىك كورەيا سياقتى كورشى ەلدەر تاراپىنان جاڭا ەكونوميكالىق سانكتسيالار جاريالاندى.
سوندىقتان كيم چەن ىن ءۇشىن ءوز ەلىن حالىقارالىق وقشاۋلانۋدان شىعارىپ, حالقىن گۋمانيتارلىق اپاتتان امان الىپ قالۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن كورشىلەس الىپ ەلمەن قارىم-قاتىناستى جانداندىرىپ, قىتاي فاكتورىن باتىس ەلدەرىمەن, ونىڭ ىشىندە ەڭ الدىمەن اقش-پەن بايلانىسىن جاقسارتۋ ماقساتىندا ديپلوماتيالىق كارتا رەتىندە پايدالانۋدى كوزدەپ وتىر.
كيمنىڭ قىتايعا جاساعان العاشقى ساپارى بۇل مەملەكەتتىڭ كونستيتۋتسياسىنا كومپارتيا توراعاسىنىڭ بيلىگىن كۇشەيتۋگە باعىتتالعان وزگەرىستەر ەنگىزىلە سالا جۇزەگە اسقانى دا كەزدەيسوق ەمەس ەدى. كوپتەگەن ەلدەر, اسىرەسە باتىس ەلدەرى قىتاي كوممۋنيستىك پارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ بۇنداي شەشىمىنە سىن سوزدەر ايتىپ جاتقان تۇستا ادەيى ءبىرىنشى بوپ سي ءتسزينپيندى قۇتتىقتاپ قايتۋعا بارعانى حالىقارالىق قاۋىمداستىقتىڭ نازارىن اۋدارتتى.
ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك جاعدايى تومەن دەڭگەيدە بولعانىمەن, ءوزى جۇرگىزىپ وتىرعان ساياساتتىڭ كەسىرىنەن شيەلەنىسۋدىڭ شەگىنە جەتكەن ايماقتاعى ساياسي-اسكەري جاعدايدى وزىنە ءتيىمدى جولمەن رەتتەۋگە تالپىنىپ وتىرعان سولتۇستىك كورەيانىڭ سىرتقى ساياساتى مەن ديپلوماتياسى وسال ەمەس ەكەنىنە كۋا بولدىق.
ارينە, كحر مەن قحدر اراسىنداعى قارىم-قاتىناس تۇبەگەيلى جاقساردى, ارالارىنداعى پروبلەمالار ازايدى دەۋگە بولماس. ويتكەنى, بەيجىڭ پحەنياندى ءوز باقىلاۋىندا ۇستاپ وتىرعىسى كەلگەنىمەن, ءىس جۇزىندە جاعداي ولاي بولماي تۇرعانعا ۇقسايدى. يادرولىق دەرجاۆا بولىپ وتىرعان سولتۇستىك كورەيانىڭ بيلىگى قىتايدىڭ ايتقانىنا كونگىسى كەلە بەرمەيدى. پحەنياننىڭ يادرولىق باعدارلاماسىنا قاتىستى ءارتۇرلى اقپاراتتىڭ انىق-قانىعىنا تولىعىمەن قول جەتكىزە الماي وتىرعانى دا بەيجىڭدى اشۋلاندىرماي قويمايدى. سولتۇستىك كورەيانىڭ يادرولىق قارۋعا يە بولىپ, قاسىنداعى ەلدەرگە سەس كورسەتىپ, قاۋىپ ءتوندىرىپ وتىرعانى ايماقتا ساياسي-ەكونوميكالىق ىقپالىن كۇشەيتۋدى كوزدەپ وتىرعان قىتاي ءۇشىن قۇپتايتىن جاعداي ەمەس.
ەكونوميكالىق دامۋ دەڭگەيى تومەن كورشى ەلدىڭ ساياسي-الەۋمەتتىك جاعدايى بۇدان بەتەر ناشارلاپ, ەلدە گۋمانيتارلىق اپات بولعان جاعدايدا ميلليونداعان ادامنىڭ باسقا ەمەس, ءدال وسى قىتاي اسىپ كەتۋى ابدەن مۇمكىن ەكەنىن ەسكەرسەك, بۇل ەلدەگى جاعدايدىڭ تۇراقتى بولۋىنا بەيجىڭنىڭ مۇددەلى ەكەنىن ۇعۋ قيىن ەمەس. اسكەري-ستراتەگيالىق تۇرعىدان ارىپتەس مەملەكەت بولعانىمەن, ساۋدا-ەكونوميكالىق تۇرعىدان وزىنە تاۋەلدى, ال كوشى-قون جانە ساياسي-الەۋمەتتىك سالالاردا كوپ پروبلەمالار تۋدىرۋى ىقتيمال سولتۇستىك كورەيا قىتاي ءۇشىن «قارعايىن دەسەم – جالعىزىم, قارعامايىن دەسەم – جالماۋىزىم» بولىپ وتىر.
ال پحەنيان بولسا باستى كورشى ەلمەن عانا ەمەس, باستى قارسىلاسى بولىپ تابىلاتىن اقش-پەن جۇرگىزىپ وتىرعان ساياساتىندا دا بارىنشا ءوزىنىڭ پوزيتسياسىن قورعاپ قالۋعا تىرىسىپ باعۋدا.
2017 جىلدان باستاپ اقش-تىڭ مەملەكەتتىك دەپارتامەنتى مەن سولتۇستىك كورەيانىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى اراسىندا جارتىلاي جاسىرىن كەلىسسوزدەر جۇرگىزىلىپ كەلدى. بىراق, پرەزيدەنت د.ترامپتىڭ Twitter جەلىسىندەگى ءوز پاراقشاسىندا ونداي قاتىناستارعا قارسى ماعىناداعى ويلارىن قايتالاپ جازا بەرگەنىنە بايلانىستى كەلىسسوزدەر تۇعىرىققا تىرەلدى. سونداي جاعدايدا پرەزيدەنتتىڭ جەكە پاراقشاسىندا جازىپ جۇرگەنىنە تىم قاتتى نازار اۋدارا بەرمەۋ كەرەك ەكەنىن العان تارتىپ, مەملەكەتتىك دەپارتامەنتتىڭ رەسمي پوزيتسياسىنا كوپ كوڭىل ءبولۋ قاجەت ەكەنىن ايتقان ءوز كەڭەسشىلەرىنىڭ ۇسىنىسىن قولداماي, اقش-تا پرەزيدەنت پەن مەملەكەتتىك دەپارتامەنتتىڭ اراسىندا تۇسىنبەۋشىلىك تەرەڭدەگەن تۇستا كيم ەكى ەلدىڭ سىرتقى ساياساتقا جاۋاپتى مەكەمەلەرى اراسىنداعى كەلىسسوزدەردى ۋاقىتشا توقتاتىپ, ترامپپەن تىكەلەي بايلانىس ورناتۋدىڭ جولىن قاراستىرۋعا كىرىستى.
يادرولىق قارۋعا يە اسكەري دەرجاۆا رەتىندە الەمدە وزىندىك بەدەلى بار جانە الپاۋىت ەلدەردىڭ وزىمەن تەكەتىرەسكە بارا الاتىن كۇشتى مەملەكەتتىڭ مىقتى باسشىسى رەتىندە داۋلەرمەن تەڭ دارەجەدە حالىقارالىق ارەناعا شىعۋدى كوزدەيتىن ساياساتكەر ءۇشىن اقش پرەزيدەنتىمەن بەتپە-بەت جۇزدەسىپ, كەلىسسوزدەر وتكىزۋ پحەنياننىڭ باستى ديپلوماتيالىق ماقساتتارىنىڭ ءبىرى.
سونداي-اق, سولتۇستىك كورەيا حالىقارالىق قاتىناستاردا قىتاي سەكىلدى ساياسي قولداۋ كورسەتە الماسى انىق بولعانىمەن, ەكونوميكالىق جانە گۋمانيتارلىق كومەك الۋ تۇرعىسىنان, ونىڭ ۇستىنە اقش-پەن قاتىناستارىن جاقسارتۋ ماقساتىندا پايدالانۋعا بولاتىن وڭتۇستىك كورەيامەن دە قارىم-قاتىناستارىن جاقسارتۋعا سوڭعى كەزدەرگە دەيىن كوپ كوڭىل ءبولىپ كەلگەن بولاتىن.
وتكەن جىلدىڭ اقپان ايىندا وڭتۇستىك كورەيادا وتكەن قىسقى ازيا ويىندارىنا سولتۇستىك كورەيانىڭ قۇراما كومانداسىنىڭ قاتىساتىنى تۋرالى شەشىمنىڭ استارىندا دا ۇلكەن ساياسي ەسەپ جاتتى. حالىقارالىق دەڭگەيدەگى سپورت شاراسىن ءوزىنىڭ ساياسي مۇددەسىنە ساي ءتيىمدى پايدالانا بىلگەن پحەنيان ورايىن تاۋىپ سەۋلمەن ەكىجاقتى قارىم-قاتىناستاردى جانداندىرۋعا باعىتتالعان جۇمىستاردى تەز ارادا پىسىقتاپ, از ۋاقىت ىشىندە ەكى ەل باسشىلارىنىڭ ءوزارا ساپارلارىن ۇيىمداستىردى.
وڭتۇستىك كورەيانىڭ پرەزيدەنتى مۋن دجەينمەن وتكىزگەن كەلىسسوزدەر بارىسىندا كيم چەن ىن اقش-پەن بايلانىستاردى جاقسارتۋعا جانە پرەزيدەنت ترامپپەن كەزدەسۋگە دايىن ەكەنىن تىكەلەي ونىڭ وزىنە جەتكىزۋدى ءوتىندى. ونى ەستىگەن پرەزيدەنت ترامپ «كەزدەسۋگە قارسى ەمەس ەكەنىن» جاريالادى.
ءسويتىپ, ەڭ الدىمەن پحەنيان ءۇشىن قاجەت بولعان كەزدەسۋ «ترامپتىڭ ۇسىنىسىمەن» ۇيىمداستىرىلىپ, 2018 جىلدىڭ 12 ماۋسىمىندا سينگاپۋردا تاريحي كەزدەسۋ ءوتتى.
اقش پرەزيدەنتىمەن كەزدەسەر الدىندا ادەيى سي تسزينپيننەن اقىل سۇراپ, پىكىرىن تىڭداپ الۋدى ءجون ساناعان كيم چەن ىن قايتادان قىتايعا باردى. ونىڭ بۇل قادامىن قىتاي تاراپى جوعارى باعالاپ, ماڭىزدى كەلىسسوزدەردە قولداۋ كورسەتۋگە دايىن ەكەنىن ءبىلدىردى. ءتىپتى, پرەزيدەنت ترامپپەن كەلىسسوزدەر وتكىزۋ ءۇشىن سينگاپۋرگە ۇشىپ باراتىن كيمنىڭ ۇشاعىنا دەيىن قىتاي تاراپى دايىنداپ بەرىپ, سول ارقىلى كحدر-دىڭ ارتىندا قحر-دىڭ تۇرعانىن كورسەتتى. كيمنىڭ كوزدەگەنى دە ءدال وسى ەدى. ءوز مۇددەسىنە وزگەنىڭ ارقاسىندا جەتۋدى ديپلوماتيالىق ءادىس دەپ ايتار بولساق, بۇگىنگى تاڭدا سولتۇستىك كورەيا بارىنەن ايلاسىن اسىرىپ وتىر.
ساراپتاپ كورسەك, پحەنياننىڭ حالىقارالىق ساحناداعى ساياساتى كوپ وزگەرە قويماعانىن, بىربەتكەي ديپلوماتيالىق باعىتىن جالعاستىرىپ وتىرعانىن بايقاۋعا بولادى.
حالىقارالىق قاۋىمداستىق پحەنياننان يادرولىق قارۋدىڭ كوزىن جويۋدى تالاپ ەتىپ وتىر. ال ءبىر جىل ىشىندە قىتاي مەن اقش سياقتى الىپ ەلدەردىڭ باسشىلارىمەن بىرنەشە رەت وتكىزىپ كەلگەن كەلىسسوزدەر بارىسىندا سولتۇستىك كورەيا باسشىسى ءوز ەلىن يادرولىق قارۋسىزدانۋعا دايىن ەكەنىن العا تارتا وتىرىپ, ءوز كەزەگىندە ول ءۇشىن بۇكىل كورەي تۇبەگىن يادرولىق قارۋدان تازارتۋدى قارسى تالاپ رەتىندە قويىپ وتىر. بۇل دەگەنىمىز وڭتۇستىك كورەيا مەن جاپونيانى قورعاۋعا باعىتتالعان اقش-تىڭ «يادرولىق قولشاتىرى» شىعىس ازيا ايماعىنان الىنىپ تاستالسىن دەگەندى بىلدىرەدى. بۇل تالاپ اتالعان ايماقتاعى اقش-تىڭ باستى ساياسي-اسكەري قارسىلاستارى بولىپ تابىلاتىن قىتاي مەن رەسەي ءۇشىن ءتيىمدى تالاپ بولعاندىقتان پحەنيان وسى ماسەلەگە قاتىستى بەيجىڭ مەن ماسكەۋدىڭ قولداۋىنا يە بولىپ وتىر. سوندىقتان كيم چەن ىن اقش-تىڭ ايماقتان كەتپەسىن جاقسى بىلە تۇرا, ترامپپەن وتكىزگەن العاشقى كەلىسسوزدەر بارىسىندا ادەيى كورەي تۇبەگىن يادرولىق قارۋدان تازارتۋ ماسەلەسىن تىلگە تيەك ەتتى.
كىشكەنە ارتقا شەگىنىپ, تاريحقا قاراساق, بۇنداي ۇستانىم تۇراقتى تۇردە سولتۇستىك كورەيانىڭ سىرتقى ساياساتىنىڭ تۇعىرى بولىپ كەلە جاتقانىن بايقايمىز. ەگەر 2005 جىلدىڭ 19 قىركۇيەگىندە قابىلدانعان كحدر, كحر, رەسەي, اقش, جاپونيا جانە وڭتۇستىك كورەيادان تۇراتىن «التىلىقتىڭ جيىنى» ناتيجەسىندە قابىلدانعان بىرلەسكەن مالىمدەمەدە سولتۇستىك كورەيا تاراپى يادرولىق قارۋعا يە بولماۋعا قاتىستى تالاپتىڭ جالپى كورەي تۇبەگىنىڭ يادرولىق قارۋسىزدانۋ ماسەلەسىمەن بايلانىستى ەكەنىن ناقتى كورسەتۋگە قول جەتكىزە الدى. ال ول ۇستانىم سوناۋ 1994 جىلى اقش پەن كحدر اراسىندا قول قويىلعان شەكتى كەلىسىمگە نەگىزدەلگەن ەدى.
وسىلايشا, ساياسي جانە ەكونوميكالىق الىپتاردىڭ ءبىر-بىرىنە دەگەن ۇستانىمدارىن ۇتىمدى پايدالىپ وتىرعان سولتۇستىك كورەيانىڭ ديپلوماتياسى وزىنە ءتيىمدى جاعداي جاساپ, دەگەنىنە جەتىپ يادرولىق دەرجاۆا بولىپ, اقش-پەن تەڭ دارەجەدە جانە تىكەلەي كەلىسسوزدەر وتكىزە الاتىن ماقساتىنا جەتىپ وتىر.
ال كيم مەن ترامپتىڭ العاشقى كەلىسسوزدەرىنىڭ ناتيجەسىندە تۇراقتى تۇردە وتكىزىلىپ كەلگەن وڭتۇستىك كورەيا مەن اقش اسكەري كۇشتەرىنىڭ بىرلەسكەن جاتتىعۋلارى توقتاتىلاتىن بولىپ شەشىلگەنىن ەسكەرسەك, بۇل كەزدەسۋدىڭ ناتيجەسى دە سولتۇستىك كورەيا ءۇشىن ءتيىمدى اياقتالعانىن اڭدايمىز. اسىرەسە, وڭتۇستىك كورەيا قارۋلى كۇشتەرى سولتۇستىك كورەيامەن سوعىس بولعان جاعدايدا الدىمەن قارسىلاس ەلدىڭ باسشىسىنىڭ كوزىن جويۋعا ارنالعان ارنايى جاتتىعۋلاردىڭ («decapitation unit») توقتاتىلۋى پحەنيان ءۇشىن تاعى ءبىر ديپلوماتيالىق جەڭىس بولدى.
اقش پرەزيدەنتى د.ترامپ كەلىسسوزدەردىڭ ەكى تاراپ ءۇشىن دە ءتيىمدى اياقتالعانىن, جۋىق ارادا, ناقتىراق ايتساق, ءوزىنىڭ پرەزيدەنتتىك مەزگىلى اياقتالعانعا دەيىنگى ۋاقىت ىشىندە سولتۇستىك كورەيا ءوزىنىڭ يادرولىق باعدارلاماسىنان باس تارتاتىنىن ايتىپ جاتتى.
سوندىقتان سينگاپۋردە وتكەن سول تاريحي كەزدەسۋدەن كەيىن حالىقارالىق قاۋىمداستىقتا سولتۇستىك كورەيا راسىندا يادرولىق قارۋدى جويۋعا بەت بۇرا ما دەگەن ءۇمىت پايدا بولدى. ءتىپتى سولتۇستىك كورەيا مەن وڭتۇستىك كورەيا بىرىگىپ, ءبىر مەملەكەت بولاتىن كۇن دە الىس ەمەس دەگەن پىكىرلەر ايتىلىپ, شىعىس ازياداعى ساياسي احۋال كۇرت وزگەرۋى مۇمكىن دەپ ايتىلا باستادى. وعان وڭتۇستىك كورەيانىڭ پرەزيدەنتى مۋن چجە ءيننىڭ سولتۇستىك كورەياعا قاتىستى جۇرگىزىپ وتىرعان ساياساتى دا ىقپال ەتتى. مۋن پرەزيدەنتتىك سايلاۋ ناۋقانىن بارىسىندا ءوزىنىڭ باستى ماقساتى رەتىندە اتاعان سولتۇستىك كورەيامەن جاقىنداسىپ, ەكى ەلدىڭ بىرىگۋىنە باعىتتالعان ساياساتقا قاتتى قىزىعىپ كەتكەنى سونشالىق, سوڭعى كەزدەرى كيم چەن ىننىڭ ساياساتىن جاقتاپ, سونىڭ ءسوزىن سويلەپ كەتكەنى جاسىرىن ەمەس. سوعان بايلانىستى ءوز ەلىندە دە, اقش پەن جاپونيا سياقتى ارىپتەس ەلدەردە دە, ءتىپتى بۇۇ تاراپىنان دا قاتتى سىنعا ۇشىرادى.
ونىڭ ۇستىنە, بيىلعى جىلدىڭ 27-28 اقپانىندا ۆەتنامنىڭ حانويىندا وتكەن ترامپ پەن كيمنىڭ ەكىنشى كەزدەسۋى ناتيجەسىز اياقتالىپ, ەشقانداي كەلىسىمگە كەلە الماعانى جانە ەشقانداي قۇجاتقا قول قويىلماعانى اقش پەن سولتۇستىك كورەيانىڭ اراسىندا ءوزارا تۇسىنىستىكتىڭ تەرەڭ ەمەس ەكەنىن دالەلدەدى. حانويداعى كەزدەسۋدەن كەيىن ەكى ەلدىڭ رەسمي وكىلدەرى ءبىر-ءبىرىنىڭ ساياساتىنا قاتىستى قاتاڭ مالىمدەمەلەر جاساي باستادى. ال 15 ناۋرىزدا پحەنياندا وتكەن بريفينگتە سولتۇستىك كورەيانىڭ سىرتى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى چحۆە سون حي جۋىق ارادا كيم چەن ىننىڭ يادرولىق قارۋسىزدانۋ ماسەلەسىنە قاتىستى اقش-پەن جۇرگىزىپ كەلگەن كەلىسسوزدەردى توقتاتانىن ايتتى. بۇل مالىمدەمەگە بايلانىستى اقش-تىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى م.پومپەو ء«وز تاراپىمىزدان ەكى ەل اراسىنداعى كەلىسسوزدەر جالعاسادى دەپ ۇمىتتەنىمىز» دەپ ديپلوماتيالىق تۇرعىدان جىلى جاۋاپ بەرگەنىمەن, ەكى ەلدىڭ قاتىناسى قايتا سۋىپ وتىرعانى انىق بايقالادى. جاپوندىق جانە كورەيلىك كەيبىر اگەنتتىكتەر حابارلاعانداي, 23-ناۋرىز كۇنى سولتۇستىك كورەيانىڭ جوعارى لاۋازىمدى ديپلوماتتارى ۆاشينگتون, بەيجىڭ, ماسكەۋگە اتتاندى.
«اسىرە قىزىل تەز وڭار» دەگەن, كەشە عانا ءبىرىن-ءبىرى قۇشاعىنا قىسىپ, جىلاسىپ كورىسىپ, بىرىگىپ, ءبىر ەل بولۋعا بەل بۋعان تۋىس حالىق وڭتۇستىك كورەيامەن قاتىناسىن قايتا قۇرتىپ ۇلگەرگەن پحەنيان ەندى اقش-پەن ەكىجاقتى قاتىناستار ناشارلاعان جاعدايدا جاڭا ەكونوميكالىق سانكتسيالاردى بولدىرماۋعا باعىتتالعان كەلىسسوزدەر جۇرگىزۋگە مۇددەلى.
نەبارى ءبىر جىلعا جالعاسىپ, جوعارى دەڭگەيدەگى بىرنەشە كەزدەسۋمەن اياقتالعان, ءۇمىت پەن كۇدىك تارتىسقا تۇسكەن كەلىسسوزدەردىڭ ناتيجەسى بۇگىنگى تاڭدا وسىنداي حالدە. شىعىس ازيا ايماعى عانا ەمەس, الەمدىك ساياسي احۋالعا اسەرى مول ماسەلە الداعى كەزەڭدە قالاي وربىمەك, ءوز تاراپىمىزدان وقىرمانداردى قۇلاققاعىس قىلىپ وتىراتىن بولامىز.
باتىرحان قۇرمانسەيىت,
شىعىستانۋشى
ارنايى ەگەمەن قازاقستان ءۇشىن
