• 10 قازان, 2012

دەموكراتيا جونىندەگى العاشقى الەمدىك فورۋم

26 مين

وقۋ ءۇشىن

Egemen Qazaqstan

دەموكراتيا جونىندەگى العاشقى الەمدىك فورۋم

سارسەنبى, 10 قازان 2012 7:22

كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ توراعاسى ي.روگوۆ پەن پرەزيدەنتتىڭ كەڭەسشىسى ە.ەرتىسباەۆ ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 8-10 قازانى ارالىعىندا ستراسبۋرگ قالاسىندا بۇگىنگى دەموكراتيالىق مودەلدەردىڭ كەمشىلىكتەرى مەن قالىپتاسقان جاعدايىن تالقىلاۋ ءۇشىن ءتۇرلى مەملەكەتتەردىڭ ساياسي جانە ىسكەر باسشىلارىن, عالىمدارى مەن ازاماتتىق قوعام بەلسەندىلەرىن ءبىر ۇستەل باسىنا قوسقان دەموكراتيا جونىندەگى ءبىرىنشى ستراسبۋرگ الەمدىك فورۋمىنا قاتىستى. بۇل باسقوسۋ ەۋروپا پارلامەنتى, فرانتسيا ۇكىمەتى, سونداي-اق ەلزاس پەن ستراسبۋرگ قالالارىنىڭ جەرگىلىكتى جانە وڭىرلىك بيلىكتەرىنىڭ باستاماسىمەن ءوتتى.

سارسەنبى, 10 قازان 2012 7:22

بۇۇ باس حاتشىسى پان گي مۋن جانە ەۋروپا كەڭەسىنىڭ باس حاتشىسى توربورن ياگلاند فورۋمعا قاتىسۋشىلاردى قۇتتىقتاپ ءسوز سويلەدى. تالقىلاۋ اياسىندا كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ ءتوراعاسى «دەموكراتيا, جاھاندانۋ جانە ەگەمەندىك» تاقىرىبىندا, ال پرەزيدەنتتىڭ كەڭەسشىسى ەكسترەميزم تاقىرىبىندا ءسوز سويلەدى.

ءححى عاسىردىڭ باسىنداعى الەم – بۇل, ءبىرىنشى كەزەكتە, جاھاندانۋ الەمى, ونىڭ بارىسىندا ەكونوميكالىق, ساياسي, مادەني جانە ت.ب. ۇدەرىستەر جەكەلەگەن ەلدەردىڭ شەگىنەن شىعىپ وتىرادى. الايدا, بۇل, تۇپتەپ كەلگەندە, كونستيتۋتسيالىق-قۇقىقتىق جانە وزگە دە ينستيتۋتتارى, ءوزىنىڭ ىشكى جانە سىرتقى ساياساتىن جۇزەگە اسىرۋدا تاۋەلسىزدىك كەپىلدىكتەرى بار ەگەمەن مەملەكەتتەردىڭ ىنتىماقتاستىعى سەكىلدى مەملەكەتارالىق جانە حالىقارالىق قاتىناستاردىڭ نەگىزىن جوققا شىعارمايدى. بۇل دەموكراتيالاندىرۋ ۇدەرىسىنە دە قاتىستى.
رۋحاني مادەنيەت پەن يماندىلىق سالاسىنداعى وراسان زور قايتا وزگەرتۋلەر ناتيجەسىندە قازىرگى ۋاقىتتا ومىرگە كوزقاراستى قالىپتاستىرۋدا كوپتەگەن پروبلەمالار ءبىرىنشى ورىنعا شىعۋدا. ماسەلەن, كەز كەلگەن مەملەكەتتەگى دەموكراتيانىڭ جاي-كۇيىنىڭ باستى ولشەمى بولىپ تابىلاتىن ادام قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى ماسەلەسىن الايىق. ەگەر باستاپقى كەزدە ادام قۇقىقتارى ينستيتۋتى مەملەكەتتىڭ تەك ىشكى قۇقىعىندا عانا دامىتىلىپ كەلسە, قازىر جاعداي مۇلدە وزگەرگەن: ادام قۇقىقتارى ىشكى قۇقىقپەن دە, حالىقارالىق قۇقىقپەن دە رەتتەلەدى. بۇل ورايدا حالىقارالىق قۇقىقتىڭ ءرولى بارعان سايىن ارتا ءتۇسىپ, مەملەكەتتەر تاراپىنان ساقتالۋعا ءتيىس ادامنىڭ نەگىزگى قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن رەتتەيتىن حالىقارالىق قاعيدالار مەن نورمالار بارعان سايىن ەگجەي-تەگجەي ناقتىلانۋدا. 1948 جىلعى جالپىعا ورتاق ادام قۇقىقتارى دەكلاراتسياسىنىڭ, ازاماتتىق جانە ساياسي قۇقىقتار تۋرالى, الەۋمەتتىك, ەكونوميكالىق جانە مادەني قۇقىقتار تۋرالى حالىقارالىق پاكتىلەردىڭ جانە وزگە دە قۇجاتتاردىڭ رۋحاني ءمانى, يدەيالارى مەن قاعيدالارى الەمدەگى كوپشىلىك ەلدەر كونستيتۋتسيالارىنىڭ نەگىزىن قۇرايدى.
سونىمەن بىرگە, لاڭكەستىك, ءدىني ەكسترەميزم, ىمىراسىز سەپاراتيزم سەكىلدى قازىرگى زامانعى قاۋىپ-قاتەرلەر مەن بوي كورسەتۋلەر مەملەكەتتىڭ تۇراقتىلىعى مەن قاۋىپسىزدىگىن شايقالتادى. زاڭسىز ەسىرتكى ءجانە قارۋ-جاراق ساۋداسى, زاڭسىز كوشى-قون, ادام ساۋداسى جانە ۇيىمداسقان قىلمىس وراسان زور قاۋىپ توندىرەدى.
بىرەسە لاۋلاپ جانىپ, بىرەسە كەي ءوڭىرلەردە بىقسىپ جاتقان قارجى-ەكونوميكا داعدارىسى قازىرگى زامانعى كوپتەگەن كونستيتۋتسيالاردا بەكىتىلگەن ادامنىڭ ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك قۇقىقتارىن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسىن كولدەنەڭ تارتىپ, كۇرت قيىنداتىپ جىبەردى. ونىڭ تەرىس سالدارى توقىراۋعا ۇشىراعان ەلدەردى قۇتقارۋ باعدارلاماسىمەن اينالىسىپ ءجۇرگەن حالىقارالىق جانە وڭىرلىك ىنتىماقتاستىق ۇيىمدارىنا اسەرىن تيگىزۋدە.
تاياۋ اپتالارداعى, ءتىپتى سوڭعى كۇندەردەگى وقيعالار ءبىزدىڭ بۇگىنگى پىكىرتالاسىمىزعا تىكەلەي قاتىسى بار باستى ەكى اسپەكتى توڭىرەگىندە ەرەۋىلگە شىعۋشىلاردىڭ نارازىلىعى قوردالانعانىن كورسەتەدى. بىرىنشىدەن, حالىقارالىق ينستيتۋتتاردىڭ قىسىم جاساۋى سالدارىنان ۇلتتىق ۇكىمەتتەر الەۋمەتتىك باعدارلامالاردى قىسقارتۋ تۋرالى شەشىمدەر قابىلداۋدا. ەكىنشىدەن, ەرەۋىلشىلەردىڭ پىكىرىنشە, «جاھاندىق باسقارۋ» ورگاندارىنىڭ ءوز وكىلەتتىكتەرىن اسىرا پايدالانۋى, مەملەكەتتەردىڭ كونستيتۋتسيالىق يۋريسديكتسياسىنا ارالاسۋى جانە سونىمەن ءبىر مەزگىلدە حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ «اتقارۋشى تارماعىنىڭ» پوزيتسيالارى كۇشەيە ءتۇسۋدە.
قازىرگى زامانعى قاۋىپ-قاتەرلەر مەن بوي كورسەتۋلەر جاھاندانۋ جانە مەملەكەتتەردىڭ ەگەمەندىگى ۇعىمدارىنىڭ قاتارلاسىپ ءومىر ءسۇرۋى مەن ارا-قاتىناسى پروبلەماسىن ودان بەتەر ءورشىتىپ جىبەردى. حالىقارالىق-قۇقىقتىق تۇرعىدان ناقتى دا جان-جاقتى رەتتەمەيىنشە, ادامدار, ۇيىمدار, مەملەكەتتەر اراسىنداعى وركەنيەتتى قاتىناستاردى قامتاماسىز ەتەتىن ناقتى زاڭناما بولمايىنشا ادامزاتتىڭ جاھاندىق دەڭگەيدەگى پروبلەمالارىن شەشۋ تۇتاستاي العاندا مۇمكىن بولماۋدا. بۇل – جاھاندىق ءتارتىپتىڭ وبەكتيۆتى زاڭدىلىعى.
وسىعان وراي, ورتاق پروبلەمالاردى شەشۋ جولىنداعى ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەردى تەرەڭدەتۋ جانە الەمدىك قوعامداستىقتىڭ ءىس-ارەكەتىن بىرىكتىرۋ ماقساتىندا مەملەكەتتەر وزدەرىنە ەرىكتى تۇردە مىندەتتەمەلەر الىپ, وزدەرىنىڭ كەيبىر فۋنكتسيالارى مەن وكىلەتتىكتەرىن مەملەكەتتەردەن جوعارى دەڭگەيدە ارەكەت جاسايتىن حالىقارالىق ۇيىمدارعا بەرەدى (بۇۇ, ەقىۇ, ەۋروپالىق وداق جانە ت.ب.). بۇل ءوزىن ءوزى اقتايتىن قادام جانە ءوزىن دەموكراتيالىق, قۇقىقتىق مەملەكەت رەتىندە كورسەتەتىن, حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ تەڭ قۇقىلى مۇشەسى سانايتىن مەملەكەت ءۇشىن بەرەرىنەن الار پايداسى كوپ بولادى دەپ ويلايمىن.
تالقىلانىپ وتىرعان تاقىرىپتى ودان ءارى تەرەڭدەتۋ ءۇشىن مۇمكىندىگىنشە قۇقىق اياسىنان شىقپاي, بۇل پروبلەمانى حالىقارالىق قۇقىق پەن ۇلتتىق كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتىڭ ارا-قاتىناسى شەڭبەرىندە تالقىلاۋ قاجەت دەپ سانايمىن. وسى جولمەن جۇرە وتىرىپ, بۇگىندە كوپ قولدانىلاتىن «جاھاندانۋ» جانە «ەگەمەندىك» تەرميندەرى حالىقارالىق قۇقىقتىڭ اكتىلەرىندە جەتكىلىكتى تۇردە رەگلامەنتتەلمەگەنىن بايقاۋعا بولادى. ساياساتكەرلەر, عالىمدار مەن جۋرناليستەر, پىكىرتالاسقا قاتىسۋشى وزگە دە ادامدار بۇل تەرميندەرگە سان قيلى ماعىنا بەرىپ, اڭگىمە جەلىسىن بۇرا تارتقانى سونشالىقتى, ءىستىڭ پايداسىنا جارار بىرەر ۇيعارىم نەمەسە ۇسىنىس جاساۋ مۇمكىن بولماي قالدى.
«ەگەمەندىك» ۇعىمىنىڭ ءتۇپ-تامىرى نەگىزىنەن ۇلتتىق زاڭنامادا جاتىر. حالىقارالىق قۇقىققا قاتىستى قولدانۋ كەزىندە «مەملەكەتتىڭ حالىقارالىق قۇقىق سۋبەكتىلىگى» تەرمينى ماعىناسى جاعىنان سوعان مەيلىنشە جاقىن كەلەدى. ەلەمەنتتەر جيىنتىعىندا – حالىقارالىق قۇقىق قابىلەتتىلىك, حالىقارالىق ءىس-ارەكەتكە قابىلەتتىلىك, سونداي-اق حالىقارالىق دەليكت قابىلەتتىلىك – بۇۇ-عا مۇشە مەملەكەتتىڭ حالىقارالىق قۇقىق سۋبەكتىلىگى شەكتەلمەيدى. ءتىپتى, بەلگىلى ءبىر جاعدايلاردا مەملەكەتكە ناقتى ءبىر شارتتارمەن بەلگىلى ءدارەجەدەگى قوسىمشا مىندەتتەمەلەر جۇكتەلگەن كەزدە دە شەكتەلمەيدى.
وسى جەردە حالىقارالىق قاتىناستاردىڭ تاعى ءبىر اسپەكتىسى تۋرالى ايتا كەتكەندى ءجون كوردىم. بۇل قاتىناستاردا ترانسۇلتتىق كورپوراتسيالار ەمەس, ساياسي, فيلوسوفيالىق, ەكولوگيالىق, سپورتتىق جانە ت.ب. قىزىعۋشىلىق بويىنشا ءوزىنىڭ مۇشەلەرىن بىرىكتىرەتىن كلۋبتار ەمەس, تەك مەملەكەت قانا ءتيىستى ءبىر ۇلتتاردىڭ (حالىقتاردىڭ) بىردەن-ءبىر رەسمي وكىلى بولا الادى. حالىقارالىق ساياساتتىڭ جاڭا اۆتورلارى قانشالىقتى بەلسەندىلىك تانىتقانىمەن, بۇدان ءبىز ەشقايدا دا قاشىپ قۇتىلا المايمىز.
سونىمەن, ەگەر بەلگىلى ءبىر ەل حالىقارالىق ۇيىمعا ەرىكتى تۇردە كىرىپ, ونىڭ قاعيدالارىن, نورمالارى مەن ەرەجەلەرىن ساقتايمىن دەپ ۋادە بەرگەندە ول نەدەن ايىرىلادى؟
«ءوز» حالقىنىڭ اتىنان سول حالىقتىڭ مۇددەسىنە وراي مەملەكەت بيلىگىن ىسكە اسىرۋ قۇقىعىنا يە بولعان ۇلتتىق مەملەكەت ءوز فۋنكتسيالارى مەن وكىلەتتىكتەرىنىڭ ءبىر بولىگىن ەرىكتى تۇردە حالىقارالىق ۇيىمعا بەرەدى. تەك وسىلاي بولعاندا ءبارى دە ورىن-ورنىنا كەلەدى. حالىقتى تولعاندىرىپ وتىرعان ەگەمەندىكتىڭ شەكتەلۋى, ونىڭ كولەمى, ۇلتتىق ەگەمەندىكتىڭ حالىقارالىق ەگەمەندىككە قارسى قويىلۋى سەكىلدى اڭگىمەلەر دە تىيىلادى.
ايتا كەتەرلىگى, «ەۋروپالىق وداقتىڭ كونستيتۋتسياسى – ليسسابون شارتى», ەۋروپالىق وداقتىڭ فەدەراتيۆتىك مەملەكەت رەتىندەگى فۋنكتسيالارى مەن وكىلەتتىكتەرىنە قاتىستى بارلىق ەرەجەلەردىڭ ودان الىنىپ تاستالۋى ارقاسىندا رەفەرەندۋمداردان ءوتتى. بۇل ورايدا ءبىز قازىر بيۋدجەتتىك وداق قۇرۋعا تالپىنعان قادامدارعا ءتۇسىنىستىكپەن قارايمىز.
جالپىلاما ايتىلاتىن تاعى ءبىر ءماسەلە. مەملەكەت ءوز فۋنكتسيالارى مەن وكىلەتتىكتەرىنىڭ ءبىر بولىگىن قاي سالادا حالىقارالىق-قۇقىقتىق رەتتەۋگە بەرە الادى؟ بۇل ءراسىم دەموكراتيا سالاسىندا قولدانىلۋى مۇمكىن بە؟ تۇپتەپ كەلگەندە, ازاماتتاردىڭ ساياسي قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن نازارعا الساق, بۇل – بولىپ جاتقان ءىس. ال ۇلتتىق دەموكراتيالىق ينستيتۋتتاردى, بيلىكتىڭ ءبولىنۋى قاعيداتىن, پارلامەنتتەر مەن ۇكىمەتتەردىڭ, كونستيتۋتسيالىق باقىلاۋ ورگاندارىنىڭ قۇزىرەتتەرىن, مەملەكەتتىڭ اۋماقتىق ۇيىمداستىرىلۋىن قايدا جاتقىزامىز؟ ءارتۇرلى رەۆوليۋتسيالاردى ەكسپورتتاۋ ارقىلى رەجىمدەردى كۇشتەپ ورناتۋدان سەنىمدى ءارىپتەستىكتى اجىراتاتىن ولشەمدەردى قالاي ءازىرلەپ, ساقتاۋعا بولادى؟
بۇل ورايدا, مەيلىنشە قولايلى ەكونوميكالىق, ەكولوگيالىق جانە تاعى باسقا جاعدايلاردا كۇي كەشىپ, جاپپاي توقشىلىق ورناعان قوعامعا عانا ەمەس, «پارتيالىق-ساياسي» تاسىلمەن باسقارۋدى قويا تۇرىپ, تەحنوكرات-مامانداردىڭ قولىنا تىزگىن بەرىلەتىن ەكسترەمالدى جاعدايلارعا, ماسەلەن, «قولمەن باسقارۋ» جاعدايلارىنا ەسەپتەلگەن كونستيتۋتسيالىق مەحانيزمدەردى ازىرلەۋ جونىندە تەك جالپىلاما ۇسىنىس بەرۋگە بولادى دەپ ويلايمىن. مۇندا حالىقارالىق قۇقىقتىڭ اكتىلەرى مەن ۇلتتىق كونستيتۋتسيالار اراسىنداعى قايشىلىقتاردى شەشۋ مۇمكىندىگىنە يە كونستيتۋتسيالىق باقىلاۋ ورگاندارىنىڭ ءرولى وراسان زور بولماق.
وسى تۇرعىدان العاندا, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پراكتيكاسى سىزدەردە قىزىعۋشىلىق تۋعىزادى دەپ ويلايمىن.
تاۋەلسىزدىگىن العاننان كەيىن قازاقستان سىرتقى ساياساتتا كوپ ۆەكتورلى مودەلدى تاڭدادى. بۇۇ, ەقىۇ, يىۇ, تمد, اوسشك جانە ت.ب. سەكىلدى بەدەلدى حالىقارالىق ۇيىمدارعا مۇشە بولىپ, ەلىمىز بۇۇ-نىڭ جارعىسىندا جانە ىرگەلى حالىقارالىق اكتىلەردە بەكىتىلگەن حالىقارالىق قۇقىقتىڭ نەگىزگى قاعيدالارىنا دەن قوياتىنىن بىرجاقتى جاريا ەتتى.
كەيىنگى جىلدارى قازاقستان ازاماتتىق جانە ساياسي قۇقىقتار تۋرالى, ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك جانە مادەني قۇقىقتار تۋرالى حالىقارالىق پاكتىلەردى راتيفيكاتسيالادى. ادام قۇقىقتارىن قورعاۋ سالاسىنداعى بىرقاتار كوپ جاقتى حالىقارالىق امبەباپ اكتىلەر, سولاردىڭ ءىشىندە گەنوتسيد قىلمىسىنىڭ الدىن الۋ جانە ول ءۇشىن جازالاۋ تۋرالى, ناسىلدىك كەمسىتۋشىلىكتىڭ بارلىق نىساندارىن جويۋ تۋرالى, بالا قۇقىقتارى تۋرالى, كەپىلگە الۋعا قارسى كۇرەس تۋرالى, ازاپتاۋلارعا جانە باسقا دا قاتىگەز, ادامگەرشىلىككە جاتپايتىن جانە ار-نامىستى قورلايتىن ءىس-ارەكەتتەر مەن جازالاۋ تۇرلەرىنە قارسى جانە ت.ب. كونۆەنتسيالار قولدانىستاعى قۇقىق جۇيەسىنە قوسىلدى.
وسى اكتىلەردى تانىپ-مويىنداۋدىڭ قيسىندى جالعاسى رەتىندە ەلىمىزدىڭ زاڭناماسى سولاردىڭ تالاپتارىنا سايكەستەندىرىلدى. ايتا كەتۋ كەرەك, قازىرگى تاڭدا كەيبىر ەلدەر, اسىرەسە, ەگەمەندىگىنە ەندى عانا قول جەتكىزگەن ەلدەر وزدەرىنىڭ قاۋىپسىزدىگىنە تونگەن قاتەردىڭ كۇشەيۋىنە بايلانىستى حالىقارالىق اكتىلەردىڭ ەرەجەلەرىن وزدەرىنىڭ ۇلتتىق مۇددەلەرىنە ورايلاستىرىپ ىشكى زاڭناماسىنا ەنگىزۋدە. بۇل رەتتە ولار وزدەرىنىڭ قۇقىعىن, ءبىرىنشى كەزەكتە, مەملەكەتتىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇرىلىسى مەن سىرتقى ساياساتتاعى قىزمەتىنىڭ قاعيدالارىن بەكىتەتىن ۇلتتىق كونستيتۋتسيالاردىڭ نورمالارىن باسشىلىققا الادى. قاي جاعدايلاردا جانە قاي ماقساتتا ءوزدەرىنە حالىقارالىق مىندەتتەمە الۋ قاجەت ەكەنىن مەملەكەت وزدىگىنشە ايقىندايدى.
قازاقستاننىڭ ەگەمەندىگى رەسپۋبليكا قاتىسۋشىسى بولىپ تابىلاتىن حالىقارالىق قاتىناستارعا دا قولدانىلاتىنىن ءبىز اركەزدە ەسكەرىپ كەلدىك. سوندىقتان, ۇلتتىق زاڭنامادا بولسىن, حالىقارالىق اكتىلەردە بولسىن كونستيتۋتسيانىڭ ۇستەمدىگى قاعيداتى كونستيتۋتسيالىق دەڭگەيدە بەكىتىلىپ, بارلىق باعىتتاردا ىسكە اسىرىلىپ كەلەدى.
كونستيتۋتسيالىق كەڭەس نەگىزگى زاڭنىڭ جوعارى تۇرۋىن جانە تىكەلەي قولدانىلۋىن قامتاماسىز ەتەتىن مەملەكەتتىك ورگان رەتىندە ءتيىستى سۋبەكتىلەردىڭ ءوتىنىشتەرى بويىنشا حالىقارالىق شارتتاردى ولاردىڭ كونستيتۋتسياعا سايكەستىگى تۇرعىسىندا قاراۋ وكىلەتتىگىنە يە. كونستيتۋتسيالىق كەڭەس ءوز پراكتيكاسىندا كونستيتۋتسيا مەن حالىقارالىق شارتتاردىڭ ارا-قاتىناسى ماسەلەلەرىن بىرنەشە رەت تۇسىندىرگەن بولاتىن. بۇل رەتتە كونستيتۋتسيالىق كەڭەس رەسپۋبليكانىڭ كونستيتۋتسيا نورمالارىنا سايكەس كەلەتىن حالىقارالىق شارتتارى مەن وزگە دە مىندەتتەمەلەرى عانا قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا قولدانىلاتىن قۇقىق بولىپ تانىلادى دەپ بىرجاقتى اتاپ كورسەتتى.
مەملەكەتتىڭ ءوزىنىڭ كەيبىر فۋنكتسيالارىن ۇلتتان جوعارى قۇرىلىمدارعا بەرۋ مۇمكىندىگى جانە حالىقارالىق ۇيىمدار شەشىمدەرىنىڭ زاڭدىق كۇشى تۋرالى ءماسەلەلەر دە كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ قاراۋ نىساناسى بولدى. 2009 جىلعى 5 قاراشاداعى № 6 نورماتيۆتىك قاۋلىدا كونستيتۋتسيالىق كەڭەس, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ iشكi جانە سىرتقى ساياساتتى قالىپتاستىرۋ مەن iسكە اسىرۋداعى تاۋەلسiزدiگi جانە دەربەستiگi ونىڭ نەگiزiن قۇرايتىن ەگەمەن مەملەكەتتiڭ, كونستيتۋتسيالىق ءجانە حالىقارالىق دەڭگەيدە تانىلعان ءمارتەبەسi رەسپۋبليكاعا, نەگiزگi زاڭنىڭ ەرەجەلەرi مەن نورمالارىن ساقتاي وتىرىپ, ەلiمiزدiڭ مەملەكەتتiك ورگاندارىنىڭ جەكەلەگەن وكiلەتتiكتەرiن حالىقارالىق ۇيىمدار مەن ولاردىڭ ورگاندارىنا بەرۋ تۋرالى شەشiم قابىلداۋعا مۇمكiندiك بەرەدi, دەپ اتاپ كورسەتتى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ 4-بابىنىڭ رەسپۋبليكا بەكiتكەن حالىقارالىق شارتتاردىڭ رەسپۋبليكا زاڭدارىنان باسىمدىعى بولادى جانە مۇنداي شەشiمدەر تiكەلەي قولدانىلادى دەگەن نورمالارى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ حالىقارالىق شارتتارىنا سايكەس قۇرىلاتىن حالىقارالىق ۇيىمدار مەن ولاردىڭ ورگاندارىنىڭ شەشiمدەرiنە قولدانىلادى. بۇل رەتتە, نەگiزگi زاڭنىڭ 4-بابىنا ساي قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ حالىقارالىق شارتتارىنا سايكەس قۇرىلاتىن حالىقارالىق ۇيىمدار مەن ولاردىڭ ورگاندارىنىڭ شەشiمدەرi قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىنا قايشى كەلمەۋگە, ادامنىڭ جانە ازاماتتىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنا نۇقسان كەلتىرمەۋگە تيiس. حالىقارالىق ۇيىمدار مەن ولاردىڭ ورگاندارىنىڭ, رەسپۋبليكانىڭ ەگەمەندiگi ونىڭ بۇكiل اۋماعىن قامتيتىندىعى جانە كونستيتۋتسيادا بەلگiلەنگەن مەملەكەتتiڭ بiرتۇتاستىعىن جانە اۋماقتىق تۇتاستىعىن, رەسپۋبليكانى باسقارۋ نىسانىن وزگەرتۋگە بولمايتىندىعى تۋرالى كونستيتۋتسيانىڭ 2-بابى 2-تارماعىنىڭ جانە 91-بابى 2-تارماعىنىڭ ەرەجەلەرiن بۇزاتىن شەشiمدەرi قازاقستان ءۇشiن مiندەتتi دەپ تانىلمايدى.
بۇل ءوتىنىشتى قاراۋ كەزىندە ەۋروپا كەڭەسىنىڭ ۆەنەتسيا كوميسسياسى بىزگە ۇلكەن ساراپشىلىق كومەك كورسەتتى, سول ءۇشىن ءبىز وعان العىسىمىزدى بىلدىرەمىز.
بۇۇ-نىڭ ادام قۇقىقتارى جونىندەگى كەڭەسىنىڭ, بۇۇ-نىڭ ازاپتاۋلارعا قارسى كوميتەتىنىڭ, بەلورۋسسيا, قازاقستان جانە رەسەي اراسىنداعى كەدەن وداعى كوميسسياسىنىڭ يۋريسديكتسياسىن تانۋ تۋرالى قازاقستاننىڭ شەشىمدەرى وسى قۇقىقتىق كوزقاراستارعا سۇيەنىپ قابىلدانعان.
2001 جىلى كونستيتۋتسيالىق كەڭەس وبلىستىق سوتتاردىڭ ءبىرىنىڭ ءوتىنىشى بويىنشا, قازاقستان مەن رەسەي فەدەراتسياسى اراسىندا جاسالعان «بايقوڭىر» كەشەنىن جالعا الۋ تۋرالى شارتتىڭ جانە «بايقوڭىر» كەشەنى اۋماعىندا قۇقىق ءتارتىبىن قامتاماسىز ەتۋدە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ ءوزارا ءىس-قيمىلى تۋرالى كەلىسىمنىڭ جەكەلەگەن نورمالارىن كونستيتۋتسيالىق ەمەس دەپ تاپتى. كەڭەستىڭ بۇل شەشىمىندە دە كونستيتۋتسيانىڭ رەسپۋبليكا اۋماعىندا جوعارى تۇرۋى قاعيداتى, حالىقارالىق شارتتاردىڭ مىندەتتى تۇردە وعان سايكەس بولۋى اتاپ كورسەتىلەدى.
الايدا بۇدان ۇلتتىق زاڭناما مەن حالىقارالىق قۇقىق اراسىنداعى قانداي دا ءبىر تەكەتىرەستى بايقاۋعا بولمايدى. كونستيتۋتسيانىڭ كىرىسپەسى مەن 8-بابىندا قازاقستاننىڭ حالىقارالىق قۇقىق قاعيدالارى مەن نورمالارىن قۇرمەتتەيتىنى, ىنتىماقتاستىققا جانە تاتۋ كورشىلىككە باعىتتالعان ساياسات جۇرگىزەتىنى تۋرالى ايتىلادى. قازاقستان كونستيتۋتسياسىندا الەمدىك قوعامداستىق جاپپاي تانىعان ادام قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى ءتۇگەل كورىنىس تاپقان. حالىقارالىق ساراپشىلاردىڭ باعاسى بويىنشا, رەسپۋبليكا كونستيتۋتسياسى, اسىرەسە, تۇلعانىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسىنە ارنالعان ونىڭ «ادام ءجانە ازامات» دەپ اتالاتىن ءبولىمى ادام قۇقىقتارى تۋرالى جاپپاي تانىلعان حالىقارالىق اكتىلەردىڭ تالاپتارىنا جاۋاپ بەرەدى.
2007 جىلى ەلىمىزدە كونستيتۋتسيالىق رەفورمالاردى جۇرگىزەر كەزدە قازاقستان دا وسى پىكىرلەردى باسشىلىققا الدى.
ءولىم جازاسىنا قاتىستى تولعاقتى ماسەلەگە كەلەر بولساق, قازاقستان ونى كەزەڭ-كەزەڭىمەن جويۋدى ۇستانادى. 2003 جىلدان باستاپ ەلىمىزدە ءولىم جازاسىنا كەسۋ ۇكىمدەرىن ورىنداۋعا مەرزىمسىز تىيىم سالىنعان. كونستيتۋتسياعا ەنگىزىلگەن تۇزەتۋلەر بۇل جازالاۋ شاراسىنىڭ قولدانىلۋ اياسىن ايتارلىقتاي تارىلتتى. ەگەر بۇرىندارى كونستيتۋتسيا قىلمىستىق كودەكستە كوزدەلگەن 50-دەن استام باپ بويىنشا اسا اۋىر قىلمىستار ءۇشىن ءولىم جازاسىن بەلگىلەۋگە جول بەرسە, ەندى ءولىم جازاسى ادامداردىڭ قازا بولۋىمەن بايلانىستى تەرروريستىك قىلمىستار جاساعانى ءۇشىن, سونداي-اق سوعىس ۋاقىتىندا ەرەكشە اۋىر قىلمىستار جاساعانى ءۇشىن ەڭ اۋىر جازا رەتىندە زاڭمەن بەلگىلەنەدى, ونداي جازاعا كەسىلگەن ادامعا كەشىرىم جاساۋ تۋرالى ءوتىنىش جاساۋ قۇقىعى بەرىلەدى.
حالىقارالىق تەرروريزم اكتىلەرى جاھان بويلاپ تاراعان بۇگىنگى تاڭدا الەمدىك قوعامداستىق بۇل اسا قاۋىپتى قۇبىلىسقا قارسى كۇرەسۋدىڭ ءتيىمدى تاسىلدەرىن تابا قويماعانى بەلگىلى بولىپ وتىر. تيىسىنشە, حالىقتىڭ باسىم بولىگى ءولىم جازاسىن ساقتاپ قالۋدى تەرروريزمگە قارسى تۇرۋدىڭ قاجەتتى ءبىر ءتاسىلى رەتىندە قاراستىرادى. ناق سوندىقتان, ءححى عاسىردىڭ قاۋىپ-قاتەرلەرىنە بارا-بار جاۋاپ قايتارۋ ءۇشىن قازاقستان ادامداردىڭ قازا بولۋىمەن بايلانىستى تەرروريستىك قىلمىستاردى سوعىس ۋاقىتىندا جاسالاتىن اسا اۋىر قىلمىستارعا تەڭەستىردى, ولاردى جاساعانى ءۇشىن قولدانىلاتىن ءولىم جازاسى بۇل جازانى جويۋعا باعىتتالعان ازاماتتىق جانە ساياسي قۇقىقتار تۋرالى حالىقارالىق پاكتىگە ەكىنشى فاكۋلتاتيۆتىك حاتتاماعا قايشى كەلمەيدى.
دەموكراتيالىق ۇدەرىستەرگە وراسان قاۋىپ توندىرەتىن تاعى ءبىر قۇبىلىس – بۇل سىبايلاس جەمقورلىق. قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءوزىنىڭ تاۋەلسىزدىگىن جاريالاعان كۇننەن باستاپ-اق سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ماقساتتى تۇردە ساياسات جۇرگىزىپ كەلەدى. 1998 جىلدىڭ شىلدەسىندە قازاقستان تمد اۋماعىندا العاشقى بولىپ, بۇل كەلەڭسىز قۇبىلىسقا قارسى كۇرەسۋدە ساپالى تۇردەگى جاڭا كەزەڭگە باستاۋ بولعان «سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس تۋرالى» زاڭ قابىلدادى. بۇگىندە رەسپۋبليكامىزدا سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەسۋ ءۇشىن قاجەتتى قۇقىقتىق, ۇيىمداستىرۋشىلىق جانە وزگە دە العىشارتتار جاسالعان دەپ ايتۋعا بولادى.
تاۋەلسىز سوت بولمايىنشا دەموكراتيانى كوز الدىمىزعا ەلەستەتە المايمىز. وتكەن جىلدار ىشىندە مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ دەربەس ءارى قۋاتتى تارماعى رەتىندە بىرىڭعاي سوت جۇيەسىن ورنىقتىرۋعا باعىتتالعان شارالار كەشەنى ىسكە اسىرىلدى. الەمدەگى دەموكراتيالىق ەلدەردىڭ كوپشىلىگىندەگى سەكىلدى, قىلمىستىق ىستەر بويىنشا سوتقا دەيىنگى ءىس جۇرگىزۋدە تۇتقىنداۋدى سانكتسيالاۋ قۇقىعى پروكۋراتۋرا ورگاندارىنان سوتتارعا بەرىلدى. قىلمىستىق ءىس جۇرگىزۋدە القابيلەر ينستيتۋتى ەنگىزىلدى. جىل وتكەن سايىن سوتتاردىڭ ماماندانۋى تەرەڭدەي تۇسۋدە. ەلىمىزدە مامانداندىرىلعان قىلمىستىق, اكىمشىلىك, ەكونوميكالىق, يۋۆەنالدىق ءجانە قارجىلىق سوتتار قىزمەت ەتىپ كەلەدى. سوتتاردى ماتەريالدىق-تەحنيكالىق قامتاماسىز ەتۋ ايتارلىقتاي جاقساردى.
وتكەن جىلى قازاقستان ءوزىنىڭ 20 جىلدىق مەرەيتويىن اتاپ ءوتتى. بۇل ايتۋلى وقيعاعا ەلىمىز ءومىردىڭ بارلىق سالاسىنداعى تولاعاي تابىستارىمەن جەتتى. 2010 جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسى ەقىۇ-عا توراعالىق ەتۋ جونىندەگى ءوزىنىڭ مارتەبەلى دە جاۋاپتى ميسسياسىن ابىرويمەن اتقارىپ شىقتى. قازاقستاننىڭ توراعالىق ەتۋى, رەسپۋبليكا پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ مالىمدەگەندەي, ءتورت «ت» ۇرانىمەن ءوتتى, ونىڭ ماعىناسى: «تراست» (سەنىم), «تراديشن» ء(داستۇر), «ترانسپارەنسي» (اشىقتىق) جانە «تولەرانس» (توزىمدىلىك). بۇل قاعيدالاردىڭ ەقىۇ-نىڭ بارلىق ءۇش ولشەمىنە دە, اتاپ ايتقاندا, گۋمانيتارلىق ولشەمىنە دە قاتىسى بار. قوعامداعى كەلىسىم مەن تۇراقتىلىققا باسىمدىق بەرە كەلە, اسىرەسە, وسى سالاداعى ءوزىنىڭ بىرەگەي تاجىريبەسىن ەسكەرە وتىرىپ, قازاقستان دەموكراتيالىق رەفورمالاردىڭ العا جىلجۋى مەن قۇقىقتىڭ ءرولى كۇشەيۋىن بەلسەندى تۇردە قولداپ وتىرادى.
ەقىۇ-عا قاتىسۋشى ەلدەردىڭ مەملەكەت جانە ۇكىمەت باسشىلارى 2010 جىلعى 3 جەلتوقساندا استانادا قابىلداعان دەكلاراتسيادا ادامنىڭ قۇقىقتارى مەن نەگىزگى بوستاندىقتارىن ساقتاي وتىرىپ, بەيبىتشىلىكتى قولداۋ تۋرالى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىمەن ۇندەس ەرەجە بەكىتتى.
ۇستىمىزدەگى جىلى قازاقستان حالقىنىڭ سانى 1,5 ملرد. ادامدى قۇرايتىن, 57 مەملەكەتتى بىرىكتىرەتىن يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمى توراعاسىنىڭ مىندەتىن اتقارۋدى تابىسپەن اياقتاپ كەلەدى.
2009 جىلدان باستاپ بۇكىلالەمدىك قوعامداستىق يادرولىق سىناقتارعا قارسى حالىقارالىق ءىس-قيمىل كۇنىن اتاپ وتۋدە. ونى قازاقستاننىڭ ۇسىنىسى بويىنشا بۇۇ باس اسسامبلەياسى جاريالاعان بولاتىن. 1991 جىلعى 29 تامىزدا قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ سەمەي يادرولىق سىناق الاڭىن جابۋ تۋرالى تاريحي دا باتىل شەشىمى قابىلدانعان بولاتىن. سونىڭ ارقاسىندا قازىر بۇكىل الەم قازاقستاندى جاھاندىق انتييادرولىق قوزعالىستىڭ كوشباسشىسى رەتىندە تانيدى.
بۇل جەردە ەرەكشە ايتا كەتەرلىگى, قازاقستان قۋاتى جاعىنان الەمدەگى 4-ورىندى يەلەنگەن يادرولىق ارسەنالدان ءوز ەركىمەن باس تارتتى. بۇل تەڭدەسسىز قادامعا مەملەكەت باسشىسى بۇكىل ادامزاتتىڭ ءومىر ءسۇرۋ نەگىزدەرىن ايقىندايتىن بۇلجىماس جالپىگۋمانيستىك قاعيدالاردى ۇستانا وتىرىپ, ءبىرىنشى كەزەكتە, ادام ءۇشىن ەڭ ماڭىزدى, ونىڭ ەڭ باستى جانە تۋا بىتكەن قۇقىعى – ءومىر ءسۇرۋ قۇقىعىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن باردى.
قازاقستان جەرىندە الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەردىڭ ءتورت سەزى ءوتىپ, ولاردىڭ كوشباسشىلارى ءبىر ۇستەلدە باس قوستى. قازاقستانداعى بەيبىتشىلىكتى, تۇراقتىلىقتى جانە ونىڭ ەكونوميكالىق دامۋىن قامتاماسىز ەتۋدە توزىمدىلىك شەشۋشى فاكتورعا اينالدى.
ۇستىمىزدەگى جىلعى 13 ناۋرىزدا رەسپۋبليكا پرەزيدەنتى «قۇقىق ارقىلى دەموكراتيا ءۇشىن ەۋروپا كوميسسياسىنداعى (ۆەنەتسيا كوميسسياسىنداعى) قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مۇشەلىگى تۋرالى» جارلىققا قول قويدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ بۇل اكتىسى ەۋروپا كەڭەسى مينيسترلەر كوميتەتىنىڭ قازاقستاننىڭ ءتيىستى ءوتىنىشىن قاناعاتتاندىرۋ تۋرالى شەشىمىنەن كەيىن قابىلداندى. بۇل قازاقستاننىڭ قۇقىق ۇستەمدىگىن نىعايتۋ سالاسىنداعى جەتىستىكتەرىن حالىقارالىق قوعامداستىق تانىپ-مويىنداۋىن ايعاقتاي تۇسەدى.
الەمدىك قارجى-ەكونوميكالىق داعدارىس, جەر شارىنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندەگى جاعدايدىڭ ۋشىعا ءتۇسۋى حالىقارالىق قوعامداستىق تاراپىنان جاڭا شارالار قابىلدانۋىن قاجەتسىنەدى. بۇل ورايدا قازاقستان باسشىسىنىڭ داعدارىستان شىعۋدىڭ ءبىر قۇرالى رەتىندە جاڭا تۇرپاتتى بىرىڭعاي الەمدىك ۆاليۋتا ەنگىزۋ جونىندەگى ۇسىنىسى ۇلكەن قىزىعۋشىلىق تۋعىزۋدا. قازاقستان داعدارىسقا قارسى جاھاندىق شەشىم ىزدەۋگە قاتىسۋشىلار سانىن مەيلىنشە ارتتىرۋعا شاقىرادى. وسى ماقساتقا جەتۋ ءۇشىن استانا ەكونوميكالىق فورۋمى نەگىزىندە G-Global ۇنقاتىسۋ الاڭىن قۇرۋ باستاماسى ۇسىنىلدى.
دەموكراتيالاندىرۋ ۇدەرىسى قازاقستاندا كۇن ساناپ كۇشەيىپ كەلەدى. قوعامىمىزدى ودان ءارى دەموكراتيالاندىرۋ, جەكە باستامانى دامىتۋ, ءاربىر قازاقستاندىققا قامقورلىق جاساۋ ەلىمىزدىڭ باعدارلامالىق-ستراتەگيالىق قۇجاتتارىنىڭ, رەسپۋبليكا پرەزيدەنتىنىڭ جولداۋلارى مەن سويلەگەن سوزدەرىنىڭ نەگىزگى مازمۇنىن قۇرايدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاياۋدا جاريالانعان, قوعامىمىزدا وڭ قابىلدانىپ, تىڭ سەرپىلىس تۋعىزعان «قازاقستاننىڭ الەۋمەتتىك جاڭعىرتىلۋى: جالپىعا ورتاق ەڭبەك قوعامىنا قاراي 20 قادام» اتتى ماقالاسىندا ەلدىڭ الەۋمەتتىك جاڭعىرتىلۋى قوعامدى جاڭا يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق ەكونوميكا جاعدايىندا ءومىر سۇرۋگە دايىنداۋدى, قازاقستاننىڭ ۇدەمەلى ەكونوميكالىق دامۋى مەن قوعامدىق يگىلىكتەرمەن قامتاماسىز ەتۋ اراسىنداعى وڭتايلى تەپە-تەڭدىكتى تابۋدى, قۇقىق پەن ادىلەتتىلىك قاعيدالارىنا نەگىزدەلگەن الەۋمەتتىك قاتىناستار ورناتۋدى ماقسات تۇتادى, دەپ ايرىقشا اتاپ وتىلگەن.
ءوزىنىڭ كوزبوياۋ ەكەنىن كورسەتكەن تۇتىنۋشىلىق قوعام تۇجىرىمداماسىنىڭ ورنىنا ەلباسى جالپىعا ورتاق ەڭبەك قوعامىنىڭ يدەياسىن ۇسىندى. ونىڭ مىناداي ماڭىزدى كونستيتۋتسيالىق نەگىزى بار: اركىمنىڭ ەركىن ەڭبەك ەتۋ قۇقىعى, قىزمەت ءتۇرىن جانە ماماندىعىن ەركىن تاڭداۋ قۇقىعى, كاسىپكەرلىكپەن شۇعىلدانۋ جانە ءوزىنىڭ مۇلكىن كەز كەلگەن زاڭدى كاسىپكەرلىك قىزمەتپەن اينالىسۋ ءۇشىن پايدالانۋ قۇقىعى جانە ت.ب.
قازاقستان ءوزىن بىرتە-بىرتە ادام جانە ونىڭ ءومىرى, قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى ەڭ قىمبات قازىناسى بولىپ تابىلاتىن دەموكراتيالىق, قۇقىقتىق جانە الەۋمەتتىك مەملەكەت رەتىندە ورنىقتىرىپ كەلەدى. بۇل ءۇردىس جاھاندا بولىپ جاتقان وقيعالارمەن تىعىز بايلانىستى. وسى جىلدار ىشىندە ءبىز مەملەكەتتىڭ ىشكى دامۋى مەن جاھاندانۋ ۇدەرىستەرى اراسىنداعى كوكەيگە قونىمدى تەپە-تەڭدىكتى تابۋدى ۇيرەندىك. كۇمان تۋدىرماس ءبىر ءجايت – بارشاعا دا, اركىمگە دە جاراستى شەشىمدى تابۋ ءۇشىن بىرىنە «جاقسى», ال بىرىنە «جامان» بولىپ كورىنگەن شەشىمدى ءبىر-ءبىرىنە كۇشتەپ تاڭباي, ورتاق مۇددە جولىندا مامىلەگە كەلۋ كەرەك. ياعني, اۋەلى كەلىسىپ الىپ, سودان سوڭ: «الەمدىك وركەنيەتتەر, مادەنيەتتەر مەن دىندەر اراقاتىناسىن ەكى باللدىق جۇيەمەن باعالاۋعا بولمايدى» دەپ ءبىر رەت كەسىپ ايتۋ كەرەك.