ءدۇبىر
سەنبى, 7 شىلدە 2012 7:31
ءوز ۇلتىڭدى باسقاعا تيىسپەي سۇيگەن ءجون
سەربيا مەن كوسوۆو اراسىنداعى جاعداي جۇرتقا بەلگىلى. ەكى ەل اراسىندا قانداي ءبىر قاقتىعىس بولا قالسا, وعان جۇرت ەلەڭ ەتەدى. جاقىندا سونداي قاقتىعىس بولدى, وعان جۇرت نازار اۋداردى.
سەربيا مەن كوسوۆو اراسىنداعى جاعداي جۇرتقا بەلگىلى. ەكى ەل اراسىندا قانداي ءبىر قاقتىعىس بولا قالسا, وعان جۇرت ەلەڭ ەتەدى. جاقىندا سونداي قاقتىعىس بولدى, وعان جۇرت نازار اۋداردى.
سەنبى, 7 شىلدە 2012 7:31
ءوز ۇلتىڭدى باسقاعا تيىسپەي سۇيگەن ءجون
سەربيا مەن كوسوۆو اراسىنداعى جاعداي جۇرتقا بەلگىلى. ەكى ەل اراسىندا قانداي ءبىر قاقتىعىس بولا قالسا, وعان جۇرت ەلەڭ ەتەدى. جاقىندا سونداي قاقتىعىس بولدى, وعان جۇرت نازار اۋداردى.
سەربيا مەن كوسوۆو اراسىنداعى جاعداي جۇرتقا بەلگىلى. ەكى ەل اراسىندا قانداي ءبىر قاقتىعىس بولا قالسا, وعان جۇرت ەلەڭ ەتەدى. جاقىندا سونداي قاقتىعىس بولدى, وعان جۇرت نازار اۋداردى.
باسقا ايماقتارداعى قاقتىعىستارعا قاراعاندا, مۇنى ءتىپتى ەلەمەۋگە دە بولعانداي-اۋ. ەكى ەل شەكاراسىندا سەربتەر مەن كوسوۆو پوليتسياسى اراسىنداعى قاقتىعىستا 52 ادام جاراقات الىپتى. ولاردىڭ 32-ءسى كوسوۆو پوليتسەيلەرى ەكەن دە, 20-سى سەرب ازاماتتارى ەكەن. كىنالى قاي جاق؟ ءسىرا, ءتارتىپ ساقشىلارى سەربتەردەن ءتارتىپتى تالاپ ەتسە كەرەك. ال ولار وعان كونبەگەندەي. قيسىنعا جۇگىنەتىندەر وسىنداي بولجام جاسايدى جانە شىندىقتان الىس كەتپەس تە ەدى.
ەندى بولعان جاعدايعا كەلسەك, ەكى اۆتوبۋسقا تيەلگەن سەرب ازاماتتارى كوسوۆونىڭ استاناسى پريشتينا ماڭىنداعى تاريحي ورىن – گازيمەستان مونۋمەنتىنە زيارات ەتۋگە كەلەدى. ءبىراق جاي كەلمەي, بۇزىقتىق جاساي كەلەدى. پوليتسيانىڭ ءمالىمدەۋىنشە, 70 قارالى تەپسە تەمىر ۇزەتىندەي سەرب جىگىتتەرى «اراق ءىشىپ الىپ, وزدەرىن جۇگەنسىز ۇستاپ, پوليتسياعا دا, جەرگىلىكتى حالىققا دا سوقتىعىسا جۇرەدى». اقىرىندا پوليتسيا ولاردى ەلدەن شىعارىپ جىبەرۋگە ءماجبۇر بولادى.
ولار كوسوۆو رەسپۋبليكاسىنا نەگە كەلگەن؟ كوسوۆو بۇرىن سەربيانىڭ ءبىر ولكەسى بولعانى بەلگىلى. وندا نەگىزىنەن مۇسىلمان الباندار تۇرادى. 1990-جىلداردىڭ باسىندا سەربيا باسشىلىعى سول مۇسىلمانداردان «ءوز جەرىن تازارتۋ» ءۇشىن جاپپاي قىرىپ-جويۋ, قۋدالاۋ ساياساتىن جۇرگىزگەندە, بۇكىل باتىس ەلدەرى ارا ءتۇسىپ, اقىرى كوسوۆو تاۋەلسىز ەلگە اينالدى. ەندى سول كوسوۆو جەرىندە 1389 جىلى سەرب-بوسنيالىقتار اسكەرى ءتۇرىكتەردەن ويسىراي جەڭىلىپ, سودان 1816 جىلعا دەيىن وسمانداردىڭ قاناۋىندا بولدى. جەڭىلسە دە, سەربتەر سول جىلدى ءوز ۇلتىنىڭ تۋعان كۇنى سانايدى. جانە ونى جىل سايىن اتاپ وتەدى. كوسوۆو تاۋەلسىزدىگىن جاريالاعان 2008 جىلدان بەرى مۇندا كەلە الماي ءجۇردى. ەندى بيىل عانا كەلىپ, وندا دا جاي كەلمەي, بۇزىقتىق جاساي كەلدى.
ارينە, ءار حالىق ءوز ۇلتىن, ونىڭ قۇندىلىقتارىن قۇرمەتتەسە جاقسى. بىراق بۇل ەكىنشى ءبىر حالىقتىڭ, ۇلتتىڭ مۇددەسى ەسەبىنەن بولماۋعا ءتيىس. ال سەرب ۇلتشىلدارى وزدەرى بيلىكتە بولعان كەزىندە, 90-شى جىلداردىڭ باسىندا يۋگوسلاۆيا وداعىنا بىرىككەن ءبىراز حالىقتارعا, ۇلتتارعا قارسى شوۆينيستىك, گەنوتسيدتىك ساياسات جۇرگىزدى. سونىڭ سالدارىنان ءبىراز حالىق قىرىلدى دا.
ءبىر قۋانارلىعى – حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ بەلسەندى ارالاسۋىنىڭ ارقاسىندا بۇل ز ۇلىمدىققا توسقاۋىل قويىلدى. ۇلتشىل-فاشيستەردىڭ اسكەري قىلمىستارى اشكەرەلەنىپ, ولار ارناۋلى حالىقارالىق سوتتا جازاسىن الدى, ءبىرازى ءالى تەرگەۋدە جاتىر. سول اسكەري قىلمىس كوسوۆوعا دا قاتىستى بولدى. ادىلدىك جەڭىپ, كوسوۆو حالقى تاۋەلسىزدىككە جەتتى.
سوڭعى سەگىز جىل بويى بيلىك تىزگىنىن ۇستاعان دەموكراتيالىق پارتيا كوسەمى بوريس تاديچ جۇرگىزگەن ساياسات سەربياعا وڭ وزگەرىستەر اكەلگەن ەدى. بىراق جاقىندا ويلاماعان جەردەن پرەزيدەنتتىك سايلاۋدا سلوبودان ميلوشەۆيچتىڭ بۇرىنعى فاشيستىك ۇكىمەتىندە ۆيتسە-پرەمەر بولعان توميسلاۆ نيكوليچ جەڭىسكە جەتتى. سودان بەرى ەلدەگى ۇلتشىل راديكالدار قايتادان باس كوتەرە باستاعانداي, سەرب ۇلتشىلدارىنىڭ كوسوۆوداعى بۇزاقىلىق ارەكەتتەرى سونىڭ ءبىر كورىنىسىندەي.
كوسوۆوداعى بۇل قاقتىعىستىڭ اياعى جاماندىققا سوقتىرماسىن دەيىك. ونداي جاماندىقتى جۇرت ۇمىتقان جوق. تالاي ادامنىڭ قانى توگىلگەن, تىرىلەردىڭ جانىندا جارا قالعان.
حالىق قولقالاپ جاتسا, كونگەن دە دۇرىس
يسلانديادا پرەزيدەنتتىك سايلاۋ ءوتىپ, بۇرىنعى پرەزيدەنت ولافۋر راگنار گيمسسون بەسىنشى مەرزىمگە قايتادان سايلاندى. ونى جاقتاپ سايلاۋعا قاتىسقانداردىڭ 52,8 پايىزى داۋىس بەردى.
قايدا سايلاۋ وتپەي جاتىر, كىم سايلانباي جاتىر دەۋگە دە بولار, ادەتتە سونىڭ ەرەكشەلەرىن عانا ءسوز ەتەتىنىمىز بار. الەمدەگى جەتەكشى ەلدەردىڭ باسشىلارى سايلانسا, نەمەسە مەملەكەتتىك توڭكەرىس بولىپ جاتسا, ايتپەسە بيلىك ءۇشىن كۇرەس شەكتەن شىعىپ جاتسا, جۇرت نازارى سوعان اۋادى. ال يسلانديادا سونىڭ ءبىرى دە جوق. بىراق وسىناۋ ارالدا ورنالاسقان شاعىن ەلدەگى سوڭعى پرەزيدەنتتىك سايلاۋدىڭ ءوز ەرەكشەلىگى دە بولدى.
وتكەن جىلدىڭ اياعىندا ءتورت مەرزىم بيلىك تىزگىنىن ۇستاعان ولافۋر گيمسسون ەندى جاڭا سايلاۋعا تۇسپەيتىنىن مالىمدەگەن. بىراق بۇعان ونىڭ جاقتاستارى, پارتيالاستارى كونبەدى. ءتىپتى قارسىلىق پەتيتسياسىن ۇيىمداستىرىپ, حالىق كوشەگە شىقتى. ەل استاناسى رەيكياۆيك قالاسىنىڭ تۇرعىندارى تىك كوتەرىلدى دەسە دە بولعانداي. 30 مىڭداي ادام ونىڭ سايلاۋعا قاتىسۋىن تالاپ ەتتى. باسقالارعا از كورىنگەنمەن, بۇل يسلانديا حالقىنىڭ 10 پايىزى ەدى. جانە بالا-شاعانى قوسقاندا ەمەس, ەلدىڭ ساياسي بەلسەندىلىگى جوعارى بولىگى. گيمسسوننىڭ جۇرتشىلىق پىكىرىنە قۇلاق اسۋىنا تۋرا كەلدى.
تاۋەلسىزدىك, ەگەمەندىك, ءاسىرەسە, يسلاندياداي شاعىن ەلدەرگە ايرىقشا قاجەت. ولار ءوز تاۋەلسىزدىگىن كۇشپەن قورعاي المايدى. تەك پاراساتتى ساياسات ارقاسىندا عانا مۇنداي ەلدەر باسقالارعا كىرىپتار بولماي ءومىر سۇرەدى. پرەزيدەنت ولافۋر گريمسسون سونداي ساياسات جۇرگىزە ءبىلدى. ول ءوز ەلىنىڭ ساياسي دا, ەكونوميكالىق تا تاۋەلسىزدىگى جولىندا ايانباي كۇرەستى.
بۇل ەل پرەزيدەنتتىك باسقارۋ جۇيەسىن ۇستانادى دەگەنمەن, پرەزيدەنت وكىلەتتىگى رەسمي شارالارمەن شەكتەلەدى. ناقتى بيلىك ۇكىمەتتىڭ قولىندا. راس, رەسمي تۇردە ۇكىمەت باسشىسىن پرەزيدەنت تاعايىندايدى. بىراق پرەزيدەنت و.گريمسسون اركەز ەلدەگى ساياسي, ەكونوميكالىق جاعدايعا بەلسەندى ارالاسىپ وتىردى. ارقاشان, اسىرەسە, سوڭعى كەزدە, ءتىپتى ءوزى قايتا سايلاۋعا تۇسپەيمىن دەگەن كەزدە دە پرەزيدەنت وكىلەتتىگىن كەڭەيتۋ ماسەلەسىن قوزعاپ ءجۇردى.
ءوزىنىڭ شەكتەۋلى وكىلەتتىگىنە قاراماي, 2008-2009 جىلدارداعى داعدارىس كەزىندە پرەزيدەنت و.گريمسسون ەل ەكونوميكاسىنىڭ مۇددەسىن ويلاپ, يسلانديا بانكتەرى اپاتقا ۇشىراعاندا, شەتەل سالىمشىلارىنىڭ قارجىلارىن تولەۋدەن باس تارتىپ, ۇلىبريتانيا مەن نيدەرلانديانى ءوز سالىمشىلارى ءۇشىن 3,9 ميلليارد دوللار قارجى تولەۋگە ءماجبۇر ەتكەن. بۇل يسلانديا ەكونوميكاسىنىڭ قايتادان قاز تۇرۋىنا مۇمكىندىك جاسادى. مۇنداي باتىل قادامدى حالىق ۇمىتپايدى.
جالپى, و.گريمسسون ءوز ەلىنىڭ ەۋرووداق الدىندا كىرىپتار بولۋىنا قارسى. تاۋەلسىز ساياسات جۇرگىزۋدى قالايدى. 300 مىڭداي عانا حالقى بار, شيكىزاتتىق رەسۋرسى شەكتەۋلى يسلانديا ىشكى مۇمكىندىكتەرىن ءتيىمدى پايدالانا وتىرىپ, داعدارىستىق جاعدايدان وڭتايلى شىعىپ كەلە جاتىر. ساراپشىلار بيىل ەلدىڭ ەكونوميكالىق ءوسىمى 4,5 پايىزدى قۇرايدى دەگەندى ايتادى. يسلاندتار وندا وزدەرى قالاعان پرەزيدەنتتىڭ ۇلەسى بار دەپ ەسەپتەيدى, الداعى ۋاقىتتا دا ونىڭ بيلىكتە بولعانىن قالايدى.
