دۇبىرگە تولى دۇنيە
جۇما, 6 ءساۋىر 2012 7:52
وداق باسقاعا قارسىلىق ۇشىن قۇرىلماسا جون
جاقىندا عانا BRICS ەلدەرى باسشىلارىنىڭ ءتورتىنشى ءسامميتى ءوتىپ, ول ساراپشىلار تالداۋلارىنىڭ ارقاۋىنا اينالدى. ولاردىڭ پىكىرىنشە, الەمدەگى جەتەكشى ەلدەردىڭ اراسىنداعى قارىم-قاتىناس ءبىرشاما شيەلەنىسە تۇسكەندەي.
الدىمەن بۇل ۇيىمنىڭ اتاۋىنا توقتالا كەتكەن ءجون. ول العاشىندا ورىسشا بريك (برازيليا, رەسەي, ءۇندىستان جانە قىتاي) اتالعان. وعان بىلتىر وڭتۇستىك افريكا رەسپۋبليكاسى قوسىلعاننان كەيىن (بريكيۋ) قيىنعا سوقتى دا, اعىلشىنشا BRICS اتاۋىنا توقتالعان.
جۇما, 6 ءساۋىر 2012 7:52
وداق باسقاعا قارسىلىق ۇشىن قۇرىلماسا جون
جاقىندا عانا BRICS ەلدەرى باسشىلارىنىڭ ءتورتىنشى ءسامميتى ءوتىپ, ول ساراپشىلار تالداۋلارىنىڭ ارقاۋىنا اينالدى. ولاردىڭ پىكىرىنشە, الەمدەگى جەتەكشى ەلدەردىڭ اراسىنداعى قارىم-قاتىناس ءبىرشاما شيەلەنىسە تۇسكەندەي.
الدىمەن بۇل ۇيىمنىڭ اتاۋىنا توقتالا كەتكەن ءجون. ول العاشىندا ورىسشا بريك (برازيليا, رەسەي, ءۇندىستان جانە قىتاي) اتالعان. وعان بىلتىر وڭتۇستىك افريكا رەسپۋبليكاسى قوسىلعاننان كەيىن (بريكيۋ) قيىنعا سوقتى دا, اعىلشىنشا BRICS اتاۋىنا توقتالعان.
ۇيىمعا كىرگەن ەلدەردىڭ الەۋەتى وتە جوعارى. بەس-اق ەل, ولاردىڭ ۇلەسىنە بۇكىل جەر شارى اۋماعىنىڭ 30 پايىزى تيەدى. ال حالىق سانى ءتىپتى زور – الەم حالقىنىڭ 42 پايىزى. راس, ەكونوميكالىق كورسەتكىشتەرى تومەندەۋ, الەمدىك ءىجو-ءنىڭ 18 پايىزىن وندىرسە, الەمدىك ساۋدانىڭ 15 پايىزى وسى ەلدەردىڭ ۇلەسىندە. جەر كولەمى, ونداعى بايلىق, ەڭ باستىسى – ادام كاپيتالى ۇيىمنىڭ جارقىن بولاشاعىنداي, ورلەۋ, وركەندەۋدىڭ قاينار كوزىندەي.
بۇل ۇيىمنىڭ ماقسات-ءمۇددەسىن اشىق سيپاتتاۋ وڭاي بولعانىمەن, كوزگە كورىنبەيتىن اعىسى بارلىعى دا شىندىق. وسىناۋ الەۋەتى جوعارى ەلدەر ورتاق ماسەلەلەردى ءبىرلەسە شەشە وتىرىپ, جوعارى قارقىنمەن دامۋدى كوزدەيدى دەسەك, وندا ەشقانداي قايشىلىق جوق. سويتسە دە, بۇل ۇيىمنىڭ پايدا بولۋىنا دا اقش باستاعان جوعارى دامىعان «ۇلكەن جەتىلىك» ەلدەرىمەن باسەكەنىڭ ىقپالى كۇشتى بولدى. سول مىقتىلار قاتارىنا رەسەي باسا-كوكتەپ قوسىلىپ, ونى «ۇلكەن سەگىزدىككە» اينالدىرسا دا, ماسكەۋ وندا ءجوندى جايعاسا المادى. ونىڭ ءسوزىن ەشكىم تىڭدامادى دەۋ ارتىق بولار, ونىڭ باستاماشى بولعىسى كەلگەن كەيبىر ىستەرىن باسقالار مويىنداي قويمادى. سوندا ول ءوزى مۇشە بولىپ وتىرعان «سەگىزدىككە» باسەكە بولعانداي ۇيىم قۇرۋعا ۇيىتقى بولۋعا كىرىستى.
ءيا, بريك-ءتىڭ دۇنيەگە كەلۋىنىڭ باسىندا رەسەي تۇردى. بۇل الىپ ەلدەردىڭ باسىن قۇراعان ۇيىمنىڭ بەدەلىن كوتەرە قويعان جوق. باسقالارعا جول كورسەتكەندەي ءۇلكەن قابىلەت بۇل ەلدە تاپشى. ونىڭ ەكونوميكاسى نەگىزىنەن شيكىزاتتى ەكسپورتتاۋعا نەگىزدەلگەن, الەمدىك ءۇردىستە رەسەي مودەلى وتە ءالسىز. بۇل السىزدىك جالپى ۇجىمنىڭ دا سيپاتىن اڭعارتادى.
ءدال قازىر بۇل ۇيىمنىڭ باستى تىرەگى – قىتاي. جانە ول ءوزىنىڭ جەتەكشى ورنىن باسقاعا بەرە قويمايدى. BRICS-ءتىڭ بولاشاعىن دا جۇرت قىتايمەن بايلانىستىرادى. قىتاي تاۋارى, ءاسىرەسە, ەۋروپا ەلدەرىندە, اقش-تا ءوتىمدى بولسا, بۇل ۇيىمنىڭ دا بەدەلى ساقتالادى.
بۇل ۇيىمعا مۇشە ەلدەردىڭ بارلىعى دا «جيىرمانىڭ توبىنا» كىرەدى. سوعان قاراماي, ءوزدەرىنىڭ سامميتتەرىندە كوبىنە ءوزدەرىنىڭ مۇددەلەرىن سول «جيىرمانىڭ» مۇددەسىنەن ءبولىپ قارايتىنى بار. ول سوڭعى نيۋ-دەليدە وتكەن سامميتتە دە ايقىن اڭعارىلدى. وندا حالىقارالىق قارجى ينستيتۋتتارىن, ەڭ الدىمەن حالىقارالىق ۆاليۋتا قورىن رەفورمالاۋ قاجەتتىگى ايتىلسا, ول BRICS-ءتىڭ مۇددەسىنە ساي بولۋعا ءتيىس دەگەن پىكىر باسىم بولدى.
سول سامميتتە دوللار مەن ەۋرونىڭ جولىن كەسۋ, ءوزارا ەسەپتەسۋدە ۇلتتىق ۆاليۋتالارىن قولدانۋ دا كوپ ءسوز بولدى. ارينە, ءوز ۆاليۋتالارىنىڭ بەدەلىن كوتەرۋگە ۇمتىلىستى قۇپتاعانمەن, حالىقارالىق ەكونوميكالىق بايلانىستا ەكىنشى جاقتىڭ مۇمكىندىگىن شەكتەۋدى ماقساتقا اينالدىرۋ جاقسىلىققا اپارا قويمايدى.
قانداي وداق, ۇيىم وعان ءمۇشە ەلدەردىڭ جولىن كەڭەيتۋگە, باسقالارمەن بايلانىسىن كۇشەيتۋگە باعىتتالسا عانا جاقسىلىققا باستايدى. BRICS تە ەۋرووداق, «ءۇلكەن سەگىزدىك» سياقتى قۇرىلىمدارمەن, الەمدەگى جەتەكشى ەلدەرمەن بايلانىستارىن كەڭەيتۋدى كوزدەسە ءلازىم. ال قالايدا ولارعا قارسى ارەكەتتەردى ماقسات تۇتار بولسا, بۇل ۇيىمنىڭ بولاشاعى كۇماندى.
ميانماداعى جاڭا ءداۋىردىڭ باسى
سوڭعى كەزدەردە الەمدىك اقپارات قۇرالدارىنىڭ باستى تاقىرىبىنىڭ ءبىرى ميانماداعى قوسىمشا سايلاۋدا دەموكراتتاردىڭ جەڭىسى بولدى. اسىرەسە, تەلەارنالاردا ەل استاناسى كوشەسىندەگى قارانوپىر حالىقتىڭقۇرمەتىنە بولەنگەن وپپوزيتسيا جەتەكشىسى, نوبەل سىيلىعىنىڭلاۋرەاتى اۋن سان سۋ چجي قايتا-قايتا كورسەتىلىپ جاتتى. حالىققۋانىشىندا شەك جوقتاي.
ناقتىلاپ ايتقاندا, دەموكراتيا جولىنداعى ۇلتتىق ليگا مەن ونىڭ كوسەمى اۋن سان سۋ ءچجيدىڭ پارلامەنتتەگى جەڭىسى تىم ءۇلكەن دە ەمەس ەدى. وسى قوسىمشا سايلاۋ ارقاسىندا 440 ورىندىق پارلامەنتتە ولار بار-جوعى 40-اق ورىن الىپ وتىر. اڭگىمە باسقادا: دەموكراتتار كۇرەسۋگە مۇمكىندىك الدى, العاشقى جەڭىسكە جەتتى.
جالپى, بۇل ەلدە اسكەري حۋنتا جارتى عاسىر بويى, 1962 جىلدان بيلىك باسىندا. تەك بىلتىرعى ناۋرىزدا عانا ولار بيلىكتى ازاماتتىق قوعامعا بەرگەن بولدى, بىراق وندا دا ءوز ىقپالىنداعى «ىنتىماق پەن دامۋ جولىنداعى وداق» پارتياسىن تاڭداعان. ءبارىبىر اسكەريلەردىڭ ەلدەگى ىقپالى كۇشتى. باسقاسىن بىلاي قويعاندا, پارلامەنتتەگى 110 ورىن اسكەريلەردىكى.
دەگەندە, اسكەريلەردىڭ, ولاردىڭ باسشىسى گەنەراليسسيمۋس تان شۆەنىڭ, سونداي-اق ولاردىڭ ىقپالىنداعى ساياسي كۇشتەردىڭ ەلدەگى ساياسي جاعدايدى باعالاي ءبىلگەندىگىن اتاپ وتكەن ءجون شىعار. ەلدى تۇيىققا تىرەگەن اسكەري حۋنتانى اقتاعالى وتىرعان جوقپىز. جارتى عاسىرلىق ديكتاتۋرانى ايىپتايتىن ايعاق جەتىپ ارتىلادى. سوڭىنا دەيىن بيلىكتەن ايىرىلمايمىز دەپ قاسارىسار بولسا, ول ءسوزسىز «اراب رەۆوليۋتسياسى» جاعدايىنا اپارىپ سوقتىرار ەدى, قان توگىلەر ەدى. ولار بەلگىلى دارەجەدە ءبىتىم, كەلىسىم جولدارىنا جۇگىندى.
بيلىككە كەلگەن ازاماتتىق ۇكىمەت تە ەندى دەموكراتيالىق تالاپتارعا قۇلاق اسۋعا ءماجبۇر. بۇل ەڭ الدىمەن ەۋرووداق پەن اقش-تىڭ سانكتسيالارىنان قۇتىلۋدىڭ دا جولى. تەك قىتاي ەكونوميكاسىنا عانا تاۋەلدى بولۋ بۇل ەلدى تۇيىققا تىرەدى. سونان سوڭ الەمدەگى ساياسي جاعدايدان حاباردار حالىقتىڭ شىدامى دا شەگىنە جەتىپ وتىر. سونىڭ الدىن الۋدىڭ ءبىر جولى قوسىمشا پارلامەنتتىك سايلاۋعا وپپوزيتسيانى شاقىرۋ ەدى.
ءيا, بۇل ۇلكەن پارلامەنت سايلاۋى ەمەس, بيلىكتەگى پارتيانىڭ ءبىراز ءمۇشەلەرى ۇكىمەت قۇرامىنا, ياعني مينيستر ءجانە سونداي دارەجەدەگى قىزمەتتەرگە تاعايىندالۋىنا بايلانىستى 48 دەپۋتاتتىق ورىن بوساپ, سوعان سايلاۋ وتكەن. سول 48 ورىننىڭ 40-ىن وپپوزيتسيا وكىلدەرى جەڭىپ الدى!
بۇدان جۇرت ۇلكەن قورىتىندى جاساپ وتىر. بۇل قوسىمشا سايلاۋ ەمەس, ناعىز پارلامەنتتىك سايلاۋ بولعاندا دا 20 جىل بويى ۇيقاماقتا وتىرعان اۋن سان سۋ چجي باستاعان وپپوزيتسيا ءسوزسىز جەڭىسكە جەتەر ەدى دەگەندى ايتادى. بيلىكتەگىلەر دە, پارلامەنتتەگى ايقىن باسىمدىعىنا قاراماي, ەلدە جاڭا جاعداي قالىپتاسقانىن ىشتەي مويىنداعانداي. كوشەنى كەرنەگەن حالىق شەرۋىنىڭ ءدۇمپۋى ەرىكسىز مويىنداتقانداي. ال وپپوزيتسيا جاڭا ءداۋىر باستالعانىن ۇران ەتىپ كوتەرىپ, حالىقتىڭ قولداۋىن ايقىن سەزىنىپ وتىر.
بۇل جەڭىستىڭ جاڭعىرىعى حالىقارالىق اۋقىمدا دا ايقىن ەستىلدى. ەۋرووداق وكىلى دەۆيد ليپمان: «ميانماداعى وسىناۋ مۇمكىن ەمەستەي وزگەرىستەردى قولدايتىن بولامىز», دەپ مالىمدەپ ۇلگەردى. ال كۇنى كەشە سامميتكە جينالعان اسەان ەلدەرىنىڭ باسشىلارى ەۋرووداق پەن اقش-قا ميانماعا جاسالعان سانكتسيالاردى توقتاتۋعا شاقىردى.
اسكەري بيلىكتىڭ جوسىقسىز ساياساتىنىڭ سالدارىنان 50 ميلليون حالقى بار ميانما ءوزىنىڭ تاعدىرلاس كورشى ەلدەرىنەن دامۋ جولىندا كوش كەيىن قالىپ قويدى. ەرەكشە ەل سينگاپۋردى ايتپاعاندا, مالايزيا, تايلاند, يندونەزيامەن سالىستىرعاندا, ميانماداعى جاعداي وتە تومەن. ول الەمدەگى ەڭ كەدەي ەلدەردىڭ ساپىندا. حالىقتىڭ تۇرمىس جاعدايى جونىندە 132-ءشى ورىندا. ەلدىڭ ەڭسەسىن كوتەرۋ ءۇشىن باتىل ساياسي دا, ەكونوميكالىق تا رەفورما كەرەك. وسىنداي ۇران كوتەرگەن وپپوزيتسيانى حالىق قولداپ وتىر.
ماماديار جاقىپ.
