06 ءساۋىر, 2012

دۇبىرگە تولى دۇنيە

9 مين
وقۋ ءۇشىن

دۇبىرگە تولى دۇنيە

جۇما, 6 ءساۋىر 2012 7:52

وداق باسقاعا قارسىلىق ۇشىن قۇرىلماسا جون

جاقىندا عانا BRICS ەلدەرى باسشىلارىنىڭ ءتورتىنشى ءسامميتى ءوتىپ, ول ساراپشىلار تالداۋلارىنىڭ ارقاۋىنا اينالدى. ولاردىڭ پىكىرىنشە, الەمدەگى جەتەكشى ەلدەردىڭ اراسىنداعى قارىم-قاتىناس ءبىرشاما شيەلەنىسە تۇسكەندەي.

الدىمەن بۇل ۇيىمنىڭ اتاۋىنا توقتالا كەتكەن ءجون. ول العاشىندا ورىس­شا بريك (برازيليا, رەسەي, ءۇندى­س­تان جانە قىتاي) اتالعان. وعان بىلتىر وڭتۇستىك افريكا رەسپۋبليكاسى قوسىلعاننان كەيىن (بريكيۋ) قيىنعا سوقتى دا, اعىل­شىن­شا BRICS اتاۋىنا توقتالعان.

 

جۇما, 6 ءساۋىر 2012 7:52

وداق باسقاعا قارسىلىق ۇشىن قۇرىلماسا جون

جاقىندا عانا BRICS ەلدەرى باسشىلارىنىڭ ءتورتىنشى ءسامميتى ءوتىپ, ول ساراپشىلار تالداۋلارىنىڭ ارقاۋىنا اينالدى. ولاردىڭ پىكىرىنشە, الەمدەگى جەتەكشى ەلدەردىڭ اراسىنداعى قارىم-قاتىناس ءبىرشاما شيەلەنىسە تۇسكەندەي.

الدىمەن بۇل ۇيىمنىڭ اتاۋىنا توقتالا كەتكەن ءجون. ول العاشىندا ورىس­شا بريك (برازيليا, رەسەي, ءۇندى­س­تان جانە قىتاي) اتالعان. وعان بىلتىر وڭتۇستىك افريكا رەسپۋبليكاسى قوسىلعاننان كەيىن (بريكيۋ) قيىنعا سوقتى دا, اعىل­شىن­شا BRICS اتاۋىنا توقتالعان.

ۇيىمعا كىرگەن ەلدەردىڭ الە­ۋە­تى وتە جوعارى. بەس-اق ەل, ولاردىڭ ۇلەسىنە بۇكىل جەر شارى اۋماعى­نىڭ 30 پايىزى تيەدى. ال حالىق سانى ءتىپتى زور – الەم حالقىنىڭ 42 پايىزى. راس, ەكونوميكالىق كور­سەت­كىشتەرى تومەندەۋ, الەمدىك ءىجو-ءنىڭ 18 پايىزىن وندىرسە, الەم­دىك ساۋ­دا­نىڭ 15 پايىزى وسى ەلدەردىڭ ۇلە­سىن­دە. جەر كولەمى, ونداعى باي­لىق, ەڭ باستىسى – ادام كاپيتالى ۇيىم­نىڭ جارقىن بولاشا­عىن­داي, ورلەۋ, وركەندەۋدىڭ قاي­نار كوزىندەي.

بۇل ۇيىمنىڭ ماقسات-ءمۇد­دە­سىن اشىق سيپاتتاۋ وڭاي بولعانىمەن, كوزگە كورىنبەيتىن اعىسى بارلىعى دا شىندىق. وسىناۋ الەۋەتى جو­عا­رى ەلدەر ورتاق ماسەلەلەردى ءبىر­لە­سە شەشە وتىرىپ, جوعارى قار­قىن­مەن دامۋدى كوزدەيدى دەسەك, وندا ەش­قانداي قايشىلىق جوق. سويتسە دە, بۇل ۇيىمنىڭ پايدا بولۋىنا دا اقش باستاعان جوعارى دا­مى­عان «ۇلكەن جەتىلىك» ەلدەرىمەن باسە­كە­نىڭ ىقپالى كۇشتى بولدى. سول مىق­تىلار قاتارىنا رەسەي باسا-كوك­تەپ قوسىلىپ, ونى «ۇلكەن سەگىزدىككە» اينالدىرسا دا, ماسكەۋ وندا ءجوندى جايعاسا المادى. ونىڭ ءسوزىن ەشكىم تىڭدامادى دەۋ ارتىق بولار, ونىڭ باستاماشى بول­عىسى كەلگەن كەيبىر ىستەرىن باسقالار مويىنداي قوي­ما­دى. سوندا ول ءوزى مۇشە بولىپ وتىر­عان «سەگىزدىككە» باسەكە بولعانداي ۇيىم قۇرۋعا ۇيىتقى بولۋعا كىرىستى.

ءيا, بريك-ءتىڭ دۇنيەگە كەلۋى­نىڭ باسىندا رەسەي تۇردى. بۇل الىپ ەلدەردىڭ باسىن قۇراعان ۇيىمنىڭ بەدەلىن كوتەرە قويعان جوق. باسقالارعا جول كور­سەت­كەن­دەي ءۇل­كەن قابىلەت بۇل ەلدە تاپشى. ونىڭ ەكونوميكاسى نەگىزىنەن شي­كىزاتتى ەكسپورت­تاۋ­عا نەگىزدەلگەن, الەمدىك ءۇر­دىس­تە رەسەي مودەلى وتە ءالسىز. بۇل السىزدىك جالپى ۇجىمنىڭ دا سيپاتىن اڭعارتادى.

ءدال قازىر بۇل ۇيىمنىڭ باستى تىرەگى – قىتاي. جانە ول ءوزىنىڭ جە­تەكشى ورنىن باسقاعا بەرە قوي­ماي­دى. BRICS-ءتىڭ بولا­شا­عىن دا جۇرت قىتايمەن بايلانىستىرادى. قى­تاي تاۋارى, ءاسى­رەسە, ەۋروپا ەل­دەرىن­دە, اقش-تا ءوتىمدى بولسا, بۇل ۇيىمنىڭ دا بەدەلى ساقتالادى.

بۇل ۇيىمعا مۇشە ەلدەردىڭ بارلىعى دا «جيىرمانىڭ توبىنا» كىرەدى. سوعان قاراماي, ءوز­دەرىنىڭ سامميتتەرىندە كوبىنە ءوز­دەرىنىڭ مۇددەلەرىن سول «جيىر­ما­نىڭ» مۇددەسىنەن ءبولىپ قاراي­تىنى بار. ول سوڭعى نيۋ-دەليدە وتكەن سامميتتە دە ايقىن اڭعا­رىل­دى. وندا حالىقارالىق قار­جى ينستيتۋتتارىن, ەڭ الدىمەن حالىقارالىق ۆاليۋتا قورىن رەفورمالاۋ قاجەتتىگى ايتىلسا, ول BRICS-ءتىڭ مۇددەسىنە ساي بولۋعا ءتيىس دەگەن پىكىر باسىم بولدى.

سول سامميتتە دوللار مەن ەۋرونىڭ جولىن كەسۋ, ءوزارا ەسەپتەسۋدە ۇلتتىق ۆاليۋتالارىن قول­دانۋ دا كوپ ءسوز بولدى. ارينە, ءوز ۆاليۋتالارىنىڭ بەدەلىن كوتەرۋ­گە ۇمتىلىستى قۇپتاعانمەن, حا­لىق­ارالىق ەكونوميكالىق بايلانىس­تا ەكىنشى جاقتىڭ مۇمكىن­دى­گىن شەكتەۋدى ماقساتقا اينالدىرۋ جاقسىلىققا اپارا قويمايدى.

قانداي وداق, ۇيىم وعان ءمۇ­شە ەلدەردىڭ جولىن كەڭەيتۋگە, باس­قالارمەن بايلانىسىن كۇ­شەي­تۋگە باعىتتالسا عانا جاق­سى­لىققا باس­تايدى. BRICS تە ەۋرو­وداق, «ءۇل­كەن سەگىزدىك» سياقتى قۇ­رى­لىم­دارمەن, الەمدەگى جەتەك­شى ەلدەرمەن بايلانىستارىن كەڭەيتۋدى كوزدەسە ءلازىم. ال قالايدا ولارعا قارسى ارەكەتتەردى ماقسات تۇتار بولسا, بۇل ۇيىمنىڭ بولاشاعى كۇماندى.

 

ميانماداعى جاڭا ءداۋىردىڭ باسى

سوڭعى كەزدەردە الەمدىك اقپارات قۇرالدارىنىڭ باستى تا­قى­رىبىنىڭ ءبىرى ميانماداعى قوسىمشا سايلاۋدا دەموكراتتاردىڭ جەڭىسى بولدى. اسىرەسە, تەلەارنالاردا ەل استاناسى كوشەسىندەگى قارانوپىر حالىقتىڭقۇرمەتىنە بولەنگەن وپپوزيتسيا جەتەكشىسى, نوبەل سىيلىعىنىڭلاۋرەاتى اۋن سان سۋ چجي قايتا-قايتا كورسەتىلىپ جاتتى. حالىققۋانىشىندا شەك جوقتاي.

ناقتىلاپ ايت­قاندا, دەموكراتيا جولىنداعى ۇلت­تىق ليگا مەن ونىڭ كو­سە­مى اۋن سان سۋ ءچجيدىڭ پار­لا­مەنت­­تەگى جەڭىسى تىم ءۇل­كەن دە ەمەس ەدى. وسى قوسىمشا سايلاۋ ارقاسىندا 440 ورىندىق پارلامەنتتە ولار بار-جوعى 40-اق ورىن الىپ وتىر. اڭگىمە باسقادا: دەموكراتتار كۇ­رەسۋگە مۇمكىندىك الدى, العاشقى جەڭىسكە جەتتى.

جالپى, بۇل ەلدە اسكەري حۋنتا جارتى عاسىر بويى, 1962 جىلدان بيلىك باسىندا. تەك بىل­تىر­عى ناۋ­رىزدا عانا ولار بيلىكتى ازاماتتىق قوعامعا بەرگەن بولدى, بىراق وندا دا ءوز ىقپالىنداعى «ىنتىماق پەن دامۋ جولىنداعى وداق» پارتياسىن تاڭداعان. ءبارى­بىر اسكە­ري­لەردىڭ ەلدەگى ىقپالى كۇشتى. باس­قاسىن بىلاي قويعا­ن­دا, پارلا­مەنتتەگى 110 ورىن اسكەريلەردىكى.

دەگەندە, اسكەريلەردىڭ, ولار­دىڭ باسشىسى گەنەراليسسيمۋس تان شۆەنىڭ, سونداي-اق ولاردىڭ ىق­پا­لىنداعى ساياسي كۇشتەردىڭ ەل­دەگى ساياسي جاعدايدى باعالاي ءبىل­گەن­دىگىن اتاپ وتكەن ءجون شىعار. ەلدى تۇيىققا تىرەگەن اسكەري حۋنتانى اقتاعالى وتىرعان جوقپىز. جارتى عاسىرلىق ديكتاتۋرانى ايىپتايتىن ايعاق جەتىپ ارتىلادى. سوڭى­نا دەيىن بيلىكتەن ايىرىلمايمىز دەپ قاسارىسار بولسا, ول ءسوزسىز «اراب رەۆوليۋتسياسى» جاع­دايىنا اپارىپ سوقتىرار ەدى, قان توگىلەر ەدى. ولار بەلگىلى دارەجە­دە ءبىتىم, كەلىسىم جولدارىنا جۇگىندى.

بيلىككە كەلگەن ازاماتتىق ۇكى­مەت تە ەندى دەموكراتيالىق تالاپ­تار­عا قۇلاق اسۋعا ءماجبۇر. بۇل ەڭ الدىمەن ەۋرووداق پەن اقش-تىڭ سانكتسيالارىنان قۇتىلۋدىڭ دا جولى. تەك قىتاي ەكونوميكاسىنا عانا تاۋەلدى بولۋ بۇل ەلدى تۇ­يىق­قا تىرەدى. سونان سوڭ الەمدەگى ساياسي جا­ع­دايدان حاباردار حا­لىقتىڭ شىدامى دا شەگىنە جەتىپ وتىر. سونىڭ الدىن الۋ­دىڭ ءبىر جولى قو­سىم­شا پارلا­مەنت­تىك ساي­لاۋ­عا وپپوزيتسيانى شاقىرۋ ەدى.

ءيا, بۇل ۇلكەن پار­لامەنت سايلاۋى ەمەس, بيلىكتەگى پار­تيا­نىڭ ءبىراز ءمۇ­شە­لەرى ۇكىمەت قۇرامى­نا, ياعني مينيستر ءجا­نە سونداي دارە­جە­دە­گى قىزمەتتەرگە تا­عايىن­دالۋى­نا بايلانىستى 48 دە­پۋتاتتىق ورىن بوساپ, سوعان ساي­لاۋ وتكەن. سول 48 ورىننىڭ 40-ىن وپپوزيتسيا وكىلدەرى جەڭىپ الدى!

بۇدان جۇرت ۇلكەن قورى­تىن­دى جاساپ وتىر. بۇل قوسىمشا سايلاۋ ەمەس, ناعىز پارلامەنتتىك سايلاۋ بول­عاندا دا 20 جىل بويى ۇيقا­ماق­تا وتىرعان اۋن سان سۋ چجي باس­تا­عان وپپوزيتسيا ءسوزسىز جەڭىسكە جەتەر ەدى دەگەندى ايتادى. بيلىكتەگىلەر دە, پارلامەنت­تەگى ايقىن باسىمدىعىنا قارا­ماي, ەلدە جاڭا جاعداي قالىپ­تاس­­قانىن ىشتەي مويىنداعانداي. كوشەنى كەرنەگەن حالىق شەرۋىنىڭ ءدۇمپۋى ەرىكسىز مويىنداتقانداي. ال وپپوزيتسيا جاڭا ءداۋىر باس­تال­عانىن ۇران ەتىپ كوتەرىپ, حالىقتىڭ قول­داۋىن ايقىن سەزىنىپ وتىر.

بۇل جەڭىستىڭ جاڭعىرىعى حا­لىق­ارالىق اۋقىمدا دا ايقىن ەس­تىلدى. ەۋرووداق وكىلى دەۆيد ليپ­مان: «ميانماداعى وسىناۋ مۇمكىن ەمەستەي وزگەرىستەردى قول­داي­تىن بولامىز», دەپ مالىمدەپ ۇلگەردى. ال كۇنى كەشە سامميتكە جينالعان اسەان ەلدەرىنىڭ باسشىلارى ەۋرو­وداق پەن اقش-قا ميانماعا جاسالعان سانكتسيالاردى توقتاتۋعا شاقىردى.

اسكەري بيلىكتىڭ جوسىقسىز سايا­ساتىنىڭ سالدارىنان 50 ميلليون حالقى بار ميانما ءوزىنىڭ تاعدىر­لاس كورشى ەلدەرىنەن دامۋ جولىندا كوش كەيىن قالىپ قوي­دى. ەرەكشە ەل سينگاپۋردى ايت­پا­عاندا, مالايزيا, تايلاند, يندونەزيامەن سا­لىس­تىرعاندا, ميان­ماداعى جاعداي وتە تومەن. ول الەمدەگى ەڭ كەدەي ەل­دەردىڭ ساپىندا. حالىقتىڭ تۇر­مىس جاعدايى جونىندە 132-ءشى ورىندا. ەلدىڭ ەڭسەسىن كوتەرۋ ءۇشىن باتىل ساياسي دا, ەكونوميكالىق تا رەفورما كەرەك. وسىنداي ۇران كوتەرگەن وپپوزيتسيانى حالىق قولداپ وتىر.

ماماديار جاقىپ.

سوڭعى جاڭالىقتار