وسى ويىمىزدىڭ ايعاعىنداي بولىپ جۋىردا استاناداعى ۇلتتىق اكادەميالىق كىتاپحانادا «پۋشكين پورترەتتەرى» اتتى كورمە اشىلدى. وعان قويىلعان وتىز شاقتى تۋىندى ماسكەۋدەگى مەملەكەتتىك ا.س.پۋشكين مۋزەيىنەن اكەلىندى. مارتەبەلى مادەني مەكەمەنىڭ باس قور ساقتاۋشىسى ەلەنا ۋسوۆانىڭ ايتۋىنشا, مۇراجاي مەنشىگىندە ءۇش مىڭنىڭ ۇستىندە پۋشكين سۋرەتتەرى بار كورىنەدى. مىنا عاجايىپ دۇنيەلەردى استاناداعى رەسەيدىڭ مادەنيەت جانە عىلىم ورتالىعى وكىلدەرى تاڭداپ الىپتى. فوتوعا تۇسىرىلگەن پورترەتتەردى باسپاحانادان شىعارۋعا از اقشا جۇمسالمايتىنى امبەگە ايان. ايتسە دە الداعى ۋاقىتتاردا بۇل كوركەم شىعارمالاردىڭ تۇپنۇسقالارى استانالىقتار نازارىنا ۇسىنىلاتىن سەكىلدى. تەك, ءساتىن سالسىن دەڭىز.
كورمەمەن تانىسۋ بارىسىندا بايقاعانىمىز, بەينەلەۋ ونەرىندەگى پۋشكينيادا تاريحى ەكى عاسىردى قۇرايدى ەكەن. استىن سىزىپ اتاپ وتەرلىگى, كەيبىر سۋرەتتەر پوەزيا سۇلەيىنىڭ كوزى تىرىسىندە سالىنىپتى. ودان بەرگى زاماندارداعى قىلقالام شەبەرلەرىنىڭ ەلەۋگە تۇرارلىق ەڭبەكتەرى قانشاما. ەڭ سوڭعى پورترەت بىلتىر ماۋسىم ايىندا كەنەپ بەتىنە ءتۇسىپتى. ءالى تالايى جازىلارى تاعى انىق. حالىقتىڭ ماڭدايىنا باسقان مارعاسقالار تاعدىرى – تاۋسىلمايتىن تاقىرىپ.
پۋشكين يكونوگرافياسىنىڭ تىرناقالدىسى ون توعىزىنشى عاسىردىڭ باس جاعىندا دۇنيەگە كەلگەنى دالەل دامەتپەيدى. ونىڭ اۆتورى – قابىلەتتى جازۋشى ءارى اۋەسقوي سۋرەتشى كساۆە دە مەستر. ول اقىننىڭ وتباسىمەن توننىڭ ىشكى باۋىنداي ارالاسقان ادام. قاسىندا بولماعاندىقتان قايدان بىلەيىك. شىنىمەن سولاي شىعار. ايتەۋىر ءار نارسەگە مۇقيات زەرتتەۋشىلەر وسىنداي دەرەكتى العا تارتادى.
جىر ءدۇلد ۇلىنىڭ كەڭ تاراعان كەيپىن بەينەلەگەن ۆ.ا.تروپينين ەكەنى ءمالىم. ەڭ قىزىعى, سۋرەتشى ونى قارسى الدىنا الەكساندر سەرگەەۆيچتىڭ ءوزىن وتىرعىزىپ قويىپ سالعان. سۋرەت سونىسىمەن دە قۇندى. كوپشىلىكتىڭ كوزىنە ىستىق كورىنىس. ءتامام ەل پۋشكيندى وسى بەينەسى ارقىلى تانىدى. 1827 جىلى جازىلعان پورترەت كەيىپكەردىڭ سىرتقى كەلبەتى عانا ەمەس, جۇمباق جان-دۇنيەسىن دە جايىپ سالعانداي ما, قالاي؟ ەركىندىكتى سۇيەتىن سۋرەتكەردىڭ ەرەك مىنەزىنەن بەلگى بەرگەندەي. ۇستىنە ۇيىشىلىك جەلبەگەي حالاتىن جامىلعان. اق جەيدەسىنىڭ جاعاسى – جايلاۋدا. موينىنا شارف-گالستۋكتى قالاي بولسا, سولاي بايلاپ, بوس تاستاعان. جارقىن ءجۇزى جابىرقاۋلى. تۇڭعيىق كوزى مۇڭعا تۇنىپ تۇر.
پۋشكيننىڭ ورەست كيپرەنسكي جاساعان كارتيناسى (1827 جىل) دا ەرەكشە تارتىمدىلىعىمەن سيپاتتالادى. كۋاگەرلەردىڭ جەتكىزۋىنشە, شەرەمەتەۆ سارايىندا پۋشكينىڭىزدى شىرەنتىپ قويىپ سالۋعا تاپسىرىس بەرگەن دەلۆيگ دوسى كورىنەدى.
ال ەندى ە.گەيتماننىڭ گراۆيۋراسىمەن ورتاسىنان وزىق تۋعان قالامگەردىڭ «كاۆكاز تۇتقىنى» پوەماسى باسىلعان كىتاپ بەزەندىرىلىپتى. ولەڭ جيناقتارىن ورنەكتەۋ ماقساتىندا كەيبىر سۋرەتشىلەرگە پۋشكيننىڭ ءوزى ءوتىنىش ءبىلدىرىپتى.
بىرەر سۋرەتتەر جايىندا اقىن اعىنان جارىلا پىكىر ايتىپتى. ماسەلەن, ە.گەيتاننىڭ جاس پۋشكيندى كەسكىندەگەن كەرەمەت تۋىندىسىن بىلايشا باعالاپتى: «الەكساندر سەرگەەۆيچ اسقان شەبەرلىكپەن ليتوگرافيالانىپتى. بىراق ۇقساي ما, جوق پا؟ بىلمەيمىن...» ماقتاعانى ما الدە داتتاعانى ما؟ مىقتى بولساڭ, ءتۇسىنىپ كور كەمەڭگەردىڭ كوكەيىندەگىسىن.
كيپرەنسكيدىڭ كارتيناسىنا تاڭداي قاعا تامسانىپ ء«وزىمدى اينادان كورگەندەي كۇي كەشتىم» دەپتى جارىقتىق ءسۇيسىنىسىن جاسىرا الماي.
ەرىكسىز ەلەڭ ەتكىزگەن تاعى ءبىر جايت, كوپتەگەن سۋرەتتەردىڭ استىنا ارعى-بەرگىدەگى اتاقتى ادامداردىڭ پۋشكين تۋرالى ايشىقتى سوزدەرى جازىلىپتى. كانەكي, كىم نە ايتىپتى؟
ۆ.جۋكوۆسكي: «اجالىنىڭ العاشقى مينۋتتارىندا ونىڭ بەت-بەينەسىنەن بايقاعان وسىنشاما تەرەڭ, ۇلى, سالتاناتتى ويلاردى مەن ەشقاشان كورگەن ەمەسپىن».
ا.بلوك: «اقىن ءرولىنىڭ جەڭىل ەمەستىگىنە جانە اناۋ ايتقانداي كوڭىلدى بولا قويمايتىنىنا قاراماستان پۋشكين ءوزىنىڭ شىعارماشىلىق اۋىر جۇگىن سونداي جەڭىل ءارى كوڭىلدى اۋاندا ارقالاي ءبىلدى».
ا.احماتوۆا: «جانتۇرشىگەرلىك جايسىز حاباردى ەستىگەن مىڭداعان ادام اقىن ۇيىنە قاراي اعىلدى جانە بۇكىل رەسەيمەن بىرگە سوندا ماڭگىلىك قالىپ قويدى».
اتتەڭ-اي, وسىناۋ قاناتتى سوزدەردىڭ قاتارىنا قازاق ولجاس سۇلەيمەنوۆتىڭ مىنا ءبىر ولەڭ جولدارىن كىرگىزگەندە ءتىپتى قاتىپ كەتەتىن ەدى-اۋ. «پوەت كراسيۆىي دولجەن بىت, كاك بوگ. كتو ۆيدەل بوگا؟ توت, كتو ۆيدەل پۋشكينا». اقىندى بۇدان اسىرىپ اسقاقتاتۋ ءسىرا, قيىنداۋ بولار...
البىرتتىقپەن ارتىقتاۋ كەتسە, اعامىزدى قۇداي كەشسىن!..
تالعات باتىرحان,
«Egemen Qazaqstan»
