ءزاۋلىم ءۇيدىڭ تەرەزەسىنەن اق قارلى سىلەمدەرگە كوز تىگە قاراپ, ءبىراز ءۇنسىز وتىرىپ قالعان بايتۇما قاريانىڭ جۇزىنەن اۋىلعا دەگەن ساعىنىشتىڭ تابىن سەزگەندەي بولدىم. اتتەڭ, اياقاستى وتا جاساتپاعاندا بالكىم, بالالارىن قولقالاپ الدەقاشان اۋىلعا تارتىپ كەتەر مە ەدى, كىم ءبىلسىن؟.. عاسىر كۋاگەرى ءۇشىن مىنا جارىق الەمنىڭ ىستىعى دا, سۋىعى دا اۋىل ومىرىمەن استاسىپ جاتقاندىعى اقيقات.
بايتۇما تۇرار ۇلى تۋىپ-وسكەن ءوڭىر ءتاڭىر تاۋدىڭ باۋرايىنداعى شۇرايلى ولكە – رايىمبەك اۋدانىنىڭ شالكودە اۋىلى. العاش اشىلعان مەكتەپتە نارىنقول ولكەسىندە وقۋ-اعارتۋ سالاسىنىڭ ۇيىمداستىرۋشىسى ءارى اۋىل مەكتەپتەرىنىڭ كوبەيۋىنە زور ۇلەس قوسقان, بۇگىندە ەڭبەكتەرى ادەبيەتىمىزدىڭ قورىندا ساقتالعان اقىن, پۋبليتسيست مالىكاجدار قۇلمۇحانبەتوۆتەن ءتالىم العان.
«بالالىق شاعىم ەلتايدا ءوتتى. اكەم ورتا شارۋا ادامى بولاتىن. قولعابىسقا جاراپ قالعان كەزىم, قاسىنان ءبىر ەلى دە قالمايمىن. سونداي كۇندەردىڭ بىرىندە ۇيگە بىلعارى كۇرتەشە كيگەن اتتى كىسى كەلىپ ءتۇستى. تۇرار اكەم «قوناقتىڭ اتىن بايلاپ, جەمشوپ سالىپ, سۋ بەرىپ قوي», – دەدى. تاپسىرماسىن قالت ەتپەي ورىنداپ قويدىم. بەيتانىس قوناقۇيگە تۇنەپ قالدى. تاڭەرتەڭ تۇرسام, ول كىسى كەتىپ قالعان ەكەن. ۇلكەن كىسىلەردىڭ اڭگىمەسىنەن اڭعارعانىم, مەن اتىن سۋارعان كىسى قازاقتىڭ ءبىرتۋار ازاماتى وراز جاندوسوۆ بولىپ شىقتى. اكەمدى سول ءۇشىن جاۋاپقا الىپ, وراز جاندوسوۆتىڭ بۇل ماڭعا كەلىپ-كەتۋىنىڭ سەبەپتەرىن سۇراپ, ءتيىستى ورىنداردىڭ قايتا-قايتا شاقىرتقانى بار» دەپ جادىنا ءتۇيىپ قالعان وسى ءبىر وقيعانى ەسىنە الدى. ال اتاسى جۇمابەك 1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسiنە قاتىسقان. اكەسi تۇراردىڭ ەسىمى جۇرتشىلىقتى كولحوز ۇيىمداستىرۋعا ۇندەگەندەردىڭ قاتارىندا اتالادى.
«ۇلكەن اتام يتبالا باتىر جايىنداعى تاريحي مالىمەتتەر ءالى دە زەرتتەۋدى قاجەت ەتەدى. يتبالا باتىر تەزەك تورەنىڭ ساربازى, سونداي-اق عالىم, ەتنوگراف شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ ەكسپەديتسياسىندا بولعاندىعى تۋرالى مالىمەتتەر جايىندا از-كەم اقپاراتتار بولعانى بولماسا دەرەكتەرگە ءالى قانىق بولا قويعان جوقپىن. ال بالا كۇنىمدە يتبالا باتىر تۋرالى ەستiگەن اڭىز-اڭگiمەلەر مەن شاڭىراق بۇيىمدارىنىڭ اراسىنان ءجيى كەزدەستىرەتىن كونە اشەكەيلەر سول تاريحي كەزەڭدەردەن حابار بەرسە كەرەك-ءتى», – دەيدى كونەكوز قاريا.
بۇگىندە 100 جاسقا تولىپ وتىرعان قارت ۇستازدىڭ اڭگىمەسىنە قاراپ, جۇرەك تۇكپىرىندە قاتتالعان وتكەن ءومىر وتكەلدەرىن جادىنان الىستاتا قويماعاندىعىنا كوز جەتكىزە تۇستىك. شاكىرت تاربيەلەۋگە قاتىستى ءار اڭگىمەسىن سۇيىسپەنشىلىكپەن, ديدارىنا قان جۇگىرە وتىرىپ بايانداۋىنان ول كىسىنىڭ ۇستازدىق كاسىبىنە دەگەن ەرەكشە ىنتىزارلىعى بايقالادى. جالاڭاش اۋىلىنداعى ونجىلدىق مەكتەپتi اياقتاپ, ەڭبەك جولىن 1939 جىلى اقبەيىت اۋىلىنداعى جەتىجىلدىق مەكتەپتە فيزيكا-ماتەماتيكا پاندەرىنىڭ مۇعالىمدىگىنەن باستاعان بايتۇما ۇستاز كوپ ۇزاماي اسكەر قاتارىنا الىندى. 1941 جىلى پولشا مەن ۋكراينا شەكاراسىندا اسكەري وقۋ-جاتتىعۋلارىنان ءوتىپ جاتقاندا ءىى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس باستالادى. سۇراپىل سوعىس جىلدارى ءبىلىمدى جانداردىڭ تاجىريبەسى مايداننىڭ توتەنشە ءىس-قيمىلدارىنا اۋاداي قاجەت ەدى. مەكتەپتە فيزيكا-ماتەماتيكا پاندەرىن مۇدىرمەي مەڭگەرگەن جاۋىنگەردى مايدان شەبىندەگى تۇتقيىلدان سوققى بەرەتىن ادىستەرگە جۇمىلدىردى. كەز كەلگەنگە تاپسىرىلا بەرمەيتىن دىبىس ۇستايتىن قۇرال مەن پروجەكتور جارىعىن باسقارعان جاۋىنگەر بايتۇما تۇرار ۇلى جاۋ ۇشاعىنىڭ العان باعىتىن دىبىس ارقىلى باقىلاي الاتىن زەرەكتىك قاسيەتىمەن دە ەرەكشەلەنگەن. جاۋ ۇشاعىنىڭ كوزىن جويۋداعى ەرلىكتەرى «كراسنايا زۆەزدا» ورتالىق اسكەري گازەتىندەگى ماقالالارعا ارقاۋ بولدى. بايتۇما تۇرار ۇلى لۆوۆ قالاسىنان كەيىن كيەۆ, حاركوۆ قالالارىنداعى, كاۆكازدا اۋە قاۋىپسىزدىگى وپەراتسيالارىنا قاتىستى. تىپتەن, ەسەپكە جۇيرىك دەپ سوعىستا جابدىقتاۋشى مىندەتى دە قاتار تاپسىرىلعان ەكەن.
سوعىس اياقتالعاننان كەيىن جاپونياعا بارۋعا قۇرىلىپ جاتقان ارنايى ارميا قاتارىندا قىرىمعا الىنادى. وسى كەزەڭدە سوعىستىڭ اياقتالۋى قىرىمداعى اسكەريلەردىڭ ەلگە قايتۋىمەن جالعاسىن تاپتى.
سۇراپىل مايدان پاراقتارىندا بۇعىپ قالعان ءبىر وقيعانىڭ سىرىن جەڭىستىڭ 25 جىلدىعىنا وراي «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىنەن بايتۇما تۇرار ۇلىن ىزدەستىرگەن حات كەلگەننەن كەيىن اشۋعا تۋرا كەلدى, دەيدى اڭگىمەمىزگە ارالاسقان ميرا بايتۇماقىزى. گازەت وقىرمانى رەتiندە حات تا ءوز يەسiن تەز تاپقان بولۋى كەرەك. حات سوڭىندا مايدانداس قىزداردىڭ ەسىمدەرى تىزىلە جازىلىپتى.
– مىنە, وسى كەزدەن باستاپ كەلگەن حاتتىڭ ءمان-جايىنا قاراپ, اكەمىزدىڭ مايدانداعى ءومىرىن تۇسىنە باستادىق... «ا زوري زدەس تيحيە» ءفيلمىن ۇزبەي قاراپ وتىرۋىنىڭ دا سىرىن سودان كەيىن ۇعىنعانداي بولدىق, – دەيدى ميرا اپايىمىز. بايتۇما تۇرار ۇلى 1944 جىلى ايەلدەر باتالونىندا ستارشينا قىزمەتىن اتقارادى. نازىك جاندىلاردىڭ توق ءجۇرۋى ءۇشىن ارپانى ۇنتاقتاپ, قۋىرىپ بەرگەن كەزدەرi ۇلكەن قامقورلىعىنىڭ نىشانىنداي.
سوعىس اياقتالعاننان كەيiن ماسكەۋدە قالۋعا مۇمكiندiگi بولا تۇرا, بايتۇما قاريا اۋىلدا قالعان اكە-شەشە مەن باۋىرلاردىڭ تاعدىرىنا الاڭداۋلى كۇي كەشتى. وسىلايشا 1939 جىلدىڭ قاراشا ايىندا اسكەرلىك مىندەتىن وتەۋگە كەتكەن بايتۇما تۇرار ۇلى 1945 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىنىڭ سوڭىنا قاراي ەل-جۇرتقا ورالادى. ءوزى جوقتا كەنجە iنiسi ۇزاقبايدىڭ دۇنيەگە كەلگەنiنەن دە بەيحابار ەدi. 1949 جىلى اكەسى تۇرار اۋىر ناۋقاستان 53 جاسىندا دۇنيە سالعاننان كەيiن ەكi قارىنداسى مەن ەكi iنiسiن تاربيەلەپ ءوسiرۋدi ءوز مىندەتىنە الادى.
مايدان شەبىنەن ەلگە ورالا سالىسىمەن كوپ ۇزاماي ول اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ شاقىرتۋىمەن كومسومول ۇيىمىنىڭ حاتشىلىعىنا ۇسىنىلادى.
الايدا اۋىل سوعىستان كەيىنگى اۋىر جىلداردا ءبىلىمدى ۇستازعا ءزارۋ بولاتىن. ۇستازى, ول كەزدە مەكتەپ ديرەكتورى ماقسات بەلاساروۆپەن اقىلداسا كەلە ءبىلىمنىڭ سوڭىنا ءتۇسىپ, مۇعالىم بولىپ قالۋدى الداعى ومىرىنە ماقسات ەتەدى. «باسشى تابىلار, ال بولاشاق ۇرپاققا بiلiم بەرەتىن بiلiكتi مۇعالىم اۋاداي قاجەت» دەگەن ۇستاز ءسوزىن جادىنا تۇيەدى. وسىلايشا بايتۇما تۇرار ۇلى نارىنقول ورتا مەكتەبىندە فيزيكا-ماتەماتيكا ءپانىنىڭ مۇعالىمى قىزمەتىندە ەڭبەك ەتە ءجۇرىپ جوعارى وقۋ ورنىن بىتىرەدى, وسى مەكتەپتە قىزمەت ىستەپ ءجۇرىپ ومىرلىك جارى شىنارمەن تابىسادى.
سانالى عۇمىرىن ۇرپاق تاربيەسىنە ارناعان بايتۇما اقساقالدىڭ ەڭبەك جولى بۇگىندە كوپشىلىككە ونەگە. ەڭبەك قىزىل تۋ وردەنىنىڭ يەگەرى اتانىپ, كەڭەس وداعى حالىق-اعارتۋ ءىسىنىڭ وزاتى توسبەلگىسىمەن ماراپاتتالادى. وسى قىرىق جىل ۇستازدىق عۇمىرىندا كوپتەگەن ماتەماتيكتەر مەن فيزيكا سالاسىنىڭ مايتالماندارىن تاربيەلەپ شىقتى. ماتەماتيك ۇستازدان ءتالىم العان اۋجان ساقابەكوۆ, كادەن باپاەۆ, تiلەۋحان العازيەۆ, ورازحان رامازانقىزى, باتتالحان جامالدينوۆ, جولداسباي نەسىپباەۆ, ۇلتۋعان ايداروۆا سىندى ماتەماتيكتەر جانە باسقا دا كوپتەگەن شاكىرتتەرى ءار سالادا جەمىستى ەڭبەك ەتىپ ءجۇر. ال قاريانىڭ نەمەرەسى, ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ وقىتۋشىسى 30 جاستاعى ولجاس تۇراردىڭ فيلوسوفيا دوكتورى (PhD) دارەجەسىنە جەتۋى اتاسىنىڭ ماقتانىشى. نەمەرەلەرiنiڭ بارلىعى دا جوعارى بiلiمدi. بiرi سانكت-پەتەربۋرگتا بولسا, ەكiنشiسi ماسكەۋدە ەڭبەك ەتەدi.
قالانىڭ ءدۇبىرلى الەمىمەن استاسىپ جاتاتىن كۇندەلىكتى تىرشىلىككە بەيجاي قارامايتىن ارداگەر ۇستاز ەل ءىشى جاڭالىقتارىن قاداعالاپ دا وتىرادى. «ەgemen Qazaqstan» گازەتىنىڭ تۇراقتى وقىرمانى رەتىندە ءار ءنومىرىن مۇقيات قاراپ, اۋىل-ايماق ازاماتتارى جايلى جازىلعان دەرەكتەر مەن تاريحي ماقالالاردى قىزىعا وقيدى.
«كوزاينەكسىز جۇرۋىڭىزگە قاراعاندا كورۋ قابىلەتىڭىز جوعارى عوي دەيمىن» دەگەن ساۋالىمىزعا «ارعى اتام يتبالا باتىر مەرگەن بولعان دەسەدى, ولاي بولسا كوزىمنىڭ قىراعىلىعى سول كىسىدەن دارىعان بولۋى كەرەك» دەپ جىميا جاۋاپ بەرگەن قاريا كەزەكتى سۇراعىمىزدىڭ رايىن ۇققانداي, «ادامنىڭ جانى تازا بولسا, ءتانى دە ساۋ. رۋحاني ۇستانىمى جوعارى بولسا, اينالاسىنا شۋاعىن توگىپ جۇرەدى, ۇلگى-ونەگەسى باسقالارعا داريدى. اللا بەرگەن ۇزاق ءومىر ءسۇرۋدىڭ قۇپياسى دا وسىمەن استاسىپ جاتسا كەرەك-ءتى», – دەيدى. ءيا, قىرىق جىلعا جۋىق ۇستازدىق كاسىبى مەن جاۋىنگەرلىك ءتارتىپتى ومىرىنە ارقاۋ ەتكەن بايتۇما تۇرار ۇلى ءبىر مەزگىل شاحمات ويناپ تۇرۋدىڭ دا پايداسى كوپ ەكەنىن ايتادى. اس-سۋ ىشكەندە ەرەكشە كۇتىم تالعامايتىن قاريا قوي ەتى مەن سورپاسىنىڭ ادامعا بەرەر كۇش-قۋاتى زور دەپ بىلەدى. بۇگىندە جەتى بالا ءوسىرىپ, نەمەرە-شوبەرەلەرىنە مەيىرىمىن توگىپ وتىرعان قارت ۇستاز كوكتەم تۋىپ, ناۋرىز كەلسە اۋىلداعى ەل-جۇرتىمەن قاۋىشسام دەپ ارماندايدى.
ەلۆيرا سەرىكقىزى,
«ەgemen Qazaqstan»
الماتى
