21 اقپان، 2019

جۇزگە كەلگەن ۇستاز

541 رەتكورسەتىلدى

بىزدەر ارنايى ىزدەپ كەلگەندە عاسىر كۋاگەرى بايتۇما قاريا تاياعىنا سۇيەنە تۇرىپ، باياۋ قيمىلمەن قاسىمىزعا كەلىپ جايعاستى. كۇردەلى وتانىڭ سالدارى بولار، قۋاڭ تارتقان جۇزىنەن شامالى السىزدىك بايقالعانىمەن، سۇڭعاق بويلى، ءور كەلبەتتى قاريانىڭ جىلى ديدارىنان تاعدىردىڭ بۇل ىسىنە دە مويىنسۇنباعاندىق بايقالادى. 

ءزاۋلىم ءۇيدىڭ تەرەزەسىنەن اق قارلى سىلەم­دەرگە كوز تىگە قا­راپ، ءبىراز ءۇنسىز وتى­رىپ قالعان باي­تۇما قاريانىڭ جۇزى­نەن اۋىلعا دەگەن ساعىنىشتىڭ تابىن سەزگەندەي بولدىم. اتتەڭ، اياقاستى وتا جاساتپاعاندا بالكىم، بالالارىن قولقالاپ الدەقاشان اۋىلعا تارتىپ كەتەر مە ەدى، كىم ءبىلسىن؟.. عاسىر كۋاگەرى ءۇشىن مىنا جارىق الەمنىڭ ىستىعى دا، سۋىعى دا اۋىل ومىرىمەن استاسىپ جاتقاندىعى اقيقات. 

بايتۇما تۇرار ۇلى تۋىپ-وسكەن ءوڭىر ءتاڭىر تاۋدىڭ باۋ­رايىنداعى شۇرايلى ولكە – رايىمبەك اۋدانىنىڭ شالكودە اۋى­لى. العاش اشىلعان مەكتەپتە نارىنقول ولكەسىندە وقۋ-اعارتۋ سالاسىنىڭ ۇيىم­داس­تىرۋشىسى ءارى اۋىل مەكتەپ­تەرىنىڭ كوبەيۋىنە زور ۇلەس قوسقان، بۇگىندە ەڭ­بەك­تەرى ادە­بيەتىمىزدىڭ قورىندا ساقتال­عان اقىن، پۋبليتسيست مالىكاجدار قۇلمۇ­حانبەتوۆتەن ءتالىم العان. 

«بالالىق شاعىم ەلتايدا ءوتتى. اكەم ورتا شارۋا ادامى بو­لاتىن. قولعابىسقا جاراپ قال­عان كەزىم، قاسىنان ءبىر ەلى دە قالمايمىن. سونداي كۇندەردىڭ بىرىندە ۇيگە بىلعارى كۇرتەشە كيگەن اتتى كىسى كەلىپ ءتۇستى. تۇرار اكەم «قوناقتىڭ اتىن بايلاپ، جەمشوپ سالىپ، سۋ بەرىپ قوي»، – دەدى. تاپسىرماسىن قالت ەتپەي ورىنداپ قويدىم. بەيتانىس قوناقۇيگە تۇنەپ قالدى. تاڭەرتەڭ تۇرسام، ول كىسى كەتىپ قالعان ەكەن. ۇلكەن كىسىلەردىڭ اڭگىمەسىنەن اڭعارعانىم، مەن اتىن سۋارعان كىسى قازاقتىڭ ءبىرتۋار ازاماتى وراز جاندوسوۆ بولىپ شىقتى. اكەمدى سول ءۇشىن جاۋاپقا الىپ، وراز جان­دوسوۆتىڭ بۇل ماڭعا كەلىپ-كەتۋىنىڭ سەبەپتەرىن سۇراپ، ءتيىستى ورىنداردىڭ قايتا-قايتا شاقىرتقانى بار» دەپ جادىنا ءتۇيىپ قالعان وسى ءبىر وقيعانى ەسىنە الدى. ال اتاسى جۇمابەك 1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرى­لىسiنە قاتىسقان. اكەسi تۇ­راردىڭ ەسىمى جۇرتشىلىقتى كولحوز ۇيىمداستىرۋعا ۇندەگەندەردىڭ قاتارىندا اتالادى. 

«ۇلكەن اتام يتبالا باتىر جا­يىنداعى تاريحي مالىمەتتەر ءالى دە زەرت­تەۋدى قاجەت ەتەدى. يتبالا باتىر تەزەك تو­رە­نىڭ ساربازى، سون­داي-اق عالىم، ەتنوگراف شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ ەكسپەديتسيا­سىندا بولعاندىعى تۋرالى مالىمەتتەر جايىندا از-كەم اقپاراتتار بولعانى بول­­ماسا دەرەكتەرگە ءالى قانىق بولا قوي­عان جوقپىن. ال بالا كۇنىمدە يت­بالا باتىر تۋرالى ەستiگەن اڭىز-اڭگiمەلەر مەن شا­ڭى­راق بۇيىمدارىنىڭ اراسىنان ءجيى كەز­دەستىرەتىن كونە اشەكەيلەر سول تاريحي كە­زەڭدەردەن حابار بەرسە كەرەك-ءتى»، – دەيدى كونەكوز قاريا. 

بۇگىندە 100 جاسقا تولىپ وتىرعان قارت ۇستازدىڭ اڭگى­مەسىنە قاراپ، جۇرەك تۇكپى­رىن­دە قاتتالعان وتكەن ءومىر وتكەل­دەرىن جادىنان الىستاتا قويم­اعاندىعىنا كوز جەتكىزە تۇستىك. شاكىرت تاربيەلەۋگە قا­تىستى ءار اڭگىمەسىن سۇيىسپەنشىلىكپەن، دي­دارىنا قان جۇگىرە وتىرىپ بايانداۋىنان ول كىسىنىڭ ۇس­تازدىق كاسىبىنە دەگەن ەرەكشە ىن­­تىزارلىعى بايقالادى. جا­لاڭاش اۋىلىنداعى ونجىلدىق مەك­­تەپتi اياقتاپ، ەڭبەك جولىن 1939 جىلى اقبەيىت اۋىلىنداعى جەتىجىلدىق مەك­­­تەپتە فيزيكا-ماتەماتيكا­ پان­­دەرىنىڭ مۇ­­عالىمدىگىنەن باستاعان بايتۇما ۇستاز كوپ ۇزاماي اس­كەر قاتارىنا الىندى. 1941 جى­لى پولشا مەن ۋكراينا شە­كاراسىندا اسكەري وقۋ-جاتتى­عۋلارىنان ءوتىپ جاتقاندا ءىى دۇ­نيەجۇزىلىك سوعىس باس­­­تالادى. سۇراپىل سوعىس جىلدارى ءبى­لىمدى جانداردىڭ تا­جىريبەسى مايداننىڭ تو­تەنشە ءىس-قيمىل­دارىنا اۋاداي قاجەت ەدى. مەكتەپتە فيزيكا-ماتەماتيكا پاندەرىن مۇدىرمەي مەڭ­گەرگەن جاۋىنگەردى مايدان شەبىندەگى تۇت­قيىلدان سوققى بەرەتىن ادىس­تەرگە جۇ­مىلدىردى. كەز كەلگەنگە تاپسىرىلا بەرمەيتىن دى­­بىس ۇستايتىن قۇرال مەن پرو­­­جەكتور جارىعىن باسقارعان جاۋىنگەر بايتۇما تۇرار ۇلى جاۋ ۇشاعىنىڭ ال­عان باعىتىن دىبىس ارقىلى باقىلاي الا­تىن زەرەكتىك قاسيەتىمەن دە ەرەكشەلەنگەن. جاۋ ۇشاعىنىڭ كوزىن جويۋداعى ەر­لىكتەرى «كراسنايا زۆەزدا» ورتالىق اس­كەري گازە­تىندەگى ماقالالارعا ارقاۋ بولدى. بايتۇما تۇرار ۇلى لۆوۆ قا­لاسىنان كەيىن كيەۆ، حاركوۆ قالالارىنداعى، كاۆ­كازدا اۋە قاۋىپسىزدىگى وپەراتسيالارىنا قا­تىستى. تىپتەن، ەسەپكە جۇيرىك دەپ سو­­عىستا جابدىقتاۋشى مىن­دەتى دە قاتار تاپ­سىرىلعان ەكەن. 

سوعىس اياقتالعاننان كەيىن جاپونياعا بارۋعا قۇرىلىپ جاتقان ارنايى ارميا قا­تارىندا قىرىمعا الىنادى. وسى كە­زەڭ­­دە سوعىستىڭ اياقتالۋى قىرىمداعى اسكە­ري­لەردىڭ ەلگە قايتۋىمەن جالعاسىن تاپتى. 

سۇراپىل مايدان پاراقتا­رىندا بۇعىپ قالعان ءبىر وقي­عا­نىڭ سىرىن جەڭىستىڭ 25 جىلدىعىنا وراي «سوتسياليستىك قازاق­ستان» گازەتىنەن بايتۇما تۇرار ۇلىن ىز­دەستىرگەن حات كەلگەننەن كەيىن اشۋعا تۋ­را كەلدى، دەيدى اڭگىمەمىزگە ارالاسقان مي­را بايتۇماقىزى. گازەت وقىرمانى رە­­تiندە حات تا ءوز يەسiن تەز تاپقان بولۋى­ كە­­­­رەك. حات سوڭىندا مايدانداس قىز­­دار­دىڭ ەسىمدەرى تىزىلە جازىلىپتى. 

– مى­نە، وسى ­كەزدەن باستاپ كەلگەن حات­تىڭ­ ءمان-جايىنا قاراپ، اكەمىزدىڭ ماي­دانداعى ءومى­رىن تۇسىنە باستادىق... «ا زو­ري زدەس تيحيە» ءفيلمىن ۇز­بەي قا­راپ وتى­رۋىنىڭ دا سىرىن سودان كەيىن ۇعىن­عان­داي بولدىق، – دەيدى ميرا اپا­يىمىز. باي­تۇما تۇرار ۇلى 1944 جىلى ايەل­دەر باتالونىندا ستارشينا قىزمەتىن ات­قارادى. نازىك جاندىلاردىڭ توق ءجۇرۋى ءۇشىن ارپانى ۇنتاقتاپ، قۋىرىپ بەرگەن كەز­دەرi ۇلكەن قامقورلىعىنىڭ نىشانىن­داي. 

سوعىس اياقتالعاننان كەيiن ماسكەۋدە قالۋعا مۇمكiندiگi بولا تۇرا، بايتۇما قا­ريا اۋىلدا قالعان اكە-شەشە مەن باۋىر­لاردىڭ تاعدىرىنا الاڭداۋلى كۇي كەشتى. وسىلايشا 1939 جىلدىڭ قاراشا ايىندا اسكەرلىك مىندەتىن وتەۋگە كەتكەن بايتۇما تۇرار ۇلى 1945 جىلدىڭ جەلتوقسان ايى­نىڭ سوڭىنا قاراي ەل-جۇرتقا ورالادى. ءوزى جوقتا كەنجە iنiسi ۇزاقبايدىڭ دۇنيەگە كەلگەنiنەن دە بەيحابار ەدi. 1949 جىلى اكەسى تۇرار اۋىر ناۋقاستان 53 جاسىندا دۇنيە سالعاننان كەيiن ەكi قارىنداسى مەن ەكi iنiسiن تاربيەلەپ ءوسiرۋدi ءوز مىندەتىنە الادى.

مايدان شەبىنەن ەلگە ورالا سالىسىمەن كوپ ۇزاماي ول اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ شاقىرتۋىمەن كومسومول ۇيىمىنىڭ حاتشىلىعىنا ۇسى­نىلادى.

الايدا اۋىل سوعىس­تان كەيىنگى اۋىر جىلداردا ءبىلىمدى ۇستازعا ءزارۋ بولاتىن. ۇستازى، ول كەزدە مەكتەپ ديرەك­تورى ماقسات بەلاساروۆپەن اقىل­داسا كە­لە ءبىلىمنىڭ سوڭىنا ءتۇسىپ، مۇعالىم بولىپ قالۋدى الداعى ومىرىنە ماقسات ەتەدى. «باس­شى تابىلار، ال بولاشاق ۇرپاققا بiلiم بەرەتىن بiلiكتi مۇعالىم اۋا­داي قا­جەت» دەگەن ۇستاز ءسوزىن جادىنا تۇيەدى. وسى­لايشا بايتۇما تۇرار ۇلى نارىنقول ورتا مەكتەبىندە فيزيكا-ماتەماتيكا ءپانى­نىڭ مۇعالىمى قىزمەتىندە ەڭبەك ەتە ءجۇرىپ جوعارى وقۋ ورنىن بىتىرەدى، وسى مەكتەپ­تە قىزمەت ىستەپ ءجۇرىپ ومىرلىك جارى شى­نارمەن تابىسادى. 

سانالى عۇمىرىن ۇرپاق تاربيەسىنە ارناعان بايتۇما اقساقالدىڭ ەڭبەك جو­لى بۇگىندە كوپشىلىككە ونەگە. ەڭبەك قىزىل تۋ وردەنىنىڭ يەگەرى اتانىپ، كەڭەس وداعى حا­لىق-اعارتۋ ءىسىنىڭ وزاتى توسبەلگىسىمەن مارا­پاتتالادى. وسى قىرىق جىل ۇستازدىق عۇمىرىندا كوپتەگەن ماتەماتيكتەر مەن فيزيكا سالاسىنىڭ ماي­تالماندارىن تاربيەلەپ شىقتى. ماتە­ماتيك ۇستازدان ءتالىم العان اۋجان ساقا­بەكوۆ، كادەن باپاەۆ، تiلەۋحان العازيەۆ، وراز­حان رامازانقىزى، باتتالحان جا­مال­دينوۆ، جولداسباي نەسىپباەۆ، ۇل­تۋعان ايداروۆا سىندى ماتەماتيكتەر­ جانە باسقا دا كوپ­تەگەن شاكىرتتەرى ءار سالادا جەمىستى ەڭبەك ەتىپ ءجۇر. ال قاريانىڭ نەمەرەسى، ءال-فا­رابي اتىن­داعى قازۇۋ وقىتۋشىسى 30 جاس­تاعى ولجاس تۇراردىڭ فيلوسوفيا دوكتورى (PhD) دارەجەسىنە جەتۋى اتاسىنىڭ ماق­تانىشى. نەمەرەلەرiنiڭ بارلىعى دا جوعارى بiلiمدi. بiرi سانكت-پەتەربۋرگتا بول­سا، ەكiنشiسi ماسكەۋدە ەڭبەك ەتەدi.

قالانىڭ ءدۇبىرلى الەمىمەن استاسىپ­ جاتاتىن كۇندەلىكتى تىرشىلىككە بەيجاي قارامايتىن ارداگەر ۇستاز ەل ءىشى جاڭا­لىقتارىن قاداعالاپ دا وتىرادى. «ەgemen Qazaqstan» گازەتىنىڭ تۇراقتى وقىرمانى رەتىندە ءار ءنومىرىن مۇقيات قاراپ، اۋىل-ايماق ازاماتتارى جايلى جازىلعان دەرەكتەر مەن تاريحي ماقالالاردى قىزىعا وقي­دى. 

«كوزاينەكسىز جۇرۋىڭىزگە قاراعاندا كو­رۋ قابىلەتىڭىز جوعارى عوي دەيمىن» دەگەن ساۋالىمىزعا «ارعى اتام يتبالا باتىر مەرگەن بولعان دەسەدى، ولاي بولسا كوزىم­نىڭ قىراعىلىعى سول كىسىدەن دارىعان بولۋى كەرەك» دەپ جىميا جاۋاپ بەرگەن قاريا كەزەكتى سۇراعىمىزدىڭ رايىن ۇق­قانداي، «ادامنىڭ جانى تازا بولسا، ءتانى دە ساۋ. رۋحاني ۇستانىمى جوعارى بولسا، اينالاسىنا شۋاعىن توگىپ جۇرەدى، ۇل­گى-ونەگەسى باسقالارعا داريدى. اللا بەرگەن ۇزاق ءومىر ءسۇرۋدىڭ قۇپياسى دا وسىمەن استاسىپ جاتسا كەرەك-ءتى»، – دەيدى. ءيا، قىرىق جىلعا جۋىق ۇستازدىق كاسىبى مەن جاۋىنگەرلىك ءتارتىپتى ومىرىنە ارقاۋ ەتكەن بايتۇما تۇرار ۇلى ءبىر مەزگىل شاحمات ويناپ تۇرۋدىڭ دا پايداسى كوپ ەكەنىن ايتادى. اس-سۋ ىشكەندە ەرەكشە كۇتىم تالعامايتىن قاريا قوي ەتى مەن سورپاسىنىڭ ادامعا بەرەر كۇش-قۋاتى زور دەپ بىلەدى. بۇگىندە جەتى بالا ءوسىرىپ، نەمەرە-شوبەرەلەرىنە مەيىرىمىن توگىپ وتىرعان قارت ۇستاز كوكتەم تۋىپ، ناۋرىز كەلسە اۋىلداعى ەل-جۇرتىمەن قاۋىشسام دەپ ارماندايدى.

ەلۆيرا سەرىكقىزى،

«ەgemen Qazaqstan»

الماتى

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار