ءبىر بولساق, الىنبايتىن اسۋ جوق
بەيسەنبى, 10 مامىر 2012 7:36
پامير تاۋلارىنىڭ شاتقالدارىندا «ي» دەگەن ءبىر عانا ارىپپەن اتالاتىن شاعىن تايپا ءومىر سۇرگەن ەكەن دەگەن ءسوز بار. ول تايپانىڭ ەرەكشەلىگى سول, ولار تەك ءوز تىلىندە سويلەپ, ءوز سالت-داستۇرلەرى مەن ادەت-عۇرىپتارىن قاتاڭ ۇستانعان. وسى ورايدا, ءوزىن وركەنيەتتى دەپ سانايتىن كەز كەلگەن قوعامنىڭ بورىشى بۇل تايپانىڭ بارلىق ەرەكشەلىكتەرىن ساقتاي كەلە, ونىڭ جويىلىپ كەتپەۋىنە جول بەرمەۋىندە ەكەندىگىن ايتا كەتكەن ءجون.
بەيسەنبى, 10 مامىر 2012 7:36
پامير تاۋلارىنىڭ شاتقالدارىندا «ي» دەگەن ءبىر عانا ارىپپەن اتالاتىن شاعىن تايپا ءومىر سۇرگەن ەكەن دەگەن ءسوز بار. ول تايپانىڭ ەرەكشەلىگى سول, ولار تەك ءوز تىلىندە سويلەپ, ءوز سالت-داستۇرلەرى مەن ادەت-عۇرىپتارىن قاتاڭ ۇستانعان. وسى ورايدا, ءوزىن وركەنيەتتى دەپ سانايتىن كەز كەلگەن قوعامنىڭ بورىشى بۇل تايپانىڭ بارلىق ەرەكشەلىكتەرىن ساقتاي كەلە, ونىڭ جويىلىپ كەتپەۋىنە جول بەرمەۋىندە ەكەندىگىن ايتا كەتكەن ءجون.
2006 جىلدىڭ كوكتەمىندە ماسكەۋ قالاسىندا جاستاردىڭ «ەۋرازيا شەڭبەرى» ءى حالىقارالىق اقپاراتتىق فورۋمىنا قاتىسقان ەدىم. سونداعى ۇلتتار ءۇيىندە ماسكەۋدىڭ ۇلتتىق-مادەني ورتالىعىنىڭ وكىلدەرىمەن اڭگىمە وسى مىسالدان باستالىپ ەدى. ەڭ قىزىعى, سول جولى مەن كۇتپەگەن ەرەكشە ءبىر وقيعا بولدى.
مەن ءسوز سويلەپ بولعاننان كەيىن ماعان ءبىر تاجىك ايەلى كەلىپ, جوعارىدا ءسوز بولعان تايپانىڭ بۇگىنگى جالعىز وكىلى ەكەنىن ايتىپ اعىنان جارىلدى جانە قازاقستاندىقتارعا قىزىعا دا تامسانا قارايتىنىن جاسىرمادى.
كوزىنە جاس ۇيىرىلگەن ايەل پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆقا ۇلت ماسەلەسىندە سارابدال ءارى كورەگەن ساياسات جۇرگىزىپ وتىرعانى ءۇشىن تەبىرەنە تۇرىپ ءوزىنىڭ ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى.
وسى ءبىر جاعداي تاياۋدا بەيبىتشىلىك جانە كەلىسىم سارايىندا وتكەن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ ءحىح سەسسياسىنا قاتىسىپ وتىرعان تۇستا ەسىمە ەرىكسىز ورالدى. سەسسيادا ءجۇزى باسقا, جۇرەگى ءبىر, ءتىلى باسقا, تىلەگى ءبىر وتانداستارىمىزدىڭ قازاق حالقىنا ريزاشىلىقتارىن بىلدىرە سويلەگەن سوزدەرىن تىڭداي وتىرىپ, نە نارسەنى بولسا دا سالىستىرا باعالاۋ كەرەكتىگىنە كوزىمدى تاعى ءبىر جەتكىزدىم. راسىندا, قازىر قازاقستان ءتۇرلى ەتنوستاردىڭ ءىس جۇزىندە ناعىز وتانى بولىپ وتىر. توقسانىنشى جىلدارى رەسەيگە كوشىپ كەتكەن مەنىڭ دوسىم ءارى بۇرىنعى پارتيالاس ارىپتەسىم ەۆگەني بليزنيۋكوۆ ماعان ءوزىنىڭ ءبىر حاتىندا بىلاي دەپ جازعانى بار: «…جاڭا ومىرگە بەيىمدەلۋ, ۇيرەنۋ سونشالىقتى قيىن بولادى-اۋ دەپ ەش ويلاماپپىن. وتان – كىندىك قانىڭ تامعان جەر عانا ەمەس, سەنى اسىراپ, وسىرگەن ورتا ەكەنىن ءىس جۇزىندە ءتۇسىنەسىڭ. وتكەننىڭ ءبارىن كەرى قايتارۋعا بولاتىن بولسا, مەن ەشبىر ويلانباس ەدىم. ءبىز بۇل جەردە بوتەن ادامدارمىز. مەن بولسام, ءبارىن باسقاشا ارماندايتىنمىن. بىراق, جوعالعان ءنارسەڭ تەك ەرتەگىدە عانا قايتا ورالاتىنى بەلگىلى. ەڭ باستىسى, مۇندا ءوزىڭنىڭ ەشكىمگە كەرەگىڭ جوق ەكەنىن تۇسىنەسىڭ…».
شىنىمەن دە ءتۇرلى سەبەپپەن قازاق جەرىنە قونىس تەپكەن ۇلتتار شوعىرى جەرگىلىكتى كەڭقولتىق حالىقتىڭ پەيىلى مەن مەيىرىمىنىڭ شۋاعىنا بولەندى. عاسىرلار بويى تەپەرىش كورىپ كەلگەن قازاق حالقى تۋعان جەرىنەن قونىس اۋدارۋدىڭ, اشتىق پەن قورلىقتان زارداپ شەگۋدىڭ قالاي ەكەنىن ەرەكشە ءتۇيسىنگەندىكتەن, ارينە. ءيا, قازاق حالقى وتە كوپ قيىنشىلىقتاردى باسىنان كەشىردى. بىراق ولار حالقىمىزدى شىنىقتىردى. راس, قازاقتار ءوز سالت-ءداستۇرى مەن ءتىلىن جوعالتىپ تا الا جازدادى. بىراق ءبىلىمگە, ونەردى دامىتۋعا تالپىنا وتىرىپ, ۇلكەن جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزدى.
قازاق ءتىلدى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ جۋرناليستەرىنە بەرگەن سۇحباتتارىنىڭ بىرىندە ن.نازارباەۆتىڭ بىلاي دەگەنى بار: «ەسكە الساق, تاۋەلسىزدىگىمىزدى جاريالاعان كەزدە, قازاقتاردىڭ سانى حالىقتىڭ 42 پايىزىن عانا قۇرايتىن. ەلىمىزدى قۋاتتاندىرۋ ءۇشىن ۇلتىنا قاراماستان, بارلىق ازاماتتار ەڭبەك ەتتى. مۇنى ەشقاشان ۇمىتۋعا بولمايدى. تاۋەلسىزدىك – قازاقستان حالقىنىڭ ورتاق جەڭىسى, ورتاق قۋانىشى. تاريحتىڭ جازۋىمەن, قازاقستان كوپۇلتتى مەملەكەت رەتىندە قالىپتاستى. بىراق – بۇل كەمشىلىك ەمەس, كەرىسىنشە, ەلىمىزدى ۇلتتىق وقشاۋلاۋدان قورعايتىن ماڭىزدى فاكتور. جانە ەلىمىزدىڭ بارلىق ازاماتتارى قازاقستاندىقتاردىڭ ورتاقتاسۋعا باعىتتالعان يدەياسىن ۇستانۋعا مىندەتتى».
وسى رەتتە قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ سوڭعى سەسسياسىنىڭ تاقىرىبى «قازاقستان جولى: تۇراقتىلىق, بىرلىك, جاڭعىرتۋ» بولۋىن كەزدەيسوق دەي المايسىڭ. ويتكەنى, وسى ءۇش ۇعىم ءبىزدىڭ مەملەكەتتىلىگىمىزدىڭ تۇتاستىعىنا تىرەك بولىپ تۇر. ەلباسى باسا اتاپ وتكەندەي, «تۇراقتىلىق – ءبىزدىڭ تاتۋلىعىمىز بەرىك بولۋى ءۇشىن تابان تىرەيتىن تۇعىرىمىز. بىرلىك – باعا جەتپەس بايلىعىمىز. جاڭعىرتۋ – كەلەر كۇنگە, كەمەل كەلەشەككە جەتەلەيتىن جارقىن جولىمىز. ۇندەستىگى مول ۇيلەسىمدى ۇشتاعان – مەرەيلى مەملەكەتىمىزدىڭ قاسيەتتى قۇندىلىعى».
قالاي ايتقاندا دا, كەزىندە تاريحتىڭ تاۋقىمەتىن بىردەي كورگەن ءتۇرلى ۇلتتىڭ ادامدارى بۇگىندە قازاقستاندا ورتاق تاعدىرلاس. ارقايسىمىز ءوزىمىز ءۇشىن ەڭبەك ەتكەنىمىزبەن, ناتيجەسىندە قازاقستاننىڭ ەكونوميكاسىنا ۇلەس قوسىپ وتىرمىز. ارقايسىمىزدىڭ جەتىستىگىمىز – رەسپۋبليكامىزدىڭ وركەندەۋىنە قوسقان ۇلەسىمىز. سونداي-اق, ەل ەكونوميكاسىنداعى داعدارىستار ءبىز ءۇشىن ورتاق پروبلەماعا اينالاتىنى راس.
ءبىر ءسات جول باسىنداعى مەملەكەتىمىزدىڭ جاعدايىنا كوز جىبەرەيىكشى. قازىنا قالتاسىندا كوك تيىن بولمادى, كاسىپورىنداردىڭ كوپشىلىگى كوتەرەم مالدىڭ كۇيىن كەشىپ جاتتى, ينفلياتسيا دەڭگەيى 1000 پايىزدان اسىپ, اۋىل ادامدارى كادىمگى كىر سابىندى ءبىر قويعا ساتىپ الۋعا ءماجبۇر بولدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, بۇل كەزەڭ ەكونوميكا جاعدايى, ادامداردىڭ رۋحاني دۇنيەسى كۇيزەلىسىنىڭ ەڭ بيىك شىڭى بولدى. وسىناۋ اسا ءبىر كۇردەلى جاعدايدان ەل باسشىلىعىنىڭ جۇرگىزگەن ساۋاتتى ساياساتىنىڭ ارقاسىندا شىعا الدىق.
ارينە, وزگە قوعامدارداعىداي بىزدە دە شەشىمىن تاپپاي جاتقان تۇيتكىلدى ماسەلەلەر جوق ەمەس. ازىرگە شيكىزاتقا كوبىرەك تاۋەلدى ەل رەتىندە قالىپ وتىرمىز, سونىمەن بىرگە, جۇمىسسىزدىق جاعدايىن, جاڭا جۇمىس ورىندارىن قۇرۋ ماسەلەسىن دە جىلى جاۋىپ قويا المايمىز. بيزنەس-قاۋىمداستىعى, اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارىن ءوندىرۋشىلەر بارىنشا ءارى پارمەندى قولداۋدى قاجەتسىنەدى. تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى تاريفتەردىڭ وسىمىنە تۇراقتى باقىلاۋدى, ساۋدا-ساتتىقتاعى باعانى وسىرەتىن الىپتاسارلىق جايتتەرمەن كۇرەستى ءجۇزەگە اسىرۋ دا كۇن تارتىبىندە. ءبىلىم بەرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنداعى ساپانى ارتتىرۋ, ەلىمىزدەگى دەموكراتيالىق ۇدەرىستەردىڭ ودان ءارى دامۋىنا مۇقيات نازار اۋدارۋ باستى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. جان باسىنا شاققانداعى تابىستىڭ ايتارلىقتاي وسكەندىگىنە قاراماستان, ينفلياتسيانىڭ سالدارىنان ادامدار ءۇشىن ونداي ءوسىمنىڭ اسەرى اسا بايقالماي وتىر. جەمقورلىق تا بەلسەندى ءجۇگەندەۋدى قاجەت ەتەدى. وسى رەتتە, قوعامنىڭ بارلىق كۇشتەرىن جەمقورلىققا قارسى شاقىراتىن «جاڭعىرتۋ مەن جەمقورلىق – ۇيلەسپەس ۇعىمدار!» اتتى جالپى, رەسپۋبليكالىق اقپاراتتىق-ناسيحات ناۋقانىنىڭ ءجۇرىپ جاتقانىن ايتقان ءلازىم. اي بويى وتكىزىلەتىن بۇل يگى ىسكە «نۇر وتان» حدپ باستاعان قوعامدىق ۇيىمدارمەن قاتار, «باس رەداكتورلار كلۋبى» قوعامدىق بىرلەستىگى دە بەلسەنە اتسالىسۋدا.
مەن ءۇشىن ءبىر نارسە ايقىن. ەگەر ەلىمىزدە ساياسي تۇراقتىلىق پەن ۇلتارالىق كەلىسىم بولماسا, سولاردان تۋىندايتىن پروبلەما ولاردى شەشۋدە مەيلىنشە كۇردەلى ماسەلەگە اينالار ەدى. دالىرەك ايتساق, مۇلدەم باسقاشا وڭگە اينالار ەدى جانە وعان ناقتى مىسالدى الىستان ىزدەمەي-اق قويالىق. جاقىن شەتەلدەردە بولىپ جاتقان جاعدايلارعا كوز جىبەرسەك جەتكىلىكتى. وسىلاردى ەسكەرە وتىرىپ, ءوز ەلىنىڭ ناعىز ازاماتى ەلىنىڭ تىنىشتىعى مەن وركەندەۋى جولىندا جان اياماي ەڭبەك ەتەتىن ادام دەپ بىلەمىن.
قازاقستان – باي ەل, ال بايلىقتىڭ توڭىرەگىندە ارقاشان قاۋىپ-قاتەر قاتار جۇرەدى. سوندىقتان دا, تاۋەلسىزدىك تەك ءسوز جۇزىندە عانا ەمەس, ءىس جۇزىندە باياندى بولۋى, ەكونوميكامىز الەمدىك نارىقتىڭ ءنان قۇبىلمالى «مىنەزىنەن» زارداپ شەكپەۋى ءۇشىن قولدان كەلگەننىڭ ءبارىن جاساۋ كەرەك. قازاقستان قوعامىنا ءتان حالىقتىڭ بىرلىگى ءدال وسى جەردە كورىنەتىنىنە كۇمان جوق.
كەنجەبولات جولدىباي,
«باس رەداكتورلار كلۋبى» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ پرەزيدەنتى.
