وبىر
سارسەنبى, 15 اقپان 2012 7:46
جىل سايىن جەر بەتىندە قاتەرلى ىسىكتەن 8 ميلليون ادام كوز جۇمادى. قازاقستاندا قالاي؟
بىلەسىز بە, جىل سايىن دۇنيە جۇزىندە 10 ميلليونعا جۋىق جاننىڭ جاڭادان ونكولوگيالىق اۋرۋعا شالدىققانى انىقتالىپ, قاتەرلى ىسىكتەن جىل سايىن 8 ميلليونعا جۋىق ادام قايتىس بولۋدا. ەگەر دە وسى كەسەلدى دەر كەزىندە انىقتاپ, الدىن الماسا, قاتەرلى ىسىككە شالدىعۋ جانە ونىڭ اسقىنۋىنان مەزگىلسىز كوز جۇماتىندار سانى بۇكىل الەم بويىنشا 2020 جىلعا قاراي 1,5-2 ەسە ارتادى دەگەن بولجام بار. راكقا شالدىعۋ نەگىزىنەن ەرلەر اراسىندا جەڭىل جانە كولورەكتالدى وبىردىڭ, ال ايەلدەر اراسىندا ءسۇت بەزى جانە جاتىر موينى وبىرىنىڭ ەسەبىنەن ارتا تۇسپەك.
سارسەنبى, 15 اقپان 2012 7:46
جىل سايىن جەر بەتىندە قاتەرلى ىسىكتەن 8 ميلليون ادام كوز جۇمادى. قازاقستاندا قالاي؟
بىلەسىز بە, جىل سايىن دۇنيە جۇزىندە 10 ميلليونعا جۋىق جاننىڭ جاڭادان ونكولوگيالىق اۋرۋعا شالدىققانى انىقتالىپ, قاتەرلى ىسىكتەن جىل سايىن 8 ميلليونعا جۋىق ادام قايتىس بولۋدا. ەگەر دە وسى كەسەلدى دەر كەزىندە انىقتاپ, الدىن الماسا, قاتەرلى ىسىككە شالدىعۋ جانە ونىڭ اسقىنۋىنان مەزگىلسىز كوز جۇماتىندار سانى بۇكىل الەم بويىنشا 2020 جىلعا قاراي 1,5-2 ەسە ارتادى دەگەن بولجام بار. راكقا شالدىعۋ نەگىزىنەن ەرلەر اراسىندا جەڭىل جانە كولورەكتالدى وبىردىڭ, ال ايەلدەر اراسىندا ءسۇت بەزى جانە جاتىر موينى وبىرىنىڭ ەسەبىنەن ارتا تۇسپەك.
قازىر قاي ەلدى الىپ قاراساق تا, قاتەرلى ىسىككە شالدىعۋ جانە ونىڭ سالدارىنان قايتىس بولىپ جاتقان جانداردىڭ سانى كەمۋدىڭ ورنىنا, تۇراقتى ءوسىپ كەلە جاتقانى بايقالۋدا. مۇنىڭ ءبارى ادامداردىڭ ءومىر ءسۇرۋ سالتىنداعى تۇبەگەيلى وزگەرىستەرمەن, دەنساۋلىققا زياندى ادەتتەردىڭ تارالۋىمەن, قورشاعان ورتانىڭ ناشارلاۋىمەن تۇسىندىرىلەدى.
بۇگىندە دۇنيەنىڭ ءتورت بۇرىشى بۇل دەرتپەن بىرىگىپ كۇرەسۋگە مۇددەلى. قاتەرلى ىسىكتىڭ نەدەن پايدا بولاتىنىن, اسقىندىرماۋ مەن الدىن الۋ ماسەلەلەرىن دە الەمنىڭ ءار شالعايىنداعى وقىمىستىلار قوسىلىپ زەرتتەۋدە. جانە دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ قولداۋ كورسەتۋىمەن وبىرعا قارسى حالىقارالىق وداق دۇنيەجۇزىلىك وبىرعا قارسى كۇرەس كۇنىن 2006 جىلدىڭ 4 اقپانىنان باستاپ جىل سايىن وتكىزىپ كەلەدى. وسى كۇنى بۇكىل الەم دارىگەرلەرى سياقتى قازاقستانداعى مەديتسينا ماماندارى دا ونكولوگيالىق اۋرۋ – جاھاندىق جانە اسا ماڭىزدى ماسەلە ەكەندىگىن حالىقتىڭ ەسىنە سالادى.
ال ءبىز ەلىمىزدە قاتەرلى ىسىكتىڭ بەلەڭ الۋى قاي دەڭگەيدە ەكەندىگىن جانە قانداي شارالار جۇرگىزىلىپ جاتقانىنان اقپار الۋ ءۇشىن الماتىداعى قازاقستان ءباسپاسوز كلۋبىندا «وبىردىڭ الدىن الۋ جانە ونى ەرتە باستان انىقتاۋ. ءبىز بىرگە مىقتىمىز» تاقىرىبىندا وتكەن ءباسپاسوز ماجىلىسىنە كەلگەن ەدىك.
بيىلعى بۇكىلالەمدىك وبىرعا قارسى كۇرەس كۇنىنە «بىرگە ءبىز مىقتىمىز» ۇرانى تاڭداپ الىنىپتى. ويتكەنى, جۇرت بىرىگىپ جۇمىلعاندا, ارقايسىمىز اينالامىزعا جاۋاپكەرشىلىكپەن, جاناشىرلىقپەن قاراعاندا عانا وبىر جانە تاعى دا باسقا جۇقپالى ەمەس اۋرۋلاردان بولاتىن مەزگىلسىز ءولىم-ءجىتىم كورسەتكىشىن 2025 جىلعا قاراي 25 پايىزعا قىسقارتۋ مۇمكىن بولماق. بۇل ىسكە ازاماتتىق, قوعامدىق, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ دا ات سالىسقانى قاجەت بولىپ تۇر.
حالىقارالىق زەرتتەۋ ءمالىمەتتەرىنە كوز سالساق, قاتەرلى ىسىكتەردىڭ پايدا بولۋىنا – شىلىم شەگۋ (30%), دۇرىس تاماقتانباۋ (35%), جۇقپالى فاكتورلار (10%), كاسىبي كانتسەروگەندى اسەر ەتۋلەر (4-5%), يوندىق ءساۋلەلەنۋ (4-5%), ۋلتراكۇلگىن ءساۋلەلەنۋ (2-3%), ىشىمدىكتى پايدالانۋ (2-3%), اۋانىڭ لاستانۋى (1-2%), دەنە قيمىلىنىڭ ازدىعى (4-5%) اسەر ەتەدى ەكەن.
ال ونكولوگيا جانە راديولوگيا قعزي مالىمەتتەرىنە سۇيەنسەك, 2010 جىلى رەسپۋبليكا بويىنشا قاتەرلى ىسىككە شالدىعۋ 100 مىڭ ادامعا شاققاندا 181,2-ءنى قۇراعان. وبىرعا شالدىعۋدىڭ ىشىندە ءبىرىنشى ورىندى جەڭىل وبىر – 12%, ەكىنشى ورىندا ءسۇت بەزى وبىرى – 11,3%, ءۇشىنشى ورىندى تەرى وبىرى جانە مەلانوما – 10,6%, ءتورتىنشى ورىندى اسقازان وبىرى – 9% الادى. قاتەرلى ىسىك اۋرۋلارىنان بولاتىن ءولىم-ءجىتىم 100 مىڭ ادامعا شاققاندا 103,9-دى قۇراپ وتىر.
ەكىنىڭ ءبىرى دەمەسەك تە, اينالامىزدا ەت جاقىنى وبىردان اجال قۇشىپ, جاپ-جاس جاندار مەزگىلسىز كوز جۇمىپ جاتقانىن ءجيى كەزدەستىرەمىز. مۇنداي جاعدايدا قايتپەك كەرەك؟ قازىرگە مەديتسينا سالاسىنىڭ ماماندارى وبىردان جەڭىلمەۋدىڭ بىردەن ءبىر جولى – ونى ەرتە باستان انىقتاۋ ەكەندىگىن العا تارتۋدا.
دەمەك, زاماناۋي سكرينينگتىك تەكسەرۋدەن وتكىزۋ مەن مەديتسينالىق قىزمەتكەرلەردىڭ ونكولوگيالىق اۋرۋلارعا قاتىستى قىراعىلىعىن ارتتىرۋ ارقىلى ونكولوگيالىق اۋرۋلاردى ەرتە باستان انىقتاۋعا بولادى. جانە بۇل – اسا ماڭىزدى. ىسىكتى ەرتە كەزەڭدە انىقتاۋ ناۋقاستى ءتيىمدى ەمدەپ, ونىڭ تولىعىمەن ساۋىعىپ كەتۋىن ارتتىراتىنى راستالعان ءجايت. الايدا, سىرقاتتانۋشىلاردىڭ 50 پايىزعا جۋىعى قاتەرلى ىسىككە شالدىعۋدىڭ 3-4 (كەش) كەزەڭىندە عانا مامانداردىڭ كومەگىنە جۇگىنەدى ەكەن.
شەڭگەلىنە تۇسكەن ادامدى بىلدىرمەي جەيتىن وبىردىڭ قاۋىپتىلىگى دە وسىندا. سوندىقتان دا وسىنداي دەرتتىڭ بار ەكەندىگىن ادامدار ەش قاپەردەن شىعارماۋى قاجەت ەكەن.
ماسەلەن, وسى ارادا رەسەي مەن تمد ەلدەرىندەگى Philips «دەنساۋلىق ساقتاۋ» سەكتورىنىڭ باسشىسى ۆلاديمير گابريەليان مىرزانىڭ بەرگەن تۇسىنىكتەمەسىن كەلتىرۋدىڭ ءساتى ءتۇسىپ تۇر.
«قازاقستاندا مەملەكەت تاراپىنان ونكولوگيالىق اۋرۋلار ماسەلەسىنە ۇلكەن نازار اۋدارىلادى. وسىلايشا, 2011-2015 جىلدارعا ارنالعان «سالاماتتى قازاقستان» دەنساۋلىق ساقتاۋدى دامىتۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسىندا قاتەرلى ىسىكپەن كۇرەستەگى نەگىزگى ەكى كەزەڭگە ەرەكشە كوڭىل بولىنگەن – ەرتە دياگنوستيكا جانە حالىق اراسىندا سالاماتتى ءومىر سالتىن كەڭىنەن ناسيحاتتاۋ ارقىلى وسى اۋرۋلاردىڭ الدىن الۋ.
بۇگىنگى تاڭدا ونكولوگيالىق اۋرۋلارعا شالدىقتىراتىن سىرتقى فاكتورلاردىڭ ءبارى دەرلىك بەلگىلى. وسىعان بايلانىستى 80 پايىز جاعدايدا ونكولوگيالىق اۋرۋلاردىڭ الدىن الۋعا بولاتىندىعى بەلگىلى بولىپ وتىر. العاشقى كەزەڭدەردە وبىردى (راك), ارينە, بىلىكتى دارىگەرلەردىڭ جانە قاجەتتى باعدارلامالىق قامسىزداندىرۋدىڭ كومەگىمەن, ۋدز (ۋلترا دىبىستى زەرتتەۋ), رەنتگەن, كت (كومپيۋتەرلىك توموگرافيا) جانە مرت (ماگنيتتى-رەزونانستى توموگرافيا) ارقىلى وڭاي انىقتاۋعا بولادى.
اۋرۋمەن كۇرەس جانە اۋرۋعا شالدىققانداردىڭ ۇلەسىن قىسقارتۋ ءولىم-ءجىتىمنىڭ جالپى دەڭگەيىن ەداۋىر تومەندەتىپ قانا قويماي, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە تيەتىن سالماقتى جەڭىلدەتىپ, دەنساۋلىقتى ساقتاۋعا كەتەتىن شىعىنداردى ازايتۋعا ىقپال ەتەدى. ماسەلەن, رەسەيدە ونكولوگيالىق اۋرۋعا شالدىققان ءبىر ادامعا كورسەتىلەتىن مەديتسينالىق كومەك ورتا ەسەپپەن 2 ميلليوننان باستاپ 3 ميلليون رۋبلگە دەيىنگى قاراجاتتى قاجەت ەتەدى» دەيدى رەسەيلىك مامان.
راسىندا دا, دەنساۋلىقتى دامىتۋ جونىندەگى 2011-2015 جىلدارعا ارنالعان «سالاماتتى قازاقستان» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىندا حالىقتىڭ ارناۋلى توپتارىن سكرينينگتىك تەكسەرۋدەن وتكىزۋ جانە سالاماتتى ءومىر سالتىنا ىنتالاندىرۋ ەسەبىنەن قاتەرلى ىسىكتەردىڭ الدىن الۋ جانە ەرتە انىقتاۋ ءىس-شارالارىنا باسا نازار اۋدارىلعان.
ال ماماندار قاتەرلى ىسىكتىڭ قۇلاش جايۋىن ەداۋىر تومەندەتۋ ءۇشىن ەڭ قاراپايىم, الايدا اسا ءتيىمدى مىناداي ەرەجەلەردى ۇستانۋ قاجەتتىگىن ۇسىنۋدا: شىلىم شەگۋدەن باس تارتۋ, ارتىق سالماقپەن كۇرەسۋ, بەلسەندى ءومىر سالتىن ۇستانۋ جانە سپورتپەن ۇدايى شۇعىلدانۋ, دۇرىس تاماقتانۋ, جەمىس پەن كوكونىستەردىڭ قاجەتتى مولشەرىن تۇتىنۋ, ۇزاق ۋاقىت كۇن استىندا جۇرۋدەن نەمەسە سولياريگە بارۋدان اۋلاق بولۋ, جاس ەرەكشەلىك توبىنا ءسايكەس الدىن الاتىن سكرينينگتىك تەكسەرۋلەردەن تۇراقتى ءوتىپ تۇرۋ.
ال دۇنيەجۇزىلىك وبىرعا قارسى كۇرەس كۇنىندە قازاقستاننىڭ بارلىق ايماقتارىندا 1-10 اقپان ارالىعىندا ونكولوگيالىق اۋرۋلاردىڭ الدىن الۋ ءۇشىن ارنايى ونكۇندىك وتكىزىلدى. كەشەندى شارانىڭ ماقساتى – ونكوپاتولوگيا اۋىرتپالىعىن تومەندەتۋ جونىندەگى جاھاندىق ماسەلەگە قوعامنىڭ نازارىن اۋدارۋ, رەسپۋبليكا حالقىنىڭ, مەديتسينالىق قىزمەتكەرلەردىڭ ونكولوگيالىق اۋرۋلاردىڭ الدىن الۋ جانە ەرتە انىقتاۋ ماسەلەسىنە قاتىستى ءبىلىمىن ارتتىرۋ, ەلگە سكرينينگتىك تەكسەرۋلەردەن ءوتىپ تۇرۋ قاجەتتىلىگى جونىندە اقپارات تاراتۋ. ايتسە دە دارىگەرلەر دە, حالىقتىڭ ءوزى دە ونكولوگيالىق اۋرۋلارعا قاتىستى قىراعىلىق تانىتۋى ءتيىس. مامانداردىڭ پايىمداۋىنشا, اعزامىزداعى كىناراتتارعا بەي-جاي قاراماۋدىڭ ارقاسىندا ونكولوگيالىق اۋرۋلاردىڭ اسقىنۋىنىڭ الدىن الۋعا بولادى ەكەن.
ايناش ەسالي.
الماتى.
