شىعىستان شىققان شىنار
سەيسەنبى, 7 اقپان 2012 8:19
وتكەن جىلدىڭ سوڭعى شيرەگىندە شەمونايحا اۋدانىنداعى ۆىدەريحا اۋىلىندا بولعانبىز. التاي تاۋى سىلەمدەرىنىڭ ەتەگىندەگى بۇل اۋىلدىڭ تابيعاتى كوركەم, تاريحى باي. سونىڭ ايعاعىنداي, ۆىدەريحانىڭ ىرگەتاسىنىڭ قالانعانىنا ەكى جارىم عاسىرعا جۋىقتاپ قالسا, مۇنداعى العاشقى ءبىلىم ورداسىنىڭ اشىلعانىنا 120 جىلدان استام ۋاقىت ءوتىپتى.
ۆىدەريحا – قۇندىز, سۋىر, بۇلعىن تەكتەس تەرىسى اسا باعالى اڭداردىڭ ءبىر ءتۇرى. تۇلكىنىڭ تەرىسى ءوزىنىڭ سورى دەمەكشى, سۋ تىشقانى بولىپ سانالاتىن ۆىدەريحانىڭ تۇقىمىن تۇگەلگە جۋىق تۇزداي ەتكەن ادامدار بۇگىندە ونىڭ اتىن اۋىلعا بەرۋمەن قاناعات تۇتقان سىڭايلى. ال وسىنداعى بايىرعى مەكتەپ كەزىندە وداق كولەمىندە دۇركىرەپ تۇرعان جازۋشى اناتولي يۆانوۆتىڭ اتىن يەلەنگەنىنە, مىنە, بيىل ونىنشى جىل.
سەيسەنبى, 7 اقپان 2012 8:19
وتكەن جىلدىڭ سوڭعى شيرەگىندە شەمونايحا اۋدانىنداعى ۆىدەريحا اۋىلىندا بولعانبىز. التاي تاۋى سىلەمدەرىنىڭ ەتەگىندەگى بۇل اۋىلدىڭ تابيعاتى كوركەم, تاريحى باي. سونىڭ ايعاعىنداي, ۆىدەريحانىڭ ىرگەتاسىنىڭ قالانعانىنا ەكى جارىم عاسىرعا جۋىقتاپ قالسا, مۇنداعى العاشقى ءبىلىم ورداسىنىڭ اشىلعانىنا 120 جىلدان استام ۋاقىت ءوتىپتى.
ۆىدەريحا – قۇندىز, سۋىر, بۇلعىن تەكتەس تەرىسى اسا باعالى اڭداردىڭ ءبىر ءتۇرى. تۇلكىنىڭ تەرىسى ءوزىنىڭ سورى دەمەكشى, سۋ تىشقانى بولىپ سانالاتىن ۆىدەريحانىڭ تۇقىمىن تۇگەلگە جۋىق تۇزداي ەتكەن ادامدار بۇگىندە ونىڭ اتىن اۋىلعا بەرۋمەن قاناعات تۇتقان سىڭايلى. ال وسىنداعى بايىرعى مەكتەپ كەزىندە وداق كولەمىندە دۇركىرەپ تۇرعان جازۋشى اناتولي يۆانوۆتىڭ اتىن يەلەنگەنىنە, مىنە, بيىل ونىنشى جىل.
تەگىندە, اناتولي يۆانوۆتىڭ شەمونايحادان ەكەندىگىن بۇرىننان بىلەتىنبىز. بۇگىندە ونىڭ اكەسى ستەپان ستەپانوۆيچ پەن شەشەسى جاعىنان اتاسى لوگين فەدوروۆيچتىڭ مۇردەسى سول اۋدان ورتالىعىنىڭ ىرگەسىندەگى زيراتتا ماڭگىلىككە تىنىستاپ جاتىر. ال شەمونايحاداعى ءبىر كوشە شىعىستان شىققان الىپ شىناردىڭ ەسىمىمەن اتالادى. سونداي-اق, وسىنداعى بولاشاق ءىرى قالامگەردىڭ بالالىق شاعى وتكەن ءۇيگە مەموريالدىق تاقتا ورناتىلعان.
سونان سوڭ ونىڭ ەسىمىن ءبىر ءبىلىم ورداسىنا بەرۋ تۋرالى ماسەلە كوتەرىلگەندە تاڭداۋ ۆىدەريحا اۋىلىنداعى بايىرعى مەكتەپكە تۇسكەن. ويتكەنى, اۋدان ورتالىعىنداعى كەزىندە بولاشاق قالامگەر وقىعان مەكتەپ ونىڭ سۇيىكتى اۆتورى, تاعى ءبىر جازۋشى نيكولاي وستروۆسكي ەسىمىن يەلەنگەنىنە ءبىرشاما جىل بولىپ قالعان. ال ۆىدەريحا بولسا, اناتولي ستەپانوۆيچ ءۇشىن جات جەر ەمەس. سەبەبى, بۇل ءوڭىر مەن ونى مەكەن ەتكەن جەرگىلىكتى تۇرعىندار جازۋشى قالامىنان سىرت قالماعان. ونىڭ ۇستىنە يۆانوۆ كەمەلىنە كەلگەن شاعىندا دا بۇل اۋىلعا كەلىپ-كەتىپ جۇرگەن.
ايتالىق, 1978 جىلى شەمونايحا اۋدانىنىڭ 50 جىلدىعى تويلانعاندا سونىڭ الدىندا عانا جاسى ەلۋگە كەلگەن اناتولي يۆانوۆ سول مەرەكەنىڭ قۇرمەتتى قوناعى بولىپ قايتادى. ول وسى ساپارىندا ۆىدەريحادا دا بولادى. سول شاقتا مۇنداعى وبلىس بويىنشا ەڭ وزىق شارۋاشىلىقتاردىڭ ءبىرى – جدانوۆ اتىنداعى كولحوزدىڭ دا ىرگەتاسىنىڭ قالانعانىنا ەلۋ جىلدىعى قوسا اتالىپ وتەدى. جازۋشى وسى ساپار سوڭىنان وداقتىق «يزۆەستيا» گازەتىندە جازعان ماقالاسىندا اتالعان شارۋاشىلىقتىڭ باسشىسى نيكولاي گالياپيندى ءوزىنىڭ «ۆەچنىي زوۆ» رومانىنداعى كەيىپكەرى, كولحوز باسقارماسىنىڭ توراعاسى پانكرات نازاروۆپەن سالىستىرا كەلىپ, بۇل ەكەۋىنىڭ جەرگە, ادامدارعا دەگەن سۇيىسپەنشىلىگى وتە ۇقساس جاندار دەپ جوعارى باعا بەرەدى. كەيىنەن ولار جۇبى جازىلماس دوستارعا اينالىپ, ۆىدەريحا, ماسكەۋدە سان مارتە كەزدەسەدى. اناتولي ستەپانوۆيچ كسرو جوعارعى كەڭەسىنىڭ دەپۋتاتى رەتىندە بۇلارعا قولۇشىن بەرىپ, كومەكتەسۋدەن ەش ۋاقىتتا قاجىعان ەمەس, دەيدى بىلەمىن دەيتىندەر بۇگىندە.
ال نيكولاي گالياپين بولسا ءوز كەزەگىندە ۆىدەريحا ورتا مەكتەبىنە دوس ەسىمىنىڭ بەرىلۋىنە قامقور بولىپ قانا قويماي, ونداعى مەكتەپ مۇراجايىنا جازۋشى تۋرالى باعالى دەرەكتەردى سىيعا تارتادى. تەگىندە مۇنداعى ولكەتانۋ مۇراجايىنىڭ ىرگەسى وسىدان قىرىق جىلدان استام ۋاقىت بۇرىن قالانعان ەكەن. وسى ءبىر يگىلىكتى شارۋاعا مەكتەپ ديرەكتورى ۆيتالي انيسيموۆتىڭ ءوزى باستاماشى بولىپتى. بۇل ازامات كەزىندە لەنينگرادتان وقۋ بىتىرىسىمەن ءوز تىلەگىمەن وسى وڭىرگە كەلگەن كورىنەدى.
قازىردە بۇل مۇراجاي ءۇش ءبولىمنەن تۇرادى. ونىڭ باستى زالى تۋعان ءوڭىر تىنىسىنان سىر شەرتسە, ەكىنشى ءبولىمى جاۋىنگەرلىك داڭق شەجىرەسىنە ارنالعان. ال مۇراجايدىڭ ءۇشىنشى ءبولىمى جازۋشى يۆانوۆتىڭ كابينەتى رەتىندە جاساقتالعان. مىنە, سول شاعىن كابينەتتىڭ ايتار سىرى كوپ پە دەپ تۇرمىز. ايتالىق, مىنا ءبىر دەرەك 17 جاسار بوزبالانىڭ 1945 جىلى قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىنە بارىپ تۇسكەنىن ايعاقتايدى. ونى بىتىرگەن سوڭ ءۇيلى-باراندى اناتولي سەمەيگە كەلىپ, وسىنداعى وبلىستىق «پريرتىشسكايا پراۆدا» گازەتىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى بولىمىنە ادەبي قىزمەتكەر بولىپ ورنالاسادى. وسىندا ول سەمەيلىك قابىرعالى قالامگەر دميتري چەرەپانوۆتىڭ اقىل-كەڭەسىنە قۇلاق تۇرە ءجۇرىپ, ءومىر مەكتەبىنەن وتەدى. قيىر شىعىسقا, اسكەر قاتارىنا شاقىرىلعاندا دا گازەت, باسپاسوزدەن قول ۇزبەيدى.
اسكەر قاتارىنان بوساعان سوڭ ءبىر اۋداندىق گازەتتىڭ رەداكتورى بولىپ ىسكە كىرىسەدى. وسى كەزدەن باستاپ جازۋشىلىققا شىنداپ بەت بۇرادى. 1958 جىلى ونىڭ «پوۆيتەل» دەگەن العاشقى رومانى جارىق كورەدى. ىلە «تەني يسچەزايۋت ۆ پولدەن» دەگەن رومانى باسىلىپ شىعادى. سودان باستاپ جازۋشى ەسىمى قالىڭ وقىرمانعا كەڭىنەن تانىلادى. ماسكەۋگە قىزمەتكە شاقىرىلىپ, وتىز جىلعا جۋىق «مولودايا گۆارديا» جۋرنالىنا باسشىلىق جاسايدى. سول ەكى ارالىقتا ونىڭ قالامىنان «ۆەچنىي زوۆ» رومان-ەپوپەياسى تۋادى. سول اتاقتى شىعارمالارى كوپ سەريالى فيلمگە اينالادى. وعان كسرو مەملەكەتتىك سىيلىعى بەرىلىپ, سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى اتانادى.
1999 جىلى, جاسى جەتپىستەن ەندى اسقان شاعىندا دۇنيەدەن وزعان اتاقتى جازۋشىنىڭ بۇلارعا قوسا «شەمونايحا اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى» اتاعىن دا قاستەرلەپ ءوتكەنى انىق. ويتكەنى, جازۋشى تۋعان جەرىن ەشقاشان ۇمىتپاعانى سەكىلدى, ونى دا مۇنداعىلار ەشقاشان ۇمىتپاق ەمەس. سونىڭ ايعاعىنداي, جازۋشى اتىنداعى مەكتەپ جانىندا ونىڭ بيۋست-ەسكەرتكىشى قويىلعان. 2003 جىلدان بەرى مەكتەپ وقۋشىلارى اراسىندا جازۋشى اتىنداعى سىيلىق ۇزدىكتەرگە تۇراقتى تۇردە بەرىلىپ كەلەدى. ادەبيەت, تاريح جانە ولكەتانۋ ءىسى بويىنشا بەرىلەتىن مۇنداي سىيلىقتى بىلتىرعى جىلى 11-سىنىپ وقۋشىلارى ەرمەك ورازعاليەۆ, كسەنيا سەروحۆوستوۆا جانە ناتاليا فەديانينا يەلەنىپتى.مەكتەپ مۇراجايىنىڭ جەتەكشىسى, تاريح ءپانىنىڭ مۇعالىمى ناتاليا سەروحۆوستوۆا جازۋشى اتىنداعى سىيلىق دەمەۋشىلەرى – جەرگىلىكتى كاسىپكەرلەر تۋرالى دا سۇيسىنە ءسوز قوزعاعان.
بۇدان كەيىن ول بىزگە اۋدان مەن جازۋشىنىڭ 80 جىلدىعىنا وراي وسىدان ءۇش جارىم جىل بۇرىن وسى جاققا ماسكەۋدەن جازۋشىنىڭ جۇبايى گالينا لەونتەۆنا ۇرپاعىمەن جانە نوۆوسىبىردەن جازۋشىنىڭ تۋعان قارىنداسى رايسا ستەپانوۆنا ارنايى كەلىپ كەتكەنىن ايتقان.
ناتاليا نيكولاەۆنا كەلەسى ءبىر ءسوز كەزەگىندە توقسانىنشى جىلداردىڭ باسىندا ءوز اۋىلدارىندا ەگەمەن ەلىمىزدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ دا بولعاندىعىن ماقتانىشپەن تىلگە تيەك ەتكەن. بۇگىندە, مىنە, بىرنەشە ەتنوستىڭ قۇتتى مەكەنىنە اينالعان ۆىدەريحاڭىز ۋاقىت وتكەن سايىن كوركەيىپ, گۇلدەنە ءتۇسىپ كەلەدى. ونداعى قارتتارعا ارنالعان «ۋبا» ساناتوريى تۋرالى اڭگىمەنى ءوز الدىنا بولەك قوزعاعان ءجون. مۇندا جازۋشى جۇبايىمەن بىرەر مارتە دەمالعان. وسى ورايدا, ونىڭ دا ەلباسى شاپاعاتىمەن قايتا تۇلەپ, ىسكە كىرىسىپ كەتكەنىنە ءبىرشاما جىل بولىپ قالعانىن ايتا كەتسەك, ەش ارتىقتىعى جوق دەپ بىلەمىز.
داۋلەت سەيسەن ۇلى,
شىعىس قازاقستان وبلىسى,
شەمونايحا اۋدانى.
