تىلەكتەستىك – تىرەگىمىز
سارسەنبى, 25 قاڭتار 2012 7:48
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ وزبەكستان رەسپۋبليكاسىنداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى ءبورىباي جەكسەمبينمەن اڭگىمە
– تاشكەنت شاھارىن ارالاپ شىققانىمىزدا ءبىز ەكى نارسەگە وتە ريزا بولدىق. ءبىرىنشىسى – استانانىڭ كوز جاۋىن الارلىقتاي كوركەمدىگى ءارى وتە تازالىعى بولسا, ەكىنشىسى – شاھاردىڭ قاق ورتاسىنداعى ۇلكەن كوشەلەردىڭ ءبىرى حالقىمىزدىڭ كەمەڭگەر اقىنى اباي قۇنانباي ۇلىنىڭ اتىمەن اتالعانى بولدى. كوشەنىڭ باس جاعىنا اقىننىڭ الىپ ەسكەرتكىشى ورناتىلعالى جاتىر ەكەن. اڭگىمەمىزدى وسى يگىلىكتى شارادان باستاساق.
سارسەنبى, 25 قاڭتار 2012 7:48
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ وزبەكستان رەسپۋبليكاسىنداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى ءبورىباي جەكسەمبينمەن اڭگىمە
– تاشكەنت شاھارىن ارالاپ شىققانىمىزدا ءبىز ەكى نارسەگە وتە ريزا بولدىق. ءبىرىنشىسى – استانانىڭ كوز جاۋىن الارلىقتاي كوركەمدىگى ءارى وتە تازالىعى بولسا, ەكىنشىسى – شاھاردىڭ قاق ورتاسىنداعى ۇلكەن كوشەلەردىڭ ءبىرى حالقىمىزدىڭ كەمەڭگەر اقىنى اباي قۇنانباي ۇلىنىڭ اتىمەن اتالعانى بولدى. كوشەنىڭ باس جاعىنا اقىننىڭ الىپ ەسكەرتكىشى ورناتىلعالى جاتىر ەكەن. اڭگىمەمىزدى وسى يگىلىكتى شارادان باستاساق.
– حالقىمىزدا «كورشىنى قۇداي بەرەدى» دەگەن ءسوز بار. بۇل ءسوز بەكەردەن-بەكەرگە ايتىلماعان. وزبەك پەن قازاق حالىقتارى ىقىلىم زامانداردان بەرى ءبىر ايماقتا ءومىر ءسۇرىپ, ءتىلى, ءدىنى, تۇرمىس-سالتى ۇقساس, وزەكتەس بولىپ كەلدى. زامان وزگەرگەن سايىن, ەۆوليۋتسيا بولعان سايىن الەمدە ءتۇرلى وزگەرىستەر بولاتىنى زاڭدى. قازىرگى زاماندا قازاقستان مەن وزبەكستان دەربەس, ەگەمەندى ەكى مەملەكەت. دەگەنمەن, حالىقتارىمىزدىڭ شىققان تەگى بارىنشا جاقىن, ءتۇبى ءبىر, تۋىسقان ەل ەكەنى ءمالىم. تاريح قويناۋىنا تەرەڭدەگەن سايىن ەكى ەلدى ءوزارا بىرىكتىرە تۇسەتىن, باۋىرلاستىرا تۇسەتىن ورتاق نارسەلەردىڭ وتە كوپ ەكەنىن بايقايمىز. سول باۋىرلاستىق, دوستىق قاتىناستاردى بۇگىنگى كۇندەرى دە جالعاستىرىپ وتىرمىز. ەلباسىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ پەن وزبەكستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى يسلام ابدىعاني ۇلى كاريموۆ وسى ەكى حالىقتىڭ عاسىرلار بويى ءبىر تۇراتىندىعىن, كورشىلەس تۇراتىندىعىن ەسكەرە كەلىپ, ماڭگىلىك دوستىق تۋرالى شارت جاساستى. بۇل قۇندى قۇجات وتكەن عاسىردىڭ سوڭىندا, ەلدەرىمىز ەگەمەندىك العان العاشقى جىلدارى قابىلدانعاندىقتان, ەكى ەل اراسىنداعى ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناستارداعى ەڭ جوعارى دارەجەدەگى قۇجات دەپ ايتۋىمىزعا بولادى. وسى كەلىسىمگە سايكەس, جاقسى قارىم-قاتىناستارىمىزدى ودان ءارى دامىتىپ, وركەندەتە بەرۋ ءبىزدىڭ ورتاق ماقساتىمىز بولىپ تابىلادى.
ال ەندى اباي اتامىزدىڭ ەسكەرتكىشى ءجونىندە ايتساق, بۇل – ەكى مەملەكەت اراسىنداعى ءمادەني سالاداعى ءوزارا كەلىسسوزدەر ارقىلى قول جەتكىزىلگەن يگىلىكتى جۇمىستاردىڭ ءبىرى. قازاقتىڭ ۇلى ويشىلى, اقىن بابامىز اباي قۇنانباي ۇلىنا تاشكەنت شاھارىندا ەسكەرتكىش قويۋ تۋرالى ەكى ەل پرەزيدەنتتەرىنىڭ ءداستۇرلى كەزدەسۋلەرى بارىسىندا قول جەتكىزىلگەن ەدى.
مەن وتكەن جىلى ناۋرىز ايىنىڭ باسىندا وزبەكستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى يسلام كاريموۆتىڭ قابىلداۋىندا بولىپ, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ماعان بەرگەن سەنىم گراموتاسىن تاپسىردىم. بۇل ماسەلە سول قابىلداۋ كەزىندە كوتەرىلدى. مەن وزبەكستان پرەزيدەنتىنە ەسكەرتكىشىمىزدىڭ دايىن تۇرعانىن, دەگەنمەن, قۇزىرلى ورگاندار ونى قالانىڭ ناقتى قاي جەرىنە قويۋ جونىندە تۇپكىلىكتى ءبىر شەشىمگە ءالى كەلە قويماعانىن جەتكىزدىم. يسلام ءابدىعاني ۇلى ەسكەرتكىشتى قازاقستاننىڭ تاشكەنتتە جاڭادان سالىناتىن ەلشىلىك عيماراتىنىڭ الدىنا ورناتۋدىڭ وتە ورىندى بولارىن ءبىلدىردى. ول قالانىڭ ورتالىعىنداعى اۋماعى ەكى گەكتارداي جەر, ءارى سول ەسكەرتكىش ورناتىلاتىن جەردەن اباي كوشەسى باستالادى. بۇل – وتە ۇلكەن ءارى كەڭ, ساۋلەتتى كوشە. ەسكەرتكىش تۇرعىزىلاتىن جەر تولە بي بابامىز جاتقان كەسەنەگە دە ءبىرشاما جاقىن. مىنە, مۇنىڭ ءوزى حالقىمىزدىڭ داستۇرىنە ساي ۇرپاقتار جالعاستىعىن بىلدىرەتىن ەرەكشە رامىزدەي زور ماعىناعا يە ورايلى ءىس دەپ ويلايمىن.
ەلشىلىكتىڭ جاڭا عيماراتىنىڭ قۇرىلىسى بۇگىندە باستالىپ كەتتى. ول ەندى جوسپار بويىنشا ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ ءتورتىنشى توقسانىندا – قاراشا نە جەلتوقسان ايلارىنا قاراي ءبىتىپ قالادى دەپ وتىرمىز. ال ەسكەرتكىشتىڭ تۇعىرى قازىر تولىق ورناتىلىپ قويدى. جان-جاعىنىڭ بارلىعىندا كوگالداندىرۋ, ارلەندىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى.
وزبەكستان – ورتالىق ازياداعى ۇلكەن, ءىرى مەملەكەت. 30 ميلليون حالقى بار, بىزبەن كورشىلەس جاتىر. سوندىقتان دا بۇل مەملەكەت ۇلت كوشباسشىسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ ەلىمىزدىڭ سىرتقى ساياساتىنداعى باسىمدىقتارىندا بەلگىلەپ بەرگەنىندەي, ءبىزدىڭ ۇلكەن ستراتەگيالىق ارىپتەسىمىز بولىپ تابىلادى. ساۋدا, ەكونوميكالىق تۇرعىداعى ماڭىزدى ارىپتەسىمىز. وزبەكستاندا بۇگىندە وسى ەلدىڭ ازاماتتارى – ميلليوننان استام قازاق باۋىرلارىمىز تۇرادى. سول سياقتى قازاقستاندا, اسىرەسە, ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىك وبلىستارىندا ءبىزدىڭ ازاماتتارىمىز – ۇلتى وزبەك اعايىندار ەجەلدەن جاساپ كەلەدى. ولار ەكى مەملەكەت اراسىن جالعاستىرۋشى التىن كوپىر ءتارىزدى. ال وسى ەكى حالىقتىڭ ءوزارا دوستىعى تەرەڭنەن كەلىپ بۇگىنگى كۇنگە دەيىن ارنا تارتىپ وتىر. سوندىقتان وسىنداي يگى جۇمىستارىمىز ودان ءارى جالعاسىن تابا بەرسە, ەكى حالىقتىڭ, ەكى مەملەكەتتىڭ الداعى ۋاقىتتا بۇدان دا جوعارى دامي بەرۋىنە زور سەپتىگىن تيگىزەدى دەپ ويلايمىن.
– بۇدان بىرنەشە جىل بۇرىن تولە بي بابامىزدىڭ كەسەنەسىنە كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلگەن ەدى. قاسيەتتى ورىننىڭ بۇگىنگى جاعدايى قانداي؟
– سوڭعى كۇردەلى جوندەۋ 2008-2009 جىلدارى وتە جوعارى دەڭگەيدە جۇرگىزىلدى. وعان ەلىمىزدىڭ وزبەكستانداعى سول كەزدەگى ەلشىسى زاۋىتبەك تۇرىسبەكوۆ باسشىلىق جاسادى. كوپتەگەن قازاق مەتسەناتتارى, كاسىپكەرلەرى وسى ىسكە اتسالىسىپ, ءوز ۇلەستەرىن قوستى. جوندەۋ جۇمىستارى ءوز دەڭگەيىندە, وتە جاقسى جۇرگىزىلدى. كەسەنە وزىندىك ارحيتەكتۋراسى, ارلەندىرۋ جۇمىستارىنىڭ ءبارى ساقتالا وتىرىپ جوندەلدى. بۇل ەندى كوپ جىلدارعا دەيىن باراتىن دۇنيە دەپ ويلايمىن. بۇعان قوسا, بۇرناعى جىلى وزبەكستان رەسپۋبليكاسىنىڭ «مادەني مۇرا» باعدارلاماسى اياسىندا كەسەنەنىڭ جالپى اۋماعىن قايتادان اباتتاندىرۋ, كوگالداندىرۋ, جاڭارتىپ قورشاۋ سياقتى جۇمىستار جۇرگىزىلدى. كەسەنەنىڭ قاسىنان زيارات ەتىپ كەلۋشىلەردىڭ ناماز وقۋىنا ارناپ ارنايى مەشىت سوعىلعان. كىم كەلسە دە, قاي ۋاقىتتا كەلسە دە ەسىگى ءاردايىم اشىق. تاريحتان تاعىلىم العىسى كەلەتىن, تولە بي بابامىزدىڭ باسىنا بارىپ, قۇران وقىعىسى كەلەتىن ادامدار ءۇشىن جاقسى جاعداي جاسالعان.
– ايتەكە بي بابامىزدىڭ دا جاتقان جەرى وزبەكستاندا ەكەنى بەلگىلى. بەيىت باسىنىڭ جاي-كۇيى كوڭىلدەگىدەي مە؟
– ناۋايى وبلىسىندا نۇراتا دەگەن ۇلكەن قالا بار. ايتەكە بابامىز سوندا جاتىر. بۇرىن جاتقان جەرى بەلگىلى بولعانىمەن, ەشقانداي كەسەنە تۇرعىزۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلمەگەن ەدى. ويسىل بابا, سەيىتقۇل بابالار دا سوندا جاتىر. ول جەرگە ءوزىم ارنايى بارىپ كوردىم. بۇل كەسەنە دە زاۋىتبەك تۇرىسبەكوۆ ەلشى بولىپ تۇرعان كەزدە سالىندى. قازاقستاننىڭ تانىمال ازاماتتارى, كاسىپكەرلەرى اتسالىستى. ارينە, مۇنىڭ ءبارى وزبەكستاننىڭ رەسمي ورىندارىنىڭ رۇقساتىمەن, كەلىسىمىمەن جاسالدى. ءسويتىپ, از عانا مەرزىمدە, اۋماعى التى گەكتاردى الىپ جاتقان جەردە ادەمى كەسەنە تۇرعىزىلدى. اۋماعى تۇگەل كوگالداندىرىلدى. مەشىت تۇرعىزىلدى. زيارات ەتۋشىلەردى قابىلدايتىن ارنايى ورىندارى بار. تاريحقا سايكەستەندىرىلگەن وتە ءبىر ادەمى كەشەن بولدى. سوندىقتان وسى يگىلىكتى ىسكە اتسالىسقان بارلىق ازاماتتارعا العىسىمىزدى ايتا ءجۇرۋىمىز كەرەك.
– وزبەكستاندا قازاقستاننىڭ مادەني ورتالىعى جانە ءار وبلىستا ونىڭ بولىمشەلەرى بار ەكەن. ولاردىڭ احۋالى قانداي؟
– وزبەكستانداعى قازاقتاردىڭ سانى, كەي دەرەكتەر بويىنشا, ميلليوننىڭ ۇستىندە. تاشكەنت, قاراقالپاقستان, جىزاق, سىرداريا, ناۋايى وبلىستارى – قازاقتاردىڭ ەڭ كوپ ورنالاسقان جەرلەرى. دياسپورا ۇلكەن بولعاننان كەيىن مۇندا رەسپۋبليكالىق قازاق ۇلتتىق-مادەني ورتالىعى بار. ول وسى تاشكەنت قالاسىندا ورنالاسقان. سونىمەن بىرگە, رەسپۋبليكانىڭ ون وبلىسىنىڭ اربىرىندە ورتالىقتىڭ بولىمشەلەرى اشىلعان. ۇلتتىق-مادەني ورتالىقتىڭ جانە ونىڭ جەرگىلىكتى فيليالدارىنىڭ ءوز جوسپارلارى, ماقساتتارى, اتقارىپ وتىرعان كوپتەگەن اۋقىمدى جۇمىستارى بار. سوندىقتان ءبىز ولاردىڭ جۇمىس جۇرگىزۋىنە قاجەتتى جاعدايدى جاساپ, ەلشىلىكتىڭ بۇرىنعى عيماراتىن ولاردىڭ پايدالانۋىنا بەردىك. ولار ءوز جوسپارلارىنا سايكەس جۇمىس ىستەپ كەلەدى. ءماسەلەن, بىلتىرعى جىلعى وزبەكستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 20 جىلدىعىنا وراي حالىقارالىق ايتىس ۇيىمداستىردى. وعان قازاقستاننان ايتىسكەر اقىندار ارنايى كەلىپ قاتىستى. بۇل جاقتاعى قازاقتار دا قاتىستى. بۇل ءوزى قانداستارىمىزدى ءبىر سەرپىلتىپ تاستاعان ۇلكەن مادەني شارا بولدى.
باسقا دا بارلىق مەيرامداردا وسى مادەني ورتالىقتار ءتۇرلى ارنايى ءىس-شارالار ۇيىمداستىرىپ وتىرادى. مۇنىڭ بارلىعى – قازاقتىڭ بولمىسى, بولاشاعى ءۇشىن اتقارىلىپ جاتقان شارۋالار. بۇگىندە وزبەكستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قاي سالاسىندا بولسا دا, بىلىمدە, عىلىمدا, مادەنيەتتە, ەكونوميكادا, بارلىق سالالاردا كوپتەگەن قازاق ازاماتتارى – ءبىزدىڭ دياسپورامىزدىڭ وكىلدەرى جەمىستى قىزمەتتەر اتقارىپ, ەلدىڭ ءوسىپ-وركەندەۋىنە ءوز ۇلەستەرىن قوسىپ ءجۇر. ارينە, ولاردىڭ بارلىعى دا وسى وزبەكستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتارى, سوندىقتان دا ولاردىڭ مۇندا وزىندىك ورنى بار دەپ ايتۋىمىزعا ابدەن بولادى.
– ءبورىباي اعا, وزبەك-قازاق حالىقتارىنىڭ ءوزارا ماقتان تۇتاتىن, ەكى ەلگە ورتاق ايتۋلى تۇلعالارى كوپ. سولاردىڭ ءبىرى – گەنەرال سابىر راحىموۆ. جاس ۇرپاققا ءومىرى ونەگە بولاتىن سونداي ەڭبەك جانە سوعىس ارداگەرلەرىن ەسكە الىپ, قۇرمەت كورسەتۋ جونىندەگى ويلارىڭىزبەن بولىسسەڭىز.
– گەنەرال سابىر راحىموۆ – ءبىزدىڭ بۇرىنعى ورتاق وتانىمىز بولعان كەڭەستەر وداعىن جاۋدان قورعاعان قاھارمان تۇلعالاردىڭ ءبىرى. سوندىقتان, ونىڭ ەسىمى تاريحىمىزدا ماڭگىلىك ساقتالىپ, قۇرمەتتەلە بەرمەك. راحىموۆ تۋرالى ايتقاندا, ءتۇرلى اڭگىمەلەر ونىڭ ەسكەرتكىشىنىڭ تۇرعان ورنىنان الىنىپ, باسقا جەرگە قويىلۋىنا بايلانىستى تۋىنداپ وتىر عوي. جالپى, بۇل جونىندە ماسەلە كوتەرىپ, الاڭدايتىنداي ەشتەڭە دە جوق. گەنەرالدىڭ ەسكەرتكىشى بۇرىنعى ورنىنان الىنعانىمەن, وسى تاشكەنت قالاسىنىڭ ورتالىعىنداعى ەڭ ۇلكەن عافۋر عۇلام ساياباعىنا, ياعني قالا تۇرعىندارى, جاستار, بالالار كوپ باراتىن كورنەكى جەرگە اپارىپ قويىلدى.
ارينە, مەملەكەتتىك مەرەكەلەر قارساڭىندا, اسىرەسە, 9 مامىر – ۇلى جەڭىس كۇنىندە بۇل ەلدە دە ۇلكەن ءىس-شارالار وتەدى. وزبەكستان سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ ۇيىتقى بولۋىمەن تاشكەنتتەگى بۇكىل ديپلوماتيالىق كورپۋس ورتالىق ساياباقتاعى ۇلكەن مەموريالعا بارىپ, گۇل شوقتارىن قويامىز. سابىر راحىموۆتىڭ ءبيۋستى دە سول جەردە تۇر. وعان دا ءبىز ارنايى بارىپ, ەسكە الۋ شارالارىن جۇرگىزىپ وتىرامىز.
– اڭگىمەمىزدىڭ سوڭىندا وزبەكستان حالقىنا, ءوزىمىزدىڭ قانداس باۋىرلارىمىزعا, سونداي-اق, گازەت وقىرماندارىنا قانداي تىلەك ايتار ەدىڭىز؟
– بىلتىر ەكى ەل دە ەگەمەندىكتىڭ 20 جىلدىعىن كەڭ كولەمدە اتاپ ءوتتى. بۇل اسا جوعارى ساياسي ءمانى بار ۇلكەن مەرەكە بولدى. وزبەكستان, جالپى, تاۋەلسىزدىك مەيرامىن قىركۇيەك ايىنىڭ باسىندا كەڭ اۋقىمدا تويلادى. اللا اماندىعىن بەرىپ, جىل سوڭىنا قاراي ءبىزدىڭ ەلىمىزدە دە تاۋەلسىزدىك تويى جىلداعىدان ەرەكشە اتاپ ءوتىلدى.
قازىرگى جاھاندانۋ زامانىندا 20 جىل دەگەن سونشالىقتى كوپ ۋاقىت ەمەس. سول از عانا ۋاقىتتىڭ ىشىندە دامىعان شەت مەملەكەتتەردىڭ دەڭگەيىمەن شامالاس كوپتەگەن اۋقىمدى جۇمىستار اتقارىلىپ جاتىر. ءبىزدىڭ قازاقستان ءبىلىم-عىلىمى مەن ەكونوميكاسى وركەندەگەن, حالقىنىڭ ءال-اۋقاتى جوعارى ەلدەر قاتارىندا قارقىندى دامي بەرەدى دەپ سەنەمىن. پرەزيدەنتىمىز وسىدان 15 جىل بۇرىن «قازاقستان-2030» ستراتەگيالىق دامۋ باعدارلاماسىن قابىلدادى. بۇل وتە ۋاقتىلى, ياعني دەر كەزىندە قابىلدانعان باعدارلاما ەدى. مىنە, سودان بەرى قانشاما جىل ءوتتى. بۇگىندە ءبارىمىز سول قۇجاتتا بەلگىلەنگەن جۇمىستاردىڭ بارلىعىنىڭ جۇزەگە اسىپ كەلە جاتقانىنىڭ كۋاگەرلەرى بولىپ وتىرمىز.
قۇدايعا شۇكىر, قازاق حالقىنىڭ بولاشاعى زور. سول سياقتى قۇدايى كورشىمىز – وزبەكستان حالقىنا دا تەك جاقسىلىقتار مەن يگىلىكتەر ءتىلەيمىز. بۇل مەملەكەتتىڭ دە ءوسىپ-وركەندەي بەرۋىنە, تۇراقتى دامۋىنا قازاق حالقى ارقاشان تىلەكتەس. ويتكەنى, كورشىڭنىڭ جاعدايى جاقسى بولسا, وزىڭە دە جاقسى بولا بەرمەك. سوندىقتان دا ءبىزدىڭ جەتىستىكتەرىمىزگە وزبەك حالقى قۋانىپ, ال وزبەك مەملەكەتىنىڭ جەتىستىكتەرىنە ءبىزدىڭ دە شىن كوڭىلىمىزبەن نيەت ءبىلدىرىپ, تىلەكتەس بولىپ وتىرۋىمىزدى تابيعي زاڭدىلىق دەپ بىلەمىن.
اڭگىمەلەسكەن
قوشقار قالىباي, جۋرناليست, ارنايى «ەگەمەن قازاقستان» ءۇشىن.
