ماقساتىمىز – بىرلىك پەن بەرەكە
سەنبى, 14 قاڭتار 2012 8:26
بۇل – ماڭعىستاۋداعى ەتنومادەني بىرلەستىكتەر مۇشەلەرىنىڭ نىق ۇستانىمدارى
ماڭعىستاۋ ايماعى – 60-جىلدارى مۇناي-گاز كەن ورىندارىنىڭ اشىلۋىنا بايلانىستى كەڭەستەر وداعىنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن كەلگەن ۇلتتار مەن ۇلىستاردىڭ قۇتتى مەكەنى. سودان دا بولار سول ءبىر كەزدەردە ءوندىرىستى ولكەمىز حالىقتار دوستىعىنىڭ ورداسى اتاندى.
سەنبى, 14 قاڭتار 2012 8:26
بۇل – ماڭعىستاۋداعى ەتنومادەني بىرلەستىكتەر مۇشەلەرىنىڭ نىق ۇستانىمدارى
ماڭعىستاۋ ايماعى – 60-جىلدارى مۇناي-گاز كەن ورىندارىنىڭ اشىلۋىنا بايلانىستى كەڭەستەر وداعىنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن كەلگەن ۇلتتار مەن ۇلىستاردىڭ قۇتتى مەكەنى. سودان دا بولار سول ءبىر كەزدەردە ءوندىرىستى ولكەمىز حالىقتار دوستىعىنىڭ ورداسى اتاندى. الىپ قۇرىلىستار الاڭىنا اينالعان ايماقتا جاڭا قالالار پايدا بولدى. ولكەمىز ەلىمىزدىڭ نەگىزگى ەكونوميكالىق ايماقتارىنىڭ ءبىرى بولا باستادى. ولكەمىزدىڭ جۇلدىزى ورگە ءجۇزىپ, كەمەلدەنە تۇسۋىنە عاسىرلار بويى كۇتكەن ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ شاپاعاتىنىڭ تيگىزگەن اسەرى ەرەكشە. سونىڭ ءبىرى ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ العاشقى جىلدارى رەسپۋبليكامىزدا العاشقى بولىپ اقتاۋدا ۇلتتار مەن ۇلىستاردىڭ باسىن بىرىكتىرىپ, ءبىر ماقسات-مۇددەگە جۇمىلدىرۋدى كوزدەگەن «حالىق كەلىسىمى» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ ومىرگە كەلۋى بولدى.
وسى قوعامدىق ءبىرلەستىكتىڭ العاشقى مۇشەلەرىنىڭ ەستەرىندە قالىپ, ماقتان تۇتىپ جۇرەر وقيعا ەلىمىزدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ماڭعىستاۋعا جۇمىس ساپارى كەزىندە بىرلەستىكتىڭ مەكەن-جايىندا بولىپ, قولعا العان جۇمىستارىن قۇپتاپ, اق جول تىلەگەنى. سوندا ەلباسى قۇرمەتتى قوناقتار كىتابىنا بىلاي دەپ جازىپتى: «كەلىسىم حالىقتاردىڭ ءبىر-بىرىنە دەگەن سەنىمى مەملەكەتىمىز ءۇشىن باعا جەتپەس بايلىق. بىرلىك بولسا العا قويعان ماقساتىمىز ورىندالا بەرەدى. بىرلەستىكتى قۇرعان ازاماتتارعا العىس ايتامىن. ءسىزدەرگە ساتتىلىك, باقىت تىلەيمىن. پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ 13.06.1994». مىنە, سودان بەرى قوعامدىق بىرلەستىكتىڭ قۇرامىنداعى ەتنومادەني بىرلەستىكتەر سانى 7-دەن باستالىپ بۇگىندەرى 20-عا جەتتى. جانە دە ءبىر قۋانارلىعى – ول ۇلتتىق ورتالىقتاردىڭ سانى عانا ەمەس, ەلگە, جاس ۇرپاققا ۇلگى-ونەگە بولارلىقتاي جۇمىستارىنىڭ ساپاسى مەن ءمان-مازمۇنى دا جاڭا ساتىعا كوتەرىلدى. ءاربىر ەتنومادەني بىرلەستىك ءوز ۇلتتارىنىڭ سالت-ءداستۇرىن, ادەت-عۇرپىن, ونەرىن, مادەنيەتى مەن ءتىلىن دامىتىپ قانا قويماي, ورتاق ءۇيىمىز قازاق ەلىنىڭ نەگىزگى حالقىنىڭ سالت-ءداستۇرىن تەرەڭىرەك ءبىلىپ, ونەرىن دارىپتەپ, ءتىلىن ۇيرەنۋدە دە جۇيەلى جۇمىستاردى جۇزەگە اسىرىپ كەلەدى. بارشامىز كورىپ جۇرگەندەي, وبلىس ورتالىعىندا وتەتىن ساياسي-مادەني مەرەكەلىك ءىس-شارالارعا ەتنومادەني بىرلەستىكتەر بەلسەنە ارالاسادى. ول شارالاردىڭ ءسانىن كەلتىرىپ, سالتاناتىن اسىرادى. مىسالى, اقتاۋدا سوڭعى جىلدارى ومىرگە كەلىپ, تۇرعىنداردىڭ, قوناقتاردىڭ ەرەكشە سەزىممەن قارسى الىپ, اتاپ ءوتىپ جۇرگەن «امال كەلدى, جىل كەلدى» اتتى ناۋرىز مەرەكەسى ءولكەدە تۇرىپ ءومىر سۇرەتىن حالىقتاردىڭ ورتاق مەرەكەسى بولىپ وتىر.
ماڭعىستاۋلىقتارعا باشقۇرت حالقىنىڭ «سابانتويى», قىرعىزدىڭ ۇلتتىق تاعامى «سياك-سياك» پەن داعىستان حالقىنىڭ ۇلتتىق اسحانا كورمەلەرىندەگى ءتاتتى تاعامدارى دا جاقسى تانىس. ازەربايجاننىڭ ءاندەرى, گرۋزيندەردىڭ بيلەرى – ءبارى-ءبارى دە ورتاق ءۇيدىڭ ورتاق قازىنا, بايلىعى بولىپ ءجۇر. سايىپ كەلگەندە, وسىنىڭ ءبارى بىرلىككە, دوستىققا, باۋىرمالدىققا باستايتىن, حالىقتاردى جاقىنداستىرا تۇسەتىن جارقىن كورىنىستەر ەمەس پە؟
جالپى دەرەكتەرگە قاراساق, اقتاۋدا العاش ارميان ەتنومادەني بىرلەستىگى قۇرىلىپتى. ودان كەيىن «قازاقستان كورەيلەرى اسسوتسياتسياسىنىڭ» فيليالى, «بۋلگار» اتتى تاتار ەتنومادەني بىرلەستىگى, سوسىن ت.شەۆچەنكو اتىنداعى ۋكراين ەتنومادەني بىرلەستىگى, «ۆايناح» چەشەن-ينگۋش, ازەربايجاننىڭ «دوستلۋگ», باشقۇرتتىڭ «سالاۆات», ت.ب. ەتنومادەني بىرلەستىكتەرى ومىرگە كەلگەن. كوپتەگەن ەتنومادەني بىرلەستىكتەردىڭ جۇمىستارىنداعى ىزگى ىزدەنىستەر دە قۇپتارلىق. ولاي دەيتىنىمىز, ولار سوڭعى كەزدەرى ءوز حالىقتارىنىڭ ونەرىن, ءمادەنيەتىن اۋىلدىق جەرلەردە دە ناسيحاتتاپ, جەرگىلىكتى حالىقتىڭ سالت-داستۇرىمەن جەتە تانىسۋ ءۇشىن اۋدان, قالالارعا دا بارىپ ءجۇر.
سونداي-اق كەيبىر ەتنومادەني بىرلەستىكتەر جەكسەنبىلىك مەكتەپتەر اشىپ, وندا بالالارعا ءوز ەتنوسىنىڭ ءتىلىن, مادەنيەتىن, سالت-داستۇرىمەن قاتار قازاق ءتىلىن وقىتۋدى دا قولعا العان. ءتىل دەمەكشى, اقتاۋدا جىل سايىن «مەملەكەتتىك ءتىل – ءوز ءتىلىم» اتتى بايقاۋ وتكىزۋ ءداستۇرگە اينالىپ, وعان قاتىسۋشىلار سانى دا ءوسىپ كەلەدى. ال ول بايقاۋدا جوعارىدا ايتقان جەكسەنبىلىك مەكتەپتەر جۇمىس ءىستەيتىن ەتنومادەني ءبىرلەستىكتەردىڭ وكىلدەرى جۇلدەلى ورىنداردى يەمدەنىپ ءجۇر. وسى جەردە بۇل كۇندەرى «حالىق كەلىسىمى» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ توراعاسى, بىلىكتى ينجەنەر يۋ.شاحشاەۆتىڭ داعىستاننىڭ عانا ەمەس, الەمنىڭ ايگىلى اقىندارىنىڭ ءبىرى راسۋل عامزاتوۆتىڭ «ەرتەڭ انا ءتىلىم جويىلاتىن بولسا, مەن بۇگىن ولۋگە دايىنمىن» دەگەن ءسوزىن ايتىپ جۇرەتىنى بار. سودان بولار, ول باسقارعان ەتنومادەني بىرلەستىك مەملەكەتتىك تىلگە ءمان بەرۋدە, وزگەلەرگە ۇلگى بولۋدا. ماڭعىستاۋداعى ەتنومادەني ءبىرلەستىكتەر جايلى ايتقاندا, «حالىق كەلىسىمى» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ العاشقى ءتوراعاسى, ەلگە سىيلى ارداگەر-اعا جازدىرحان سەيداليەۆتىڭ كوپ جىلعى ەڭبەگى ەسكە تۇسەدى. اعامىز ءالى دە قاتاردا, جاستاردىڭ اقىلشىسى, ەلدىڭ قۇرمەتتىسى. سونداي-اق ازەربايجان حالقىنىڭ وكىلى, ايماق ادامدارىنىڭ سىي-قۇرمەتىنە بولەنىپ ءجۇرگەن سەكسەننىڭ سەڭگىرىندەگى جاميل گابيبوۆ جايلى بىرەر ءسوز.
ول اقتاۋعا قونىس تەپكەلى 50 جىل. «ەرەن ەڭبەگى ءۇشىن» مەدالىمەن, «دوستىق» وردەنىمەن ماراپاتتالعان. اقتاۋ قالاسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى. بۇل كۇندەرى ءبىرلەستىكتەگى اقساقالدار كەڭەسىنىڭ توراعاسى. «بايتاق ەلىمىزدەگى ادامداردىڭ پەيىلى كەڭ, جۇرەكتەرى تولى ىزگىلىك پەن مەيىرىم. ءتۇرلى ۇلت وكىلدەرىنەن تۇراتىن حالقى تاتۋ, ىنتىماقتى ءومىر سۇرۋدە. بۇل – ۇلكەن باقىت. بارشامىزدىڭ باقىتىمىز. وسىنىڭ ءبارىن ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەسىمىمەن بايلانىستىرامىن. اللاعا شۇكىر دەپ بالالارىم مەن نەمەرەلەرىمە وسى ءسوزدى قايتالاپ ايتىپ وتىرامىن», – دەيدى ابىز اقساقال. ۇلتتىق ەتنومادەني ءبىرلەستىكتەر, ولاردىڭ ۇلتتار دوستىعى, بىرلىك پەن تاتۋلىق جولىندا جاساپ وتىرعان جۇمىستارى جايلى ءسوز بولعاندا 20 جىلدان بەرى باشقۇرتتىڭ «سالاۆات» اتتى ەتنومادەني بىرلەستىگىن ۇزدىكسىز باسقارىپ كەلە جاتقان قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ مۇشەسى م.بايبۋلاتوۆا, كورەي ەتنومادەني بىرلەستىگىنىڭ ءتورايىمى ر.مادەنوۆا, ت.شەۆچەنكو اتىنداعى ۋكراين ەتنومادەني ءبىرلەستىگىنىڭ ءتورايىمى ت.لەسنيچەنكو, قىرعىزدىڭ «الا-توو» ەتنومادەني بىرلەستىگىنىڭ ءتوراعاسى قۇربانالي عازيبەكوۆ, لەزگيننىڭ «سامۋر» ەتنومادەني ءبىرلەستىگىنىڭ ءتوراعاسى گادجي سەليموۆ, چەشەن-ينگۋشتىڭ «ۆايناح» ەتنومادەني بىرلەستىگىنىڭ توراعاسى م.لورسانوۆ جانە باسقالاردىڭ ەسىمدەرىن قۇرمەتپەن اتاۋ ءلازىم.
مۇنىڭ سەبەبى بار. مىسالى, ق.عازيبەكوۆ ەتنومادەني بىرلەستىكتىڭ جۇمىسىن عانا دوڭگەلەنتىپ وتىرعان جوق. ول – بىلىكتى اگرونوم رەتىندە مۇنايلى ماڭعىستاۋ جەرىندە باۋ-باقشا ونىمدەرىن ءوسىرۋدى قولعا العان ازامات. ول وسىدان 6-7 جىل بۇرىن باق ەگىپ, الما, ورىك اعاشتارىن وتىرعىزىپ, ءونىم الدى. ەلدى ەگىنشىلىككە جۇمىلدىردى. ال سوڭعى جىلدارى «كوكتەم» كاسىپورنىنا اگرونوم بولىپ ورنالاسىپ, ءتالىمباق ءوسىرۋدى قولعا الدى. بۇل كۇندەرى اقتاۋ قالاسىنىڭ كوشەلەرى ءۇشىن جاس شىبىقتار, ءتۇرلى-ءتۇرلى اعاش كوشەتتەرى باسقا جاقتان ەمەس, قۇرباناليدىڭ باعىنان اكەلىنۋدە. قالا مەن اۋەجاي ارالىعىنداعى جول جيەگىندەگى اعاشتاردا دا ونىڭ قولتاڭباسى بار. اتالعان باقتا گۇلدەردىڭ دە سان ءتۇرى مەن جەمىس اعاشتارى ءوسىپ كەلەدى. ءيا, بايقاپ قاراعان ادام وبلىستاعى ەتنومادەني بىرلەستىكتەردىڭ دە جۇمىستارى كەڭ قانات جايىپ, ءوز جەمىسىن بەرۋدە ەكەندىگىن انىق كورەدى. ويتكەنى, كوپ ۇلتتى حالقىمىزدىڭ ماقساتى, تىلەگى ءبىر. ارمان, مۇددەسى ايقىن. ول – حالىقتار اراسىنداعى بىرلىك پەن بەرەكە.
وبلىستاعى 20 ەتنومادەني بىرلەستىكتەگى جۇمىس ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىن اتاپ وتكەن جىلى ەرەكشە ەستە قالارلىقتاي بولدى. تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ ءمان-ماڭىزىن, قادىر-قاسيەتىن حالىققا تەرەڭدەتە ءتۇسىندىرۋ نيەتىمەن وتكەن ءىس-شارالار كوپشىلىك كوڭىلىنەن شىقتى. ەڭ نەگىزگىسى ەلباسىنىڭ: «كوپ ۇلتتى ەل بولۋىمىز – ءبىزدىڭ باعا جەتپەس بايلىعىمىز, ماقتانىشىمىز», دەگەن اتالى ءسوزى باعدار بولدى. يگىلىكتى ءىس-شارالاردىڭ ارقاۋىنا اينالدى. «ورتاق ءۇيىمىز – قازاقستاندا تۇراتىن بارلىق ۇلتتار مەن ۇلىستار بىرلىگىن, دوستىعىن, تاتۋلىعىن تەرەڭدەتۋ جولىنداعى جۇمىس ءالى دە جالعاسا بەرەدى. ويتكەنى, ءبىزدىڭ باستى ماقساتىمىز – بىرلىك پەن بەرەكە, – دەيدى وبلىستىق قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى حاتشىلىعىنىڭ مەڭگەرۋشىسى م.كامالوۆ.
ءيا, باقىت تا ىرىستى, ىنتىماعى ۇيىعان جەردە بولادى. ونى اقتاۋداعى ەتنومادەني بىرلەستىكتەر مۇشەلەرى ءجۇرەكتەرىمەن ۇعىپ, يگىلىكتى ىستەرىمەن دالەلدەپ كەلەدى.
جولامان بوشالاق.
اقتاۋ.
