تۇماۋ – قاۋىپتى دەرت
سەنبى, 29 قىركۇيەك 2012 7:50
جاز, كۇز ءوتىپ, قىس لەبى سەزىلە باستاعان كەزدە تۇماۋراتۋشىلاردىڭ كوبەيىپ كەتەتىنى ەجەلدەن بەلگىلى. سوندىقتان ودان ساقتانا بىلگەن ءجون. تۇماۋ – بۇل ءجىتى رەسپيراتورلىق ۆيرۋستىق ينفەكتسيالار (بۇدان ءارى – جرۆي) توبىنا كىرەتىن تۇماۋ ۆيرۋسى تۋدىراتىن ءجىتى اۋرۋ. قازاقستاندا جىل سايىن ەپيدەميولوگيالىق كەزەڭدە جرۆي-مەن جانە تۇماۋمەن 800 مىڭنان 1 ميلليونعا دەيىن ادام اۋىرادى.
سەنبى, 29 قىركۇيەك 2012 7:50
جاز, كۇز ءوتىپ, قىس لەبى سەزىلە باستاعان كەزدە تۇماۋراتۋشىلاردىڭ كوبەيىپ كەتەتىنى ەجەلدەن بەلگىلى. سوندىقتان ودان ساقتانا بىلگەن ءجون. تۇماۋ – بۇل ءجىتى رەسپيراتورلىق ۆيرۋستىق ينفەكتسيالار (بۇدان ءارى – جرۆي) توبىنا كىرەتىن تۇماۋ ۆيرۋسى تۋدىراتىن ءجىتى اۋرۋ. قازاقستاندا جىل سايىن ەپيدەميولوگيالىق كەزەڭدە جرۆي-مەن جانە تۇماۋمەن 800 مىڭنان 1 ميلليونعا دەيىن ادام اۋىرادى.
تۇماۋمەن اۋىراتىنداردىڭ سانى ارتقان سايىن, تۇماۋدىڭ اسقىنۋى دا ءورشيدى, بۇل – زاڭدىلىق. بۇدان كەيىن ۆيرۋس ەشقايدا كەتپەيدى. سىرقاتتانۋشىلىقتىڭ ماۋسىمدىق ارتۋىنىڭ سەبەبى بولا وتىرىپ, ادامدار اراسىنداعى تسيركۋلياتسياسى جالعاسا بەرەدى.
تۇماۋ ۆيرۋسى بارلىق ەلدەردە جانە قۇرلىقتاردا تارالعان. قىسقى ايلارداعى سىرقاتتانۋشىلىق شەگى ادامداردىڭ, اسىرەسە بالالاردىڭ, جۇمىس ورىندارىندا, مەكتەپتەردە, بالاباقشالاردا ءجانە قوعامدىق كولىكتە تىعىز بايلانىستا جانە وتە بەلسەندى بولۋىمەن تۇسىندىرىلەدى.
تۇماۋ ۆيرۋسى اۋاداعى بەلسەندىلىگىن ءتورت ساعاتقا دەيىن ساقتايدى. ۆيرۋستار تومەن تەمپەراتۋرانى «جاقسى كورەدى» – پليۋس 4°س-گە جۋىق تەمپەراتۋرا (تۇرمىستىق توڭازىتقىشتاعى جاعداي) وڭتايلى بولىپ تابىلادى. «جاقسى كورەدى» دەپ ايتۋ سەبەبىم, تەك وسى تەمپەراتۋرا كەزىندە ۆيرۋس ۇزاق ساقتالادى. وسىمەن قاتار, ولاردىڭ كوبيۋىنە ىڭعايلى تەمپەراتۋرا – بۇل ادام دەنەسىنىڭ تەمپەراتۋراسى.
سىلەكەي مەن قاقىرىق تامشىلارىندا بولاتىن تۇماۋ ۆيرۋسى, وسى تامشىلار توسەك-ورىندا, جۇمىس ۇستەلىندە, ت.ب. كەپكەن سوڭ ءجانە ولارعا سىڭگەننەن كەيىن بەلسەندىلىگىن ەكى اپتاعا جۋىق, ال بولمە شاڭىندا بەس اپتاعا دەيىن ساقتايدى!
بارلىق دەزينفەكتسيالاۋشى قۇرالدار تۇماۋ ۆيرۋسىن تەز جويادى جانە وسى قۇرالداردى قولدانىپ, ستاندارتتى ىلعالدى تازالاۋ – ءۇي-جايلاردى زارارسىزداندىرۋدىڭ ءتيىمدى ءتاسىلى. بولمەلەردى ءجيى جەلدەتىپ تۇرۋدى دا ۇمىتپاعان ءجون.
جوعارعى تىنىس جولدارىنا تۇسكەن كەزدە ۆيرۋس جاسۋشالاردىڭ قابىقشالارىن زاقىمداپ, ونىڭ ىشىنە كىرەدى. جاسۋشالاردىڭ ىشىندە ۆيرۋس تەز كوبەيەدى. جۇقتىرىلعاننان كەيىن العاشقى تاۋلىكتەردىڭ اياعىنا قاراي ءبىر ۆيرۋس ونداعان تريلليوننان اسا ۆيرۋستىق بولشەكتى تۇزەدى. كوبەيگەن ۆيرۋستار جوعارعى تىنىس الۋ جولدارىنان شىققاننان كەيىن جاسۋشالار بۇزىلادى. تۇماۋدىڭ العاشقى سيمپتومدارى – مۇرىننىڭ بىتەلۋى جانە تاماقتىڭ جىبىرلاۋى وسىعان بايلانىستى.
جاسۋشالاردان شىققاننان كەيىن كەيبىر ۆيرۋستار قانعا وتەدى جانە قانمەن بىرگە ارى قاراي بۇكىل ورگانيزمگە تارالادى. جانە دە قان تامىرلارىن جانە ىشكى ورگانداردى زاقىمدايدى. قان تامىرلارىنىڭ وتە انىق بايقالاتىن وزگەرىستەرى وكپەدە جانە ميدا بايقالادى.
تۇماۋ ۆيرۋسى ادام اعزاسىنىڭ يممۋنيتەتىن تومەندەتەدى. ينكۋباتسيالىق كەزەڭ بىرنەشە ساعاتتان باستاپ 2-3 كۇنگە دەيىن سوزىلادى. تۇماۋدىڭ جەڭىل ءتۇرىمەن اۋىرۋ ۇزاقتىعى – ءبىر اپتا. دەنە قىزۋىنىڭ 40 گرادۋسقا دەيىن كوتەرىلۋى, قالتىراۋ, السىزدىك, كوز قارىعۋ, بۋىننىڭ جانە بۇلشىق ەتتىڭ, باستىڭ جانە تاماقتىڭ اۋىرۋى, جوتەلۋ, مۇرىننىڭ بىتەلۋى اۋرۋدىڭ نەگىزگى بەلگىلەرى بولىپ تابىلادى. تۇماۋدىڭ اسقىنۋلارىنا قۇلاق, تاماق, مۇرىن اۋرۋلارى, جۇيكە جۇيەسىنە بايلانىستى اسقىنۋلار, سونداي-اق سوزىلمالى اۋرۋلاردىڭ: جۇرەك-قان-تامىرلىق, وكپە, برونح تاراپىنان, قانت ديابەتى جانە ەندوكريندىك جۇيەنىڭ باسقا دا اۋرۋلارىنىڭ ءورشۋى جاتادى.
2 جاسقا دەيىنگى بالالاردا, سوزىلمالى اۋرۋلارى بار جانە جاسى ۇلكەن ادامداردا تۇماۋ اۋىر تۇردە وتەدى. سونداي-اق, ەرەكشە قاۋىپتىلىك توبىنا جۇكتى ايەلدەر دە جاتادى. جرۆي جانە تۇماۋ جۇكتى ايەلدەردىڭ يممۋندى ءجۇيەسىن دە, ەندوكريندىك جۇيەسىن دە بۇزۋى مۇمكىن. مۇنداي جاعدايدا جۇكتى ايەلدەردە السىزدىك پايدا بولىپ, ۇيقىسى بۇزىلادى جانە سوزىلمالى اۋرۋلارى ءورشيدى. ادەتتە جۇكتى ايەلدەر تۇماۋعا شالدىققان كەزدە بالاعا قاننىڭ ءجۇرۋى كۇرت ازايادى, وسىعان سايكەس بالا جولداسى ارقىلى ۇرىق ورگانيزمىنە وتتەك از بەرىلەدى. جۇكتى ايەلدەردىڭ تۇماۋمەن اۋىرۋى جۇكتىلىكتىڭ 12-اپتاسىنا دەيىن, ياعني ۇرىقتىڭ ورگاندارى مەن تىندەرى قالىپتاساتىن كەزدە وتە قاۋىپتى. تۇماۋدىڭ جۇكتى ايەلدەرگە قاۋىپتىلىگى – تۇسىك تاستاۋى نەمەسە مەرزىمىنەن بۇرىن بوسانىپ قالۋىندا. سونىمەن قاتار, شالا تۋدىڭ جيىلەنۋىن كورسەتەتىن ناقتى مالىمەتتەر بار.
وكىنىشكە قاراي, جاعدايى ناشارلاعان دەر كەزىندە ەمدەۋ مەكەمەسىنە كەلمەگەن ناۋقاستارعا قالىپتى جاعدايدا ءجيى قولدانىلاتىن جەكەلەگەن پرەپاراتتار كومەكتەسپەۋى دە مۇمكىن. سوندىقتان ءوز بەتىنشە ەمدەلۋگە بولمايدى. بالالار مەن جۇكتى ايەلدەردى ەمدەۋ تەك دارىگەردىڭ تاعايىنداۋى بويىنشا جانە دارىگەردىڭ باقىلاۋىمەن جۇرگىزىلۋى كەرەك. تۇماۋدىڭ العاشقى بەلگىلەرى بايقالىسىمەن دارىگەردى ۇيگە شاقىرۋ ءجون.
كەز كەلگەن اۋرۋدى ەمدەگەننەن گورى, ونىڭ الدىن العان دۇرىس. دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى (ددۇ) سىرقاتتانۋشىلىقتى, اسقىنۋلاردى جانە ءولىم-ءجىتىمدى ايتارلىقتاي ازايتاتىن, حالىقتى تۇماۋدان قورعايتىن جالعىز جانە ءتيىمدى ءىس-شارا رەتىندە تۇماۋعا قارسى ۆاكتسيناتسيالاۋدى ۇسىندى. تۇماۋعا قارسى ۆاكتسيناتسيالاۋ ەڭبەككە جارامسىزدىق قاعازى بويىنشا تولەنەتىن تولەمدەردى جانە وندىرىستىك شىعىنداردى (ىشكى جالپى ءونىم – ءىجو), تۇماۋدى جانە جرۆي-ءدى, سونداي-اق ولاردىڭ اسقىنۋلارىن ەمدەۋگە كەتەتىن شىعىنداردى 2 ەسە قىسقارتاتىنى دالەلدەندى. شەتەلدىك جانە وتاندىق اۆتورلاردىڭ (يسماگۋلوۆ ا.ت., كارالنيك ب.ۆ.) مالىمەتتەرى بويىنشا, ۇجىمداردا تۇماۋعا قارسى قىزمەتكەرلەردىڭ جارتىسىنان كوبىن ەگۋمەن قامتىعان كەزدە تۇماۋمەن سىرقاتتانۋشىلىق 5 ەسەگە دەيىن ءتومەندەيدى; قىسقى كەزەڭدە جاستارى ۇلعايعان قارت ادامدار اراسىندا پنەۆمونيا, ميوكارد ينفاركتى جانە ينسۋلت جيىلىگى 3 ەسەگە دەيىن تومەندەيدى. تۇماۋعا قارسى ەگىلگەندەردە ينفەكتسيا جەڭىل وتەدى, اسقىنۋلار مەن ءولىم-ءجىتىم جيىلىگى ازايادى. سونىمەن, ەگىلگەن پاتسيەنتتەر اراسىندا ەگىلمەگەندەرمەن سالىستىرعاندا, برونحيالدى استمامەن, ءجىتى ورتاشا وتيتپەن اۋرۋ 3 ەسەگە دەيىن سيرەك بايقالدى.
قازاقستاندا جىل سايىن تۇماۋعا قارسى ەگىلۋشىلەر سانى ءوسىپ وتىر, 2011 جىلى تۇماۋدىڭ ەپيدكەزەڭى الدىندا 1,2 ملن.-عا دەيىن حالىق ەگىلدى. ەگىلگەندەر اراسىندا ۆاكتسينادان كەيىنگى اسقىنۋلار بايقالمادى.
اعىمداعى جىلى ەلىمىزدە تۇماۋعا قارسى 2012 جىلعى 1 قازان ايىنان جاپپاي ۆاكتسيناتسيا باستالادى. قازىرگى ۋاقىتتا وبلىستاردىڭ جانە استانا مەن الماتى قالالارىنىڭ اۋماقتىق اكىمدىگى جەرگىلىكتى بيۋدجەت قاراجاتىنان 549,8 ملن. تەڭگەگە قاۋىپتىلىك توبىنداعى ادامدارعا ماۋسىمدىق تۇماۋعا قارسى 800 مىڭعا جۋىق ۆاكتسينا ساتىپ الىندى. ۆاكتسينالاردىڭ ددۇ سەرتيفيكاتى بار جانە قازاقستاندا تىركەلگەن.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى جانە ۇكىمەتى انالار مەن سابيلەردىڭ دەنساۋلىقتارىن ساقتاۋعا كوپ كوڭىل بولۋدە. ەلباسى 2010 جىلعى جولداۋىندا الداعى ون جىلدىقتا اتقارىلار ناقتى مىندەتتەردى كورسەتتى. «سالاماتتى ءومىر سالتى مەن ادامنىڭ ءوز دەنساۋلىعى ءۇشىن ىنتىماقتى جاۋاپكەرشىلىگى قاعيداتى – مىنە, وسىلار دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنداعى جانە حالىقتىڭ كۇندەلىكتى تۇرمىسىنداعى مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ ەڭ باستى ماسەلەسى بولۋى ءتيىس», – دەدى مەملەكەت باسشىسى. قازىرگى ۋاقىتتا حالىقتىڭ كۇتىلىپ وتىرعان ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعىن ۇلعايتۋعا (2015 جىلعا قاراي – 70 جاسقا دەيىن), انا مەن نارەستە ءولىم-ءجىتىمىن تومەندەتۋگە جەتۋ جولىمەن دەنساۋلىق جاعدايىن جاقسارتۋدىڭ باسىم ستراتەگيالىق باعىتتارى بەلگىلەندى. وسى ماقساتتى ىسكە اسىرۋ قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ 2010 جىلعى 29 قاراشاداعى №1113 جارلىعىمەن بەكىتىلگەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن دامىتۋدىڭ 2011-2015 جىلدارعا ارنالعان «سالاماتتى قازاقستان» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىمەن قاراستىرىلدى.
وسىعان بايلانىستى, قازاقستاندا اعىمداعى جىلدان باستاپ ددۇ ۇسىنىمىنا (2006 ج.) ءسايكەس, جۇكتى ايەلدەر اراسىندا ەكىنشى جانە ءۇشىنشى تريمەسترىندە تۇماۋعا قارسى ۆاكتسيناتسيا ءجۇرگىزىلەتىن بولادى. 2007-2011 جىلدارى رەسپۋبليكادا وتباسىلىق بيۋدجەت ەسەبىنەن ءارتۇرلى مەرزىمدەگى 10 مىڭنان اسا جۇكتى ايەل ەگىلدى, ەشبىرەۋىندە ۆاكتسينادان كەيىنگى رەاكتسيا اسقىنۋ تىركەلمەدى, سونداي-اق ۆاكتسيناتسيادان كەيىن ەشقايسىسى اۋىرعان جوق.
دۇنيە جۇزىندە تۇماۋعا قارسى ۆاكتسينانىڭ قاۋىپسىزدىگىن كورسەتەتىن, جۇكتىلىكتىڭ وتۋىنە جانە بالاعا تەرىس اسەر ەتپەيتىن كوپتەگەن زەرتتەۋ جۇرگىزىلدى. جۇكتىلىك كەزىندە ءوز ەركىمەن تۇماۋعا قارسى ەگىلگەن 2200 ايەلدى (امەريكا, 2000) باقىلاۋ ناتيجەسى بالالاردا 7 جاسقا كەلگەنگە دەيىن ەشقانداي تەرىس اسەردىڭ بولماعانىن كورسەتتى.
تۇماۋدان ساقتانۋ ءۇشىن جرۆي جانە تۇماۋمەن سىرقاتتانۋشىلار كوبەيگەن كەزدە حالىق كوپ جينالعان ورىنداردا بولماۋعا, سالقىن تيگىزىپ الماۋعا تىرىسۋ قاجەت جانە اۋا رايىنا سايكەس كيىنۋ كەرەك. سول سياقتى, تازا اۋادا سەرۋەندەر الدىندا نەمەسە كوشەگە شىعار كەزدە مۇرنىڭىزعا وكسالين مايىن جاعىپ الساڭىز تۇماۋ نەمەسە باسقا جرۆي ۆيرۋستارىنىڭ تىنىس جولدارىنا ەنۋى كۇرت تومەندەيدى.
جانداربەك بەكشين,
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ باس مەملەكەتتىك سانيتارلىق دارىگەرى, مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى.
