دىڭگەكتىك جاسۋشالار: ىزدەنىس جانە تاجىريبە
بەيسەنبى, 1 قاراشا 2012 7:09
قازىرگى تاڭدا الەمدىك مەديتسينانىڭ, وعان قوسا قازاق مەديتسيناسىنىڭ دا كۇن ساناپ دامىپ, جەتىلىپ كەلە جاتقانىن دالەلدەپ جاتۋدىڭ قاجەتى جوق. وعان مىسال رەتىندە ەلورداداعى ۇلتتىق عىلىمي مەديتسينالىق ورتالىقتىڭ «عالامدىق كوشباسشىلىققا جەتۋ» جوباسى بويىنشا 2010 جىلى ورتالىق بازاسىندا FDA (اقش-تىڭ ءدارى-دارمەكتەر مەن تاعام ونىمدەرىنىڭ ساپاسىن قاداعالاۋ اگەنتتىگى) سەرتيفيكاتى بار وندىرىستىك قازاقستاندىق-امەريكالىق زەرتحانا اشىپ, سوندا دىڭگەكتىك جاسۋشالارمەن جۇمىس ىستەپ جاتقانىن ايتۋعا بولادى.
بەيسەنبى, 1 قاراشا 2012 7:09
قازىرگى تاڭدا الەمدىك مەديتسينانىڭ, وعان قوسا قازاق مەديتسيناسىنىڭ دا كۇن ساناپ دامىپ, جەتىلىپ كەلە جاتقانىن دالەلدەپ جاتۋدىڭ قاجەتى جوق. وعان مىسال رەتىندە ەلورداداعى ۇلتتىق عىلىمي مەديتسينالىق ورتالىقتىڭ «عالامدىق كوشباسشىلىققا جەتۋ» جوباسى بويىنشا 2010 جىلى ورتالىق بازاسىندا FDA (اقش-تىڭ ءدارى-دارمەكتەر مەن تاعام ونىمدەرىنىڭ ساپاسىن قاداعالاۋ اگەنتتىگى) سەرتيفيكاتى بار وندىرىستىك قازاقستاندىق-امەريكالىق زەرتحانا اشىپ, سوندا دىڭگەكتىك جاسۋشالارمەن جۇمىس ىستەپ جاتقانىن ايتۋعا بولادى. بۇل جوبا بويىنشا اتالمىش ورتالىق اقش-تا قازاقستاندىق جاسۋشا تەحنولوگيالارىن سىناقتان وتكىزۋ مەن حالىقارالىق پاتەنتتەر شىعارۋدى دا جوسپارلاپ وتىر. ءبىز بۇگىن وسىنداعى تەك ءوز ەلىمىزدىڭ عانا ەمەس, وزگە دە شەت مەملەكەتتەردىڭ اۋىر ناۋقاسقا شالدىققان تۇرعىندارىن ەمدەۋدە وتە ءتيىمدى ناتيجە كورسەتىپ وتىرعان دىڭگەكتىك جاسۋشالار زەرتحاناسىنىڭ جۇمىسىنا توقتالۋدى ءجون كوردىك.
دىڭگەكتىك جاسۋشا دەگەندى كوپشىلىگىمىز كۇندەلىكتى ەستىپ جۇرگەنىمىز راس. ونى دەنساۋلىق, اسەمدىك, ماڭگىلىك جاستىق سىيلايتىن ءدارى – پاناتسەيا دەپ تە اتايدى. جالپى, دىڭگەكتىك جاسۋشا دەگەنىمىز – ادام ءتىنى مەن بارلىق مۇشەسىندەگى جاسۋشالاردىڭ قۇرىلۋىنا نەگىز بولاتىن جاسۋشا. ول ۇرىق دامۋىنىڭ باستاپقى ساتىسىندا مول بولادى, ياعني, ۇرىقتىڭ ءوز باسى بۇتىندەي اجىراتىلماعان دىڭگەكتىك جاسۋشالاردان تۇرادى. نارەستە ومىرگە كەلىپ, ودان ەرجەتە باستاعان سوڭ ونىڭ دىڭگەكتىك جاسۋشالارى ون ەسە ازايادى. ال ەرەسەك ادامداردىڭ اعزاسىنداعى بۇل جاسۋشالار ءتىپتى از, كوبىنەسە قان قۇرامى مەن سۇيەك كەمىك مايىندا عانا كەزدەسەدى. بۇل جاسۋشالاردىڭ نەگىزگى قاسيەتى – ادامنىڭ كەز كەلگەن اعزاسىنىڭ جانە ءتىنىنىڭ جاسۋشالارىنىڭ ءوسىپ-دامۋىنا سەبەپ بولا الاتىندىعىندا. ەگەر اعزانىڭ كەز كەلگەن جەرىندە اقاۋ پايدا بولسا, مەديتسينالىق جولمەن ەنگىزىلگەن دىڭگەكتىك جاسۋشالار زاقىمدالعان جاسۋشانى الماستىرادى دا, ونىڭ قىزمەتىنىڭ قالىپقا كەلۋىنە سەبەپ بولادى.
«دىڭگەكتىك جاسۋشالاردى پراكتيكادا قولدانا باستاعانىمىزعا از ۋاقىت بولعانىمەن, عىلىمي زەرتتەۋلەر وسىدان ون شاقتى جىل بۇرىن باستالىپ كەتكەن. ول زەرتتەۋدىڭ باسىندا تۇرعان پروفەسسور جاقسىلىق دوسقاليەۆ ەكەنىن ايتىپ كەتكەنىمىز ورىندى. اۋەلى الماتىدا, ودان اقتوبەدەگى مەملەكەتتىك مەديتسينالىق اكادەميا بازاسىندا, ءسال كەيىنىرەك ەلورداداعى ۇلتتىق مەديتسينالىق عىلىمي ورتالىقتا بۇل زەرتتەۋلەر جالعاسىن تاپتى. كوپ شارۋا اتقارىلدى. دىڭگەكتىك جاسۋشا دەگەندى ماتەريال دەيتىن بولساق, سول ماتەريالدى الۋدىڭ, ساقتاۋدىڭ ءتيىمدى, عىلىمعا نەگىزدەلگەن جولدارى ۇسىنىلدى. بۇنى پراكتيكاعا ەنگىزۋ جولىنداعى قازاقستان عالىمدارىنىڭ ەڭبەكتەرى الەمدەگى كوپتەگەن بەلگىلى عىلىمي جۋرنالداردا جازىلىپ جاتىر. ونىڭ جاڭالىق ەكەنىن دالەلدەۋ جولىندا جيىرما شاقتى پاتەنت الىندى. فەتالدىق جاسۋشالاردى دەرتتەردى ەمدەۋ تاجىريبەسىنە ەنگىزۋدە قازاقستان عالىمدارى ءبىرىنشى بولىپ جاڭالىق اشتى دەپ سەنىممەن ايتا الامىز», – دەيدى ۇلتتىق عىلىمي مەديتسينالىق ورتالىق باس ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى, پروفەسسور ءاليحان دوساحانوۆ.
دىڭگەكتىك جاسۋشانى تاجىريبەدە قولدانىپ, ناۋقاستاردى ەمدەپ وتىرعان مەملەكەتتەردىڭ اراسىندا قازاقستاننىڭ ورنى بولەك ەكەنىن ايتقىمىز كەلەدى. راسىندا, دىڭگەكتىك جاسۋشامەن تۇپكىلىكتى ەمدەۋ سوڭعى ون جىلدىقتا پايدا بولدى. ءبىزدىڭ ەلىمىزدە اۋرۋىنان ايىعىپ كەتكەن مىڭداعان ادامداردىڭ العىسى مەن دارىگەرلەردىڭ باتىل قادامدارى دىڭگەكتىك جاسۋشالارمەن ەمدەۋدى كۇننەن كۇنگە تانىمال ءارى سەنىمدى ەتۋدە.
دىڭگەكتىك جاسۋشالارمەن ەمدەۋدىڭ تاريحى تىم قىسقا ەكەن دەپ تۇجىرىم جاساۋعا بولمايدى. ويتكەنى, مەديتسينا تاريحىندا 1922 جىلى تۇسىك تىنىنەن جاسۋشالار الىنىپ, ناۋقاستارعا العاشقى دىڭگەكتىك جاسۋشالار اۋىستىرىپ سالىنعانى (ترانسپلانتتالعانى) ءمالىم. سونداي-اق, 20-شى عاسىردىڭ ورتاسىندا اديسسون اۋرۋىنا ۇشىراعان ناۋقاستاردىڭ باۋىرىنىڭ استىنا فەتالدى جاسۋشالار اۋىستىرىپ سالىنىپ, ولار ۇزاق ءارى ءتيىمدى تەراپەۆتىك ناتيجە بەرگەنى راستالعان. وعان قوسا وتكەن عاسىردىڭ قاق ورتاسىندا, 50-ءشى جىلدارى ە.توماستىڭ اۋىر لەيكەمياعا ۇشىراعان ناۋقاسقا جىلىك مايىن اۋىستىرىپ سالعانى دا دىڭگەكتىك جاسۋشا تاريحىنداعى جاڭالىقتىڭ بىرەگەيى. سونداي-اق, شۆەد نەۆرولوگتارى 1985 جىلى پاركينسون اۋرۋىنا قارسى العاشقى جاسۋشالاردى ءساتتى اۋىستىرىپ سالۋدى جاريالاعانى مەديتسينا تاريحىنان ءمالىم. دىڭگەكتىك جاسۋشالارمەن جۇمىس ىستەۋ قازىرگى كۇندە دامىعان مەملەكەتتەردە رەكونسترۋكتيۆتى نەيروحيرۋرگيانىڭ ارنايى باعىتىنا اينالدى. 80-ءشى جىلداردان باستاپ الەمنىڭ دامىعان مەملەكەتتەرىندە دىڭگەكتىك جاسۋشالاردىڭ قايتالانباس قۇرامى مەن ەرەكشەلىگىن زەرتتەۋدە, ونى كلينيكادا قولدانۋدا ناقتى قادامدار جاسالۋدا. كوپتەگەن اۋرۋلاردى ەمدەۋ ءۇشىن جاڭا مۇمكىندىكتەر اشىلۋدا. ال ءبىزدىڭ ەلىمىز ونى پراكتيكادا قولدانۋدى باستاپ تا كەتكەنى, عالىمدارىمىزدىڭ ۇلكەن ەنتۋزيازمى ماقتانىش سەزىمىن ۇيالاتادى. ويتكەنى, بۇل كوپ شىعىن كەلتىرمەيتىن ءارى وتا جاساۋ سىندى ناۋقاسقا ءبىرشاما اۋىرتپالىق اكەلەتىن ەم قاتارىندا بولماعاندىقتان, ءتۇپتىڭ تۇبىندە كلينيكادا كەڭىنەن قولدانىلا باستايتىنى كۇدىك كەلتىرمەيدى. سوندىقتان ەمدەۋدىڭ وسى سالاسىندا تەر توگىپ جۇرگەن دارىگەر-عالىمدارىمىزدى اتاپ وتكەنىمىز ابزال. ولار – جاسۋشالىق تەحنولوگياداعى قوماقتى باعدارلامانىڭ عىلىمي جەتەكشىلەرى پروفەسسورلار ج.دوسقاليەۆ پەن ا.بايگەنجين, زەرتتەۋشى پروفەسسورلار ب.قايۋپوۆ, ءا.جولداسبەكوۆا, ا.ءجۇسىپوۆا, س.تۋعانبەكوۆا, ع.شايماردانوۆا, ك.قالياسقاروۆا, م.اسقاروۆ, مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ كانديداتتارى د.جۇمانيازوۆ, س.ساپارباەۆ, ن.كريۆورۋچكو, ءا.جۇماحاەۆا.
مەديتسينادا دىڭگەكتىك جاسۋشالاردى شىققان تەگىنە قاراي ەمبريونالدى, فەتالدى, كىندىكباۋ قانىنان جانە ۇلكەن ادامداردان الاتىن جاسۋشا دەپ بولەدى. ەمبريونالدى دىڭگەكتىك جاسۋشانى بلاستوتسيستادان (3-8 اپتالىق ۇرىق) الادى. بۇل جاسۋشالاردى ءارتۇرلى تيپتەگى اعزا جاسۋشالارىنا قولدانۋعا بولادى. بۇگىنگى تاڭدا الەمدە ەمبريونالدى جاسۋشالاردىڭ ون شاقتى ءتۇرى الىنىپ وتىر.
عالىمدار فەتالدى دىڭگەكتىك جاسۋشالاردى 9-20 اپتالىق گەستاتسيادان (تۇسىكتەن) الۋعا بولاتىنىن ايتادى. بۇل جاسۋشالاردىڭ ءوسۋ قابىلەتى بار ءارى ارنايى تىندەردە جەتىلۋ مۇمكىندىگى جوعارى ەكەن. سوندىقتان ۇلكەن ادامدارعا اۋىستىرىپ سالعاندا ب ۇلىنگەن نە «ولگەن» اعزانىڭ ورنىندا جەتىلىپ, ءدال سول اعزانىڭ قىزمەتىن اتقاراتىنى دالەلدەنگەن.
دىڭگەكتىك جاسۋشالاردى الۋعا بولاتىن جولدىڭ ءبىرى, ول – بالا تۋعاننان كەيىن جيناپ الىنعان پلاتسەنتالىق-كىندىكباۋ قانى. بۇل قاننىڭ قۇرامىندا دىڭگەكتىك جاسۋشالار وتە كوپ مولشەردە كەزدەسەدى. ونى دىڭگەكتىك جاسۋشالار كريوبانكىسىنە ساقتاسا, كەيىن بۇل ماتەريالدى كەز كەلگەن ءتىن مەن ورگانداردى قايتا قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن پايدالانۋعا بولادى, سونىمەن قاتار ءتۇرلى اۋرۋلاردى, ءتىپتى ىسىك اۋرۋلارىن دا ەمدەۋگە بولادى.
مەديتسينادا ۇلكەن ادامداردان الىناتىن دىڭگەكتىك جاسۋشالار «جەتىلمەيتىن» اعزالار دەپ ەسەپتەلەدى. ويتكەنى, ول ەرەسەك ادامنىڭ ابدەن جەتىلگەن تىنىندە كەزدەسەدى دە, ءتىپتى ونى وزگەگە اۋىستىرىپ سالعاندا دا سول جاسۋشا الىنعان تىنگە سالۋ قاجەت بولادى. جالپى, ەرەسەك ادامداردان الىناتىن دىڭگەكتىك جاسۋشالار از مولشەردە كەزدەسەدى. جوعارىدا ايتقانىمىزداي, كوبىنەسە كەمىك مايى مەن قان قۇرامىنان الىنادى. كەمىك مايىنان الىناتىن دىڭگەكتىك جاسۋشانى مەديتسينادا گەموپوەزدىك جاسۋشالار دەپ تە اتايدى. ول ءار ادامنىڭ قۇرساقتاعى كەزىنەن باستاپ سۇيەك كەمىگىندە پايدا بولىپ, كوبەيەدى. ولاردان ادام قانىنىڭ بارلىق جاسۋشالارى: ەريتروتسيتتەر, ليمفوتسيتتەر, ميەلوتسيتتەر داميدى. گەموپوەزدىك دىڭگەكتىك جاسۋشالار كوبىنەسە لەيكوز اۋرۋىمەن اۋىراتىن ناۋقاستارعا ترانسپلانتتالادى.
2007 جىلى «ۇلتتىق عىلىمي مەديتسينالىق ورتالىعى» اكتسيونەرلىك قوعامىنىڭ بازاسىندا قۇرىلعان جاسۋشالار تەحنولوگياسى بولىمشەسى 2010 جىلى جاسۋشا تەحنولوگياسى جانە ترانسپلانتاتسيا ورتالىعى بولىپ قايتا قۇرىلدى. ورتالىق وي-پىكىرلەرى ءبىر ارنادا توعىسقان بيوتەحنولوگتاردى, دارىگەرلەردى, عالىمداردى توپتاستىرا ءبىلدى, باسشىسى مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى بولاتبەك قايۋپوۆ. ورتالىق ماقساتى – فەتالدىق جاسۋشالار مەن اۋتولوگيالىق جىلىك مايىنان جاسۋشالار الۋ, ساقتاۋ جانە اجىراتۋ ءۇشىن ءتيىمدى تەحنولوگيالار جاساپ شىعارۋ دەيتىن بولساق, بۇل كۇندە مەكەمە سول جۇمىستاردىڭ ۇدەسىنەن شىعىپ وتىر. مۇندا اۋتوگەندى جانە فەتالدى جاسۋشالارمەن بولەك-بولەك اينالىساتىن ەكى بولىمشە بار. «ۇلتتىق عىلىمي مەديتسينا ورتالىعى» اق باس ديرەكتورى, پروفەسسور اباي بايگەنجين دىڭگەكتىك جاسۋشالار الۋ ءۇشىن الدىمەن فەتالدىق جاسۋشالارمەن جۇمىس ىستەلگەنىن ايتادى. فەتالدىق جاسۋشادان الىنعان ماتەريالدى ساقتاۋ, ونىڭ ىلعالدىق تەمپەراتۋراسىن, قورشاعان ورتا دەڭگەيىن انىقتاۋ, سول ارقىلى ساقتاپ قالۋدىڭ بارلىق ءادىسى ورتالىق ماماندارى تاراپىنان زەرتتەلىپ, پراكتيكاعا ەنگەنىن باياندادى. «دىڭگەكتىك جاسۋشالاردى اۋىستىرىپ سالۋ, كلينيكالاردا كورىپ جۇرگەنىمىزدەي, تىكەلەي قان قۇيۋ سياقتى پروتسەسس ەمەس, دەيدى اباي بايگەنجين. – مەديتسينا مامانى ەمەس ادامدارعا تۇسىنىكتى تىلمەن ايتاتىن بولساق, الىنعان ماتەريالدى ساقتايتىن ورىن كەرەك. بىزدەگى ماماندار الدىمەن سول ورىندى ناقتىلادى, ياعني, جاسۋشالار كريوبانكىن جاساپ, جاسۋشالار قورىن دايىندادى. بۇل ۇلكەن جاڭالىق. ءبىزدىڭ بۇل جاڭالىعىمىز اقش-تاعى وسى سالا ماماندارىن دا بەي-جاي قالدىرعان جوق. دىڭگەكتىك جاسۋشالار ارقىلى ترانسپلانتاتسيا جاساۋدىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن ناتيجەلىلىگى بەلگىلى بولعان سوڭ اقش-تىڭ Stemedika كومپانياسىنىڭ وكىلدەرى وسىندا كەلىپ, ەكى جاقتى قارىم-قاتىناس جاسالدى. ول بويىنشا ناقتى-ناقتى جوسپارلار بار. سونىڭ ىشىندەگى ەڭ ءبىر ماڭىزدىسى – اقش تۇرعىندارىنىڭ ءبىزدىڭ ەلىمىزدە ەمدەلۋى. ءبىز اقش تۇرعىندارىنا دىڭگەكتىك جاسۋشالار ارقىلى كومەك كورسەتۋدى دىڭگەكتىك جاسۋشا جانە ترانسپلانتاتسيا ورتالىعى اشىلعان 2010 جىلدان باستاپ كەتتىك. قازىرگى تاڭدا كوپتەگەن شەتەلدىك ناۋقاستار جازىلىپ شىقتى. وعان قوسا ءبىز ءوز ەلىمىزدىڭ تۇرعىندارىنا دا قىزمەت كورسەتەمىز. زەرتحانا اشىلعالى بەرى 3 جارىم مىڭداي ناۋقاسقا قىزمەت كورسەتتىك», – دەيدى پروفەسسور.
اڭگىمە يەسىنىڭ ايتۋىنشا, دىڭگەكتىك جاسۋشامەن ەمدەۋ 2005 جىلدان باستاپ كلينيكاعا ەنگىزىلگەن. سول كەزدە دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ, عىلىمي كەڭەستىڭ رۇقساتىمەن الدىمەن ازعانتاي ادامعا زەرتتەۋ جۇرگىزۋگە, قولدانۋعا رۇقسات بەرىلدى. ونىمەن قاتار جۇرگىزىلىپ وتىرعان عىلىمي جۇمىستار وسى كەزگە دەيىن ءبىر ءسات تە تولاستاماپتى. وسى تۇستا ايتىلۋى ءتيىس ەڭ ءبىر ماڭىزدى وقيعا قازاقستاندىق عالىمدار وزدەرى اشقان جاسۋشالىق تەحنولوگيالار سالاسىنداعى جاڭالىقتاردى پايدالانا وتىرىپ, قازىرگى تاڭدا اقش, رەسەي, كۋۆەيت, تايلاند, ساۋد ارابياسى سىندى مەملەكەتتەر مەن ءوز ەلىمىزدىڭ تۇرعىندارىن ءارتۇرلى دەرتتەردەن قۇتقارىپ وتىر.
ورتالىقتا دىڭگەكتىك جاسۋشالاردى زەرتتەۋ بويىنشا جۇمىستار كوپتەگەن سالاعا بولىنەدى. سونىڭ ىشىندە مي زاقىمدانۋىن, شەتكى جۇيكە جۇيەسى زاقىمدانۋىن, 1,2 ءتيپتى سۋسامىردى, ا, ۆ كلاسىنا جاتاتىن باۋىر تسيرروزىن, بۇيرەك جەتكىلىكسىزدىگى اۋرۋلارىن ەمدەۋدە دىڭگەكتىك جاسۋشالاردى قولدانۋ ءتيىمدى ناتيجە بەرۋدە. اسىرەسە, ءتۇرلى جاعدايداعى اپاتتار بارىسىندا مي, جۇيكە جۇيەسىنە زاقىم كەلىپ, جۇرە الماي قالعان ادامدار وسى ورتالىقتا ەمدەلىپ, ءجۇرىپ كەتكەنىن ايعاقتايتىن قۇجاتتار بار. بۇل تۋرالى ءبىز گازەتىمىزدىڭ وسى جىلعى 10 تامىزداعى نومىرىندەگى «كوشباسشىلىققا قادام» اتتى ماقالامىزدا جازعان بولاتىنبىز. اقش-تىڭ Stemedika كومپانياسىنىڭ ديرەكتورى دەۆيد حوۋدىڭ, ۇلتتىق عىلىمي مەديتسينالىق ورتالىق باسشىلارىنىڭ, سونداي-اق, شەتەلدەن كەلىپ ەمدەلگەن ءبىر توپ ازاماتتاردىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن ءباسپاسوز ءماسليحاتىنان جازىلعان سول ماتەريال نەگىزىنەن ورتالىقتىڭ كوشباسشىلىققا ۇمتىلۋ بارىسىنداعى ناتيجەلى جۇمىستارى تۋرالى ەدى.
توقسان اۋىز ءسوزدىڭ توبىقتاي ءتۇيىنى: مەديتسينادا كەز كەلگەن ءادىستىڭ وزىنە ءتان قيىنشىلىقتارى بولادى. باستىسى بۇل باعىتتا العاشقى قادامدار جاسالدى. ناتيجەسى جامان ەمەس. ولاي بولسا جاڭالىققا بىرگە قۋانىپ, ارى قاراي ۇزاعىنان ءسۇيىندىرسىن دەۋدى عانا ايتقىمىز كەلەدى.
ايگۇل سەيىلوۆا,
«ەگەمەن قازاقستان».
