مادەنيەت كوشىندەگى باۋىرلاستىق
جۇما, 30 قاراشا 2012 7:45
تاعدىرلاس قازاقستان مەن ازەربايجان اراسىنداعى قارىم-قاتىناس جىلدان-جىلعا نىعايا تۇسۋدە. جازدىڭ تامىلجىعان كۇندەرىندە استانادا ازەربايجاننىڭ مادەنيەت كۇندەرى وتسە, جاقىندا قازاقستاندىقتار باكۋگە بارىپ قايتتى. ءبىز وسى وقيعانىڭ بەل ورتاسىندا بولعان تۇركى اكادەمياسىنىڭ ءبىرىنشى ۆيتسە-پرەزيدەنتى, فيلوسوفيا دوكتورى, اكادەميك دوسمۇحامەت نۇر-احمەتكە جولىعىپ, اڭگىمەلەسكەن ەدىك.
جۇما, 30 قاراشا 2012 7:45
تاعدىرلاس قازاقستان مەن ازەربايجان اراسىنداعى قارىم-قاتىناس جىلدان-جىلعا نىعايا تۇسۋدە. جازدىڭ تامىلجىعان كۇندەرىندە استانادا ازەربايجاننىڭ مادەنيەت كۇندەرى وتسە, جاقىندا قازاقستاندىقتار باكۋگە بارىپ قايتتى. ءبىز وسى وقيعانىڭ بەل ورتاسىندا بولعان تۇركى اكادەمياسىنىڭ ءبىرىنشى ۆيتسە-پرەزيدەنتى, فيلوسوفيا دوكتورى, اكادەميك دوسمۇحامەت نۇر-احمەتكە جولىعىپ, اڭگىمەلەسكەن ەدىك.
– اعا, ادەتتە, شەت مەملەكەتتەردە ەلىمىزدىڭ مادەنيەت كۇندەرىۇيىمداستىرىلعاندا كوبىنە دەلەگاتسيا قۇرامىنا ونەر ادامدارى, باقوكىلدەرى تارتىلىپ جاتۋشى ەدى. بۇل جولى تۇركى اكادەمياسىنىڭ وكىلدەرىدە قاتىسقان ەكەن. ءسىزدەر باكۋگە قانداي ماقساتپەن باردىڭىزدار, ازەربايجان حالقىنا نە ۇسىندىڭىزدار؟
– ەگەر مادەنيەتتىڭ ءتۇپ-تامىرىنا ۇڭىلەتىن بولساق, ونىڭ كەڭ اۋقىمدى ۇعىم ەكەنىن اڭعارامىز. ونەر, ءتىل, اۋىزشا, جازباشا رۋحاني دۇنيەلەردىڭ ءبارى ءمادەنيەت ۇعىمىنا كىرەدى. عىلىم دا مادەنيەتتىڭ ءبىر بولەگى بولىپ تابىلادى. دەمەك, ءجالپىتۇركىلىك ينتەگراتسيا ۇدەرىسى بەلەڭ العان شاقتا وسىنداي شاراعا عالىمداردىڭ دا شاقىرىلۋى ورىندى عوي دەيمىن. قازاقستان مەن ازەربايجان ءبىر-بىرىنە تەك جاقىن كورشى, دوس قانا ەمەس, باۋىرلاس ەلدەر. ءبىز دە ءوز كەزەگىمىزدە اكادەميانىڭ ىستەگەن ىستەرىن, ول جاقتاعى عالىمدارمەن قارىم-قاتىناسىمىزدى, كەزدەسكەن كەزدەسۋلەردى ءبارىن-ءبارىن جۇيەلەپ, حاتتاپ الىپ باردىق.
– ناقتى ايتقاندا؟
– ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا تۇركى تىلدەس مەملەكەتتەردىڭ ەكىنشى ءسامميتى بىشكەك قالاسىندا وتكەنىن بىلەسىزدەر. سول سامميتتە «تۇركى اكادەمياسى حالىقارالىق ۇيىم بوپ قۇرىلسىن» دەگەن شەشىم شىققان بولاتىن. وعان تۇركى تىلدەس ەلدەردىڭ پرەزيدەنتتەرى قول قويعان. ءبىز باكۋگە الدىمەن سول شەشىمدى ورىنداۋ ءۇشىن باردىق.
– باكۋدە وتكەن قازاقستاننىڭ مادەنيەت كۇندەرى نەسىمەن ەرەكشەلەندى دەپويلايسىز؟ باكۋدىڭ حالقى قازاقستاندىقتاردى قالاي قابىلدادى؟
– تاۋەلسىزدىك العالى, قۇدايعا شۇكىر, الەمنىڭ قاي تۇكپىرىندە, قاي ەلىندە بولسا دا ءوز ەلىمىزدىڭ مادەنيەت كۇندەرىن وتكىزىپ, قازاق دەگەن حالىقتىڭ ونەرىن, سالت-ءداستۇرىن ناسيحاتتاپ جاتىرمىز عوي. جانە ونىڭ ءبارى ءبىر دەڭگەيدە وتپەيتىنى تاعى بەلگىلى. مىسالى, قازاقستان تۋرالى مالىمەتى از گوللانديا, بەلگيا سياقتى ەلدەرگە ءبىز مادەنيەت كۇندەرىن وتكىزۋ ارقىلى ءوز قۇندىلىقتارىمىزدى تانىتا الامىز. ال ازەربايجاندا مادەنيەت كۇندەرى قازاق حالقىنىڭ قۇندىلىقتارىن تانىتۋ, تانىستىرۋ ماقساتىندا وتپەيتىنى تاعى بەلگىلى. نەگە دەسەڭىز, ازەربايجان حالقى ءبىزدىڭ مادەنيەتىمىزگە ەتەنە جاقىن ءارى ءبىزدىڭ مادەنيەتىمىزبەن تانىس حالىق. تۇركىتانۋ عىلىمى بويىنشا قازاقتار قىپشاقتىلدى, ازەربايجاندار وعىزتىلدى بولىپ جىكتەلەدى. الايدا, قازاقتىڭ قۇرامىندا دا ەجەلگى وعىز رۋلارى بار دەسەك, ازەربايجان باۋىرلاردىڭ قانىندا دا قىپشاق قانى تۋلاپ جاتىر. سوندىقتان مادەني كۇندەر ەكى حالىقتى توننىڭ ىشكى باۋىنداي جاقىنداتىپ ءارى باۋىرمالدىق سيپاتتا ءوتتى. بۇل جەردە ءبىز ەكى ەلدىڭ مادەنيەت مينيسترلەرىنىڭ اراسىنداعى تەك رەسمي ەمەس, ازاماتتىق تۇرعىداعى قارىم-قاتىناستىڭ جاقسى ەكەنىن كوردىك. ول دا اسەر ەتەتىنى اقيقات. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, بۇل مادەني كۇندەر ەستەن كەتپەستەي اسەرلى, تارتىمدى جاعدايدا ءوتتى.
مادەني ءىس-شارالار باستالماي تۇرىپ ازەربايجان جازۋشىلار وداعىندا بولدىق. وداقتىڭ توراعاسى انار رزاەۆپەن ءبىزدىڭ مادەنيەت ءمينيسترىمىز دارحان مىڭبايدىڭ اراسىندا رەسميلىكتەن تىس, اعالى-ءىنىلى ادامدارداي ەمەن-جارقىن سۇحبات ءوتتى. تۇركسوي وسىدان ءبىر جىل بۇرىن «تۇركى الەمىنىڭ جىل ادامى» دەگەن اتاققا انار مىرزانى ۇسىنعان ەكەن. ال ونى ماراپاتتاۋ ءراسىمى جۋىردا عانا استانادا ۇيىمداستىرىلدى. انار مىرزا استاناعا ءبىزدىڭ دەلەگاتسيامەن بىرگە كەلدى.
– جوعارىدا بىر سوزىڭىزدە ازەربايجان حالقى بىزدىڭ مادەنيەتىمىزگە ەتەنەجاقىن دەپ ايتىپ قالدىڭىز. سونى تاراتىڭقىراپ بايانداي كەتسەڭىز. ازەربايجان حالقىنىڭ تىلى مەن دىنىن ايتپاعاندا, سالت-داستۇرىندە, ادەت-عۇرپىندا بىزگە قانداي ۇقساستىقتار بار؟
– تاريحقا جۇگىنسەك, وعىزداردىڭ العاشقى وتانى جەتىسۋ بولعاندىعىنا ايعاقتار بار. ءVىىى عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىنان باستاپ قارلۇق تايپالارىنىڭ كۇشەيۋىنە بايلانىستى وعىزدار سىرداريانىڭ ورتا جانە تومەنگى بويىنا اۋا باستاعان. ال ءحى عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا كۇشەيگەن قىپشاقتار وعىزداردى سىرداريادان, ارالدان ءبىرجولا ىعىستىردى دەۋگە بولادى. ولاردىڭ ءبىر بولىگى ەۋروپانىڭ شىعىسىنا, كىشى ازياعا بەت تۇزەسە, كەيبىر بولىكتەرى قاراحان اۋلەتىنىڭ قول استىندا قالىپ, ءبىراز بولىگى حوراسان سەلجۇقتارىنىڭ قول استىنا كىرسە, قالعاندارى قىپشاقتارمەن ءسىڭىسىپ كەتتى. وعىز تايپالارى دەپ وتىرعانىمىز قازاق, قىرعىز, تاتار, باشقۇرت, ازەربايجان, تۇرىكپەن, ءوزبەك, قاراقالپاق حالىقتارىن ءتۇزۋگە اتسالىسقان تۇركىلەر ەدى. وسى ايتىلعانداردىڭ بۇلتارتپاس ايعاعى رەتىندە ازەربايجاندار وعىزدىڭ بەلگىلى تاريحي تۇلعاسى قورقىتتى ەرەكشە ءپىر تۇتادى, قادىرلەيدى. ال قازاقتار ونىڭ بەيىتىن سىردىڭ بويىندا دەپ ۇيعارىپ, ساۋلەتتىك ەسكەرتكىش تە ورناتتى. جانە بۇگىنگى قوبىز اسپابىنىڭ اۆتورى قورقىت ەكەنىنە دە سەنىمدى. جۋىردا ازەربايجانعا ءجيى باراتىن ءتۇركى اكادەمياسىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى اسقار وماروۆ قوبىزدىڭ تۇپكى تەگى بولاتىنداي اسپاپقا جولىعىپتى. ازەربايجاندار ونى قوبىزتەكتەس كيامانچا اسپابىنىڭ ارعى تەگى دەيدى ەكەن. بىراق شاناققا قويدىڭ قارنى كەرىلگەن اسپاپ قازاقى قوبىزعا بارىنشا جۋىق كورىنەدى. قالاي بولعاندا دا قوس حالىقتىڭ ءبىرىندە جوقتى ەكىنشىسىنەن تاباتىنداي تاريحي ارالاستىقتىڭ تىعىز ەكەندىگى ايدان انىق.
سول سياقتى, ازەربايجانداردىڭ «ايران» دەپ اتالاتىن سۋسىنى ءبىزدىڭ شالابىمىزعا ۇقساس. ولاردىڭ دا تۇساۋكەسەر سياقتى ءراسىم جاساپ, اپىل-تاپىل باسقان بالانى «ءتاي-ءتاي» سوزدەرىن قايتالاي وتىرىپ جەتەلەيتىنى بار. بۇل عۇرىپ پەن «ءتاي-ءتاي» ءسوزى تۇركى حالىقتارىندا تەك قازاق پەن ازەربايجاندا ساقتالعانى تۇركى عالىمدارىنىڭ نازارىن ەرەكشە اۋدارىپ وتىر. قازاق اۋدانىندا توقىلاتىن كىلەمدەرگە قازاقتىڭ قوشقار ءمۇيىز ويۋى ءتان ەكەنى دە ەتنوگرافتاردى تاڭ قالدىراتىن جاعداي دەپ ەسەپتەيمىز. ايتا بەرسە, باۋىرلاستىقتىڭ نىشاندارى كوپ. ولاردىڭ ساز اسپابىنا قوسىلىپ ايتاتىن جىرلارى قازاقتىڭ تەرمەسىنەن اۋمايدى. بۇعان قازاقتىڭ تەرمەسىنىڭ وتانى سىر بويى, تەرمەنىڭ اتالارى سىردىڭ سۇلەيلەرى ەكەنىن ەسكەرسەك, تاعى دا وعىزدىق ورتاق تاعدىرىمىز قىلاڭ بەرىپ تۇر.
– ءسىزدىڭ وسى ايتىپ وتىرعان اڭگىمەلەرىڭىز جالپىتۇركىلىك ينتەگراتسيانىڭقارقىندى جۇرىپ جاتقانىن كورسەتەدى عوي.
– جالپىتۇركىلىك ينتەگراتسيا وسىدان ءۇش جىل بۇرىن ناحچىۆاندا وتكەن تۇركىتەكتەس ەلدەردىڭ باسشىلارىنىڭ ءىح ءسامميتى كەزىندە جاڭا كەزەڭگە ءوتتى. سامميتتىڭ قورىتىندىلارى بويىنشا قازاقستان, ازەربايجان, قىرعىزستان مەن تۇركيانىڭ پرەزيدەنتتەرى ناحچىۆان دەكلاراتسياسى مەن كەلىسىمىنە قول قويدى. كەلىسىم بويىنشا تۇركىتەكتەس ەلدەردىڭ ىنتىماقتاستىق كەڭەسىن قۇرۋ قولعا الىندى. بۇل باستامالار قازاقستان باسشىلىعى تاراپىنان جاسالعانىمەن, ونى جۇزەگە اسىرۋعا ازەربايجان جاعى مەيلىنشە قولداۋ كورسەتكەنى بەلگىلى. ءناتيجەسىندە تۇركى كەڭەسى قۇرىلىپ, ونىڭ تۇڭعىش باسشىلىعى تىزگىنىن قولعا العان ەلىمىز بۇل ورگاندى ءجالپىتۇركىلىك كىرىگۋ ۇدەرىسىن ۇيلەستىرەتىن تەتىككە اينالدىرۋعا ۇمتىلدى دەسەك, اتالمىش كەڭەس قازىردە باكۋدە ورنالاسقان اسسامبلەيا جۇمىسىن, تۇركياداعى اقساقالدار كەڭەسىن, ۋنيۆەرسيتەتتەر وداعى مەن تۇركسوي ۇيىمدارىنىڭ قىزمەتتەرىن ۇيلەستىرۋدە. كەلەسى جىلدان باستاپ حالىقارالىق ءمارتەبەمەن جۇمىس ءىستەيتىن ءتۇركى اكادەمياسى مەن ءتۇركى مادەنيەتى مەن مۇراسى قورىنىڭ جۇمىستارى دا وسى تۇركى كەڭەسىنىڭ قاراۋىندا بولماق. بۇل ەندى جالپىتۇركىلىك ينتەگراتسيا بارىسىنداعى رەسمي مالىمەتتەر.
وسى تۇرعىدان العاندا قازاق ەلىنىڭ باكۋدە وتكەن مادەني كۇندەرى وسى ۇدەرىستىڭ ءبىر بولشەگى سياقتى اسەر قالدىردى. ويتكەنى, ولار بۇل مادەني كۇندەردىڭ ءبىر رەت قانا ءوتىپ, ودان كەيىن توقتاپ قالۋىن قالامايدى, كەرىسىنشە, وسىنداي شارالاردىڭ كوپتەپ وتكىزىلۋىنە مۇددەلى. بۇنى ءبىز ازەربايجان حالقىنىڭ شىنايى ىقىلاس-نيەتىنەن بايقادىق. جالپى العاندا, مەن وسى جالپىتۇركىلىك ينتەگراتسيانى الەمدەگى ەڭ ءبىر شىنايى, تابيعي ينتەگراتسيا دەپ تۇسىنەم, سولاي باعالايمىن. مۇندا تاريحي تامىرى ءبىر, ءدىنى ءبىر, ءتىلى ۇقساس حالىقتار ءبىر وداق اياسىندا جينالۋدا. ولاردى قارجىلىق نەمەسە ساياسي-اسكەري مۇددەلەستىك ءبىرىكتىرىپ تۇرعان جوق.
– باكۋدە وتكەن مادەني كۇندەر اياسىندا بىزدىڭ ەلىمىزدەن قاندايونەرپازدار باردى؟ ولار ازەربايجان حالقىنىڭ جۇرەگىنە قالاي جولتاپتى؟ وسى تۋرالى قىسقاشا ايتىپ وتسەڭىز.
– ونەرپازداردىڭ ىشىندە ءبىزدىڭ زامانداسىمىز, كسرو-نىڭ ەڭ سوڭعى حالىق ءارتىسى دەپ ايتۋعا بولاتىن الىبەك دىنىشەۆتىڭ بولعانىن ءوزىمىز ماقتان تۇتتىق. ول ءمۇسىلىم ماگوماەۆتىڭ ازەربايجاندار ءسۇيىپ تىڭدايتىن بىرنەشە اندەرىن ورىندادى. مادەني كۇندەر اياسىندا ەلىمىزدىڭ «گۇلدەر» ءانسامبلى ونەر كورسەتتى. بۇل جولعى ءبىر ەرەكشەلىك رەتىندە, مادەنيەت مينيسترلىگى ۇيىمداستىرعان «ەل ءىشى – ونەر كەنىشى» جوباسى بويىنشا جۇزدەن ءجۇيرىك, مىڭنان تۇلپار شىققان, ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن جينالعان بىرنەشە تالانتتى ۇل-قىزداردىڭ باكۋدە ونەر كورسەتىپ, ازەربايجانداردىڭ سۇيىسپەنشىلىگىنە بولەنگەنىن ايتۋعا بولادى. ازەربايجاندار وتە سەزىمتال كەلەدى ەكەن. جاقسى ونەر كورسەتكەن ارتىستەر مەن بيشىلەرىمىزدىڭ ەشقايسىسى دا قوشەمەتتەن قۇر قالعان جوق. ارينە, ەلدە جۇرگەندە ونەرپازدارىمىزدى جەتكىلىكتى باعالاماي جاتاتىنىمىز بار عوي. ال سىرتقا شىققاندا قازاقتىڭ رۋحىن, مىنەزىن, ءدىلىن تانىتاتىنداي دارەجەدە ونەر كورسەتەتىن ونەرپازدارعا كادىمگىدەي ءىشىڭ جىليدى ەكەن. بۇل تۇرعىدا ءبىز ءوزىمىزدىڭ ونەرپازدارعا ريزا بولدىق.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
ايگۇل سەيىلوۆا,
«ەگەمەن قازاقستان».
