ءىس پەن ناتيجە
سەيسەنبى, 11 جەلتوقسان 2012 7:23
ورال وڭىرىندە سالاماتتى ءومىر سالتىن ورنىقتىرۋدا ۇلگى تۇتار ىستەر مول
تاۋەلسىزدىككە قول جەتكەن جىلدار ىشىندە ەلىمىزدە دەربەس دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسى ورنىقتى. بۇگىنگى كۇنى اتالمىش سالادا جۇرگىزىلگەن رەفورمالار العاشقى ناتيجەلەرىن بەرە باستادى. اتالعان قازاقستاندىق جۇيەنىڭ بۇرىنعى كەڭەستىك كەزەڭدەگى مەديتسينالىق قىزمەتپەن سالىستىرا قاراعاندا تۇبەگەيلى وزگەشەلىگى مەن ارتىقشىلىعى بار. ونىڭ وسىنداي باستى وزگەشەلىگىنىڭ ءبىرى سالاماتتى ءومىر سالتىن ورنىقتىرۋ, ونى بارشا قازاقستاندىقتاردىڭ كۇندەلىكتى داعدىسىنا اينالدىرۋ بولىپ وتىر.
سەيسەنبى, 11 جەلتوقسان 2012 7:23
ورال وڭىرىندە سالاماتتى ءومىر سالتىن ورنىقتىرۋدا ۇلگى تۇتار ىستەر مول
تاۋەلسىزدىككە قول جەتكەن جىلدار ىشىندە ەلىمىزدە دەربەس دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسى ورنىقتى. بۇگىنگى كۇنى اتالمىش سالادا جۇرگىزىلگەن رەفورمالار العاشقى ناتيجەلەرىن بەرە باستادى. اتالعان قازاقستاندىق جۇيەنىڭ بۇرىنعى كەڭەستىك كەزەڭدەگى مەديتسينالىق قىزمەتپەن سالىستىرا قاراعاندا تۇبەگەيلى وزگەشەلىگى مەن ارتىقشىلىعى بار. ونىڭ وسىنداي باستى وزگەشەلىگىنىڭ ءبىرى سالاماتتى ءومىر سالتىن ورنىقتىرۋ, ونى بارشا قازاقستاندىقتاردىڭ كۇندەلىكتى داعدىسىنا اينالدىرۋ بولىپ وتىر.
كەڭەستىك كەزەڭدە سالاماتتى ءومىر سالتى جونىندەگى قاعيدالار ەكىنشى كەزەككە ىسىرىلىپ قالسا, قازاقستاندىق دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىندە بۇل ماسەلە باستى فاكتورعا اينالىپ كەلەدى. ونىڭ نەگىزگى ءمانى مەن ماڭىزى, دەنساۋلىقتى جاقسارتۋعا تيگىزەتىن اسەرى تۋرالى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ بىلاي دەگەن ەدى: تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا مەن حالىق دەنساۋلىعىنا ەرەكشە كوڭىل ءبولىپ كەلەمىن. وسى ورايدا بارشا قازاقستاندىقتار ەسكەرە جۇرەتىن ماسەلە – ەگەر دەنساۋلىقتى ساقتاۋ ءار وتباسىنىڭ داعدىسىنا اينالسا, مەملەكەت قولعا الىپ وتىرعان ءىس الدەقايدا ءتيىمدى بولماق.
بۇگىندە سالاماتتى ءومىر سالتىن قالىپتاستىرۋ رەسپۋبليكا ايماقتارىندا دا وڭ جولعا قويىلا باستادى. ونى ەنگىزۋدىڭ ءار ءتۇرلى جولدارى مەن ادىستەرىن ىزدەستىرىپ, قازىردىڭ وزىندە ناقتى ناتيجەلەرگە قول جەتكىزە باستاعان وڭىرلەردىڭ ءبىرى – باتىس قازاقستان وبلىسى. اتالعان ماسەلەدە مۇنداعى دەنساۋلىق ساقتاۋ باسقارماسى وزگە ايماقتارعا ۇلگى بولارلىقتاي ومىرشەڭ ىستەرگە باستاماشى بولىپ كەلەدى. قازاقى ۇعىم مەن تۇسىنىككە سايعاندا وبلىستا اۋىرىپ ەم ىزدەگەنشە – اۋىرماۋدىڭ جولىن تاپ دەگەن قاعيدا الدىڭعى كەزەككە شىعۋدا. سوندىقتان دا اتالعان باسقارما باسشىلارى باستى نازاردى اۋرۋدىڭ الدىن الۋعا اۋدارۋى قۇپتاۋعا تۇرارلىق ءىس. ونىڭ 2011-2015 جىلدارعا ارنالعان «سالاماتتى قازاقستان» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىمەن ۇندەس, وزەكتەس بولۋى دا ءىس اۋقىمىن تەرەڭدەتە تۇسەدى.
سالاماتتى ءومىر سالتى ۇعىمىنىڭ ماعىناسى مەيلىنشە كەڭ. ول بىرجاقتىلىق پەن تارورىستىلىكپەن ءبىر عانا ۆەدومستۆونىڭ شەڭبەرىنەن بويىن اۋلاق سالعاندا عانا ىرگەسىن كەڭگە جايا الادى. ياعني, وعان كەشەندى, جان-جاقتى كوزقاراس ءتان بولعان جاعدايدا, سوعۇرلىم ناتيجەلى بولا تۇسپەك. بۇل, سايىپ كەلگەندە, ءبىر جاعادان باس, ءبىر جەڭنەن قول شىعارا ءبىلۋ دەگەن ءسوز. وعان تەك دەنساۋلىق ساقتاۋ مەكەمەلەرى عانا ەمەس, وقۋ ورىندارى مەن سپورت تۋريزم سالاسىنىڭ وكىلدەرى تىزە قوسىپ ارالاسقان كەزدە عانا ءتيىستى ناتيجە بەرمەك.
مۇنىڭ باستى جولى – ۆەدومستۆو ارالىق بايلانىستار ارناسىن كەڭەيتۋ ەكەنى بەلگىلى. اتالعان ماسەلەگە ءدال وسى تۇرعىدان پايىم جاساعاندا ورال وڭىرىندەگى جارقىن ىستەردىڭ جالاۋى بيىكتەي بەرەدى. اتاپ ايتقاندا, وبلىستىق دەنساۋلىق ساقتاۋ باسقارماسى سالاماتتى ءومىر سالتىن قالىپتاستىرۋ ءۇشىن «نۇر وتان» حدپ وبلىستىق فيليالىمەن, ىشكى ىستەر دەپارتامەنتىمەن, ءبىلىم, ىشكى ساياسات, مادەنيەت, دەنساۋلىق جانە سپورت باسقارمالارىمەن تىعىز بايلانىس ورناتقان. سونىمەن بىرگە, اقجايىقتا سالاماتتى ءومىر سالتىنىڭ نەگىزگى قاعيداتتارى بويىنشا ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدارمەن بىرىگە وتىرىپ التى الەۋمەتتىك جوبا ىسكە اسىرىلدى.
بۇل جوبالار جوعارىدا ايتىلعانداي, نەگىزىنەن قاتەرلى اۋرۋلاردىڭ الدىن الۋعا باعىتتالعان. اتاپ ايتار بولساق, بۇلار ءسۇت بەزى قاتەرلى ىسىگى مەن جۇرەك قان تامىرلارى, تۋبەركۋلەز اۋرۋلارىن ەرتە انىقتاۋدى ماقسات ەتەدى. بۇگىنگى دەموگرافيالىق ساياساتتىڭ العا قويعان باستى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى حالقىمىزدىڭ سانىن كوبەيتۋدى, دۇنيەگە دەنى ساۋ ۇرپاق اكەلۋدى قامتاماسىز ەتۋ ەكەنى حاق. ايتسە دە, سوڭعى جىلدارى ايەلدەر اراسىنداعى بەدەۋلىككە قوسا, ەر ازاماتتاردىڭ بەلسىزدىك كورىنىستەرى دە بەلەڭ الىپ جۇرگەنى جاسىرىن ەمەس. ءتىپتى, جاڭادان وتباسىن قۇرعان جاستار اراسىندا دا ءسابي كورە الماي جۇرگەندەر جەتەرلىك. اتالعان الەۋمەتتىك جوبانىڭ ءبىرى وسى دەرتتەردىڭ كەم-كەتىگىن تۇگەندەۋگە ارنالعان. ونىڭ ىسكە اسۋ بارىسى ناتيجەسىز ەمەس ەكەنىن كورسەتەدى.
– ءاربىر وبلىستا سالاماتتى ءومىر سالتىن قالىپتاستىرۋ جونىندەگى ورتالىقتار جۇمىس ىستەيدى. قازىرگى كۇنى ونىڭ قاجەتتىگىنە اركىمنىڭ كوزىن جەتكىزۋ ايرىقشا ماڭىزدى. سوندىقتان دا بۇل باعىتتا ۇگىت-تۇسىنىك جۇمىستارىن ءبىر عانا ورتالىق قىزمەتكەرلەرىنە ارتا سالۋعا بولمايدى. سوندىقتان ءبىز وبلىستىڭ بارلىق مەديتسينالىق ۇيىمدارىندا وسى ماسەلە بويىنشا قوسىمشا جاۋاپتى ماماندار شتاتىن بەلگىلەۋدى قاجەت دەپ تاپتىق, – دەدى بىزگە باتىس قازاقستان وبلىستىق دەنساۋلىق ساقتاۋ باسقارماسىنىڭ باستىعى حاميدوللا يرمەنوۆ. مۇنىڭ سىرتىندا وبلىستا سالاماتتى ءومىر سالتىنىڭ سان قىرلى ماسەلەلەرىنە ارنالعان تەلە-راديو باعدارلامالار, گازەت ماقالالارى جارىققا شىعىپ تۇرادى. سونىمەن بىرگە, اۋرۋدىڭ الدىن الۋ مەن تۇرعىندار دەنساۋلىعىن نىعايتۋعا قاتىستى كەڭ كولەمدى اكتسيالار, كونفەرەنتسيالار, دوڭگەلەك ۇستەلدەر وتكىزۋ داستۇرگە اينالعان.
ورال وڭىرىندە قابىلدانعان دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنىڭ ستراتەگيالىق جوسپارىنا ساي قازىردىڭ وزىندە 2012 جىلى جۇرگىزىلگەن جۇمىستارعا ءتيىستى تالداۋلار جاسالۋدا. وعان كوز جۇگىرتسەك, ءوڭىر اۋماعىندا وتكەن جىلمەن سالىستىرا قاراعاندا شىلىم شەگۋ مەن ىشىمدىكتى شامادان تىس قولدانۋ كورىنىستەرى تومەندەگەنىن بايقايمىز. وسى قاتارعا ارتىق دەنە سالماعىنان ارىلۋ كورسەتكىشىن دە قوسۋعا بولادى. وسى ستراتەگياعا ساي الداعى جىلى وسىنداي قاۋىپ-قاتەر فاكتورلارىنىڭ كورسەتكىشىن قانداي دەڭگەيگە دەيىن تومەندەتۋگە بولاتىنى جونىندە دە ەسەپتەر مەن بولجامدار جاسالىپتى.
ءدال بۇگىنگىدەي سالاماتتى ءومىر سالتىن قالىپتاستىرۋ جونىندەگى تاقىرىپ قوزعالعان كەزدە ايتپاي كەتۋگە بولمايتىن تاعى ءبىر جايت بار. بۇل سوڭعى جىلدارى قۇرىلعان جاستاردىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ ورتالىقتارى جۇيەسى ارقىلى سالاماتتى ءومىر سالتىن ناسيحاتتاۋ اۋقىمى مەن ۇلەسىن ءوسىرۋ بولماق. بۇل جونىندە ءوز وي-پىكىرىن باتىس قازاقستان وبلىستىق دەنساۋلىق ساقتاۋ باسقارماسى باستىعىنىڭ ورىنباسارى مانشۇك ايمۋرزيەۆا بىلايشا جەتكىزدى:
– ورال وڭىرىندە ەرەسەكتەرگە ارنالعان ەمحانالارعا بالاما رەتىندە جاستار ءۇشىن اشىلعان دەنساۋلىق ورتالىقتارىنا 10-27 جاس ارالىعىنداعىلار كەلىپ ەم, كەڭەس الا الادى. مۇنداعى جوعارى ءبىلىمدى ماماندار ولارعا نەگىزگى ەمدەۋ تاسىلدەرىنە قوسا پسيحولوگيالىق تۇرعىدان دا كومەكتەر بەرەدى. بۇل مەديتسينالىق قۇرىلىمدا قىزمەت جاسايتىن دارىگەرلەر مەن ورتا بۋىن مەديتسينا قىزمەتكەرلەرىنىڭ ءبارى دە وتىزدىڭ و جاق, بۇ جاعىنداعى جاستار. مۇنىڭ ءوزى پسيحولوگيالىق تۇرعىدان وڭ احۋال قالىپتاستىرادى. جاسى ءوزىنىڭ اتا-اناسىمەن شامالاس ساقا دارىگەردەي ەمەس, وزىمەن قاتارلاس دەنساۋلىق ساقشىلارىمەن وي بولىسكەندە 27 جاسقا دەيىنگىلەر اجەپتاۋىر اشىلاتىنى دا تابيعي ءجايت.
قازىر باتىس قازاقستان وبلىسىندا حالىقتىڭ ورتاشا ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى 69 جاس شاماسىندا. بۇل رەسپۋبليكالىق كورسەتكىشتەن 3-4 جاسقا جوعارى دەگەن ءسوز. ءسوز جوق, مۇنداي ناتيجەگە وڭىردە قولعا الىنعان سالاماتتى ءومىر سالتىن قالىپتاستىرۋ جونىندەگى سان-سالالى جۇمىستاردىڭ ىقپالى تيگەنى انىق. ال 2015 جىلى بۇل كورسەتكىشتى 69,9 جاسقا دەيىن جەتكىزۋ كوزدەلىپ وتىر. بۇل مىندەت ءوز كەزەگىندە جاسى ۇلعايعان ادامداردىڭ ءومىر ساپاسىن جاقسارتۋ قاجەتتىگىن ۇقتىرادى. وسى ارقىلى ولاردىڭ ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعىن ودان ءارى جالعاستىرۋعا جول اشىلماق. مۇنىڭ ءوزى وبلىستا گەرونتولوگيا ماسەلەلەرىمەن, ياعني جاسى ۇلعايعان, قارتايعان ادامداردىڭ بيولوگيالىق مۇمكىندىكتەرىن ودان ءارى كوتەرۋمەن دەندەپ اينالىساتىن كەز كەلگەنىن كورسەتەدى.
ورال ءوڭىرىنىڭ مەديتسينالىق ۇيىمدارىنا بۇگىنگى كۇنى وسىنداي كاتەگورياعا كىرەتىن 70 مىڭنان استام ادام بەكىتىلگەن ەكەن. قازىر ولارعا مەديتسينالىق كومەك ۇكىمەتتىڭ «تەگىن مەديتسينالىق كومەكتىڭ كەپىلدى كولەمىنىڭ ءتىزىمىن بەكىتۋ تۋرالى» قاۋلىسىنا سايكەس كورسەتىلۋدە. وبلىستا ەگدە جاستاعىلارمەن قولايلى ورتا قالىپتاستىرۋ ءارى ولارعا مورالدىق كومەك كورسەتۋ ءۇشىن ەمحانالار جانىنان ارنايى كلۋبتار ۇيىمداستىرىلعان. كۇندەلىكتى باقىلاۋلار ولاردىڭ مۇندا ىقىلاسپەن كەلىپ ەمدىك دەنەشىنىقتىرۋ جاسايتىنىن ءارى دارىگەرلەرمەن اڭگىمە دۇكەن قۇراتىنىن ايعاقتايدى. كلۋبتاردا كوڭىل كۇيزەلىسى مەن قوبالجۋشىلىقتىڭ الدىن الۋ ماقساتىندا پسيحولوگتار قارتايعان ادامدارمەن وتكىزەتىن ترەنينگتەر دە تۇراقتى جولعا قويىلعان.
باتىس قازاقستانداعى باستاپتى مەديتسينالىق سانيتارلىق كەشەندەردە قارتتار ءۇشىن الەۋمەتتىك قىزمەتكەر شتاتى ەنگىزىلۋى دە ۇيرەنۋگە تۇرارلىقتاي ءۇردىس. ءبىر عانا نارسەنىڭ ەمى جوق. بۇل – كارىلىك دەگەن دە ءسوز بار. راس تا شىعار دەگەنمەن قازىرگى قازاقستاندىق قوعامدا, ەگەمەن ەلىمىزدىڭ ءبىر بولشەگى اقجايىقتا ادامداردىڭ ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعىن ارتتىرۋعا بارلىق قولايلى جاعدايلار جاسالىپ وتىرعانى كارىلىكتىڭ دە ەمى تابىلعانىن اڭعارتپاي ما؟
مىنە, ەلىمىزدىڭ باتىستاعى قاقپاسى – ورال وڭىرىندە سالاماتتى ءومىر سالتىن ورنىقتىرۋ ىسىندە قولعا الىنعان ىلكىمدى ىستەر مەن ومىرشەڭ باستامالار وسىنداي.
تەمىر قۇسايىن,
«ەگەمەن قازاقستان».
باتىس قازاقستان وبلىسى.
