قوعام • 22 قاڭتار، 2019

سۋارمالى القاپتار قالپىنا كەلتىرىلۋدە

366 رەتكورسەتىلدى

مويىنقۇم اۋدانى ءوڭىردىڭ ەڭ شالعاي اۋداندارىنىڭ ءبىرى. سونىمەن قاتار جەر كولەمى جونىنەن دە وبلىستىڭ 40-تان استام پايىزىن الىپ جاتقان اۋدان. اتالعان اۋدان سايىن دالانى كومكەرىپ جاتقان سەكسەۋىلىمەن، مىڭداعان گەكتار سۋارمالى ەگىستىك القاپتارىمەن دە ەرەك­شە. كەزىندە جەرگىلىكتى حالىق قارا جەر­دىڭ يگى­لىگىن كورىپ، 10 مىڭ گەكتاردان استام جەر­گە جۇگەرى ەككەن. اۋدانداعى ايدارلى، امان­­گەلدى، حانتاۋ، جامبىل، فۋرمانوۆ جانە تالدى­وزەك كەڭشارلارى جۇگەرى ەگۋمەن اينا­لىس­تى. ەلىمىز ەگەمەندىك العان ەلەڭ-الاڭ شاق­تا ەگىستىك جەرلەردىڭ كوبى جەكەنىڭ قولىنا ءوتتى. وسى ۋاقىتقا دەيىن اۋداننىڭ سۋارمالى ەگىس­تىك القاپتارىن پايدالانۋى تومەن دارە­جەدە. 

ماسەلەن، كەزىندە جۇگەرى ەگۋمەن اتاعى شىق­قان ايدارلى اۋىلدىق وكرۋگىندە بۇگىندە 1857 گەكتار سۋارمالى جەر بولسا، ونىڭ 1290 گەك­­تارى عانا پايداعا اسۋدا. اتالعان جەردىڭ 770 گەكتارىنا جوڭىشقا ەگىلگەنىمەن، بار بول­عانى ەكى رەت ورىلادى. ءتىپتى اۋىل شارۋالارىن­دا جەر جىرتىپ، ءدان سەبەتىن، وسكەن ءونىمدى جي­نايتىن تەحنيكا جوق. ال جالدامالى جەكە تەح­نيكا يەلەرى ءبىراز قاراجات سۇرايتىنى انىق. بۇل ورايدا شارۋالار دا سۋارمالى جەر بول­سا، پايدالانۋعا نيەتتى ەكەندىكتەرىن جەت­كىزدى. «مەندە ءبىرشاما جىلقى، سيىر جانە ۇساق مال­دارمەن قاتار، ءارتۇرلى تەحنيكالار بار. ەندى سۋار­مالى جەر بولسا، پايدالانار ەدىم»، دەيدى شا­رۋا قوجالىعىنىڭ جەتەكشىسى كەڭەس­باي مۇساباەۆ. 

اۋداندا بۇگىندە سۋارمالى ەگىستىك جەرلەردى پايدالانۋ جۇمىستارى بىرتىندەپ جولعا قو­يىلا باستادى. اۋدان اكىمى مادەن مۇساەۆ اۋىلداردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن جاقسارتۋ ءۇشىن سۋارمالى ەگىستىك جەردى تولىعىمەن پايدالانۋ قاجەتتىگىن ايتتى. ەگەر شارۋالار مۇمكىندىگى بولماي، ءوز جەرلەرىن ءتيىمدى پايدالانا الماسا، ونى قايتا وتكىزۋ قاجەتتىگىن دە ەسكە سالدى. بوس جاتقان جەرلەردى جيدە، قا­مىس، جىڭعىل باسىپ كەتەتىنى، سوندىقتان دا پاي­دالانۋعا جارامسىز بولاتىنى بەلگىلى. «ەگىستىك جەردەن جوعارى ءونىم الۋ ءۇشىن ونى باپتاۋ جانە سۇدىگەر جىرتۋ كەرەك. سۇدىگەر جىرتىلعان جەردەن مول ءونىم الۋعا بولاتىندىعىن تاجىريبە كورسەتىپ وتىر»، دەيدى اۋدان اكىمى. سونىمەن قاتار ول ديقاندار ءۇشىن ەكى رەت وراتىن جوڭىشقادان گورى جۇگەرى، ارپا ەگۋ اناعۇرلىم پايدالى ەكەنىن جەتكىزدى. ارپا، جۇگەرى وراتىن مەزگىلدە اۋداندا تەحنيكالاردى ۇيىمداستىراتىنىن دا ايتتى. بۇگىنگى باس­تى ماقسات − مىڭداعان گەكتار جەرگە جۇگەرى، ار­پا ونىمدەرىن ەگۋ بولىپ وتىر. نەگىزىنەن ديقاندار جۇگەرى ەگۋگە ىنتالى. الايدا سۋدىڭ ۋاقتىلى كەلمەۋى، كەيبىر كانالداردىڭ كوپتەن بەرى تازالانباۋى، سۋ رەتتەگىش قۇرىلعىلاردىڭ ەسكىرگەنى، ساپالى تۇقىمنىڭ جوقتىعى سياقتى ماسەلەلەر شارۋالاردىڭ باستى ماسەلەسىنە اي­نالعان. قازان ايىندا تاراز قالاسىنان ارنايى مەحانيكالاندىرىلعان جاساق 1 ەكسكاۆا­تورىن اكە­لىپ، «سانۋي» كانالىن تازالاۋعا كىرىسىپ كە­تىپتى. سونىمەن قاتار «اسا-تالاس» جا­ۋاپ­كەر­شىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگىنەن تاعى دا 1 ەكس­كا­ۆاتور، 1 ۇلكەن تراكتور كەلىپ، جۇمى­سىن باستا­عان.

كەزىندە كەڭشارلار تاراعان سوڭ، مويىنقۇم اۋدانىنداعى 12 كانال ساتىلىپ كەتتى. يەلەرى ونى كۇتىپ ۇستاي المادى. سونىڭ كەسىرىنەن سۋارمالى جەرلەرگە سۋ ۋاقتىلى كەلمەدى. بىراق اكىمدىك 10 كانالدى مەملەكەت مەنشىگىنە قاي­تارىپ العان ەكەن. تاعى ءبىر جاعىمدى جاڭالىق، جۋىردا عانا «بينازار» جانە «بىرلىك» كانالدارى مەملەكەت مەنشىگىنە قايتارىلدى. ەندىگى جەردە ديقاندار جۇگەرى، ارپا ەگۋ كەزىندە سۋ تاپشىلىعىن كورمەيدى. 

سونىمەن قاتار اۋداننىڭ بىرلىك، بينازار، كۇشامان اۋىلدارى ەگىن ەگۋگە قولايلى. بۇل ءۇشىن سۋارمالى جەرلەرمەن قاتار، بينازار، بىرلىك، بوگدان، سانۋي، وڭعارباي جانە كو­مين­تەرن كانالدارىنىڭ سۋىن ءتيىمدى پايدالانۋ قاجەت. اۋداننىڭ بۇگىنگى تىرشىلىگى جاقسى كور­سەتكىش كورسەتىپ وتىر. «بۇگىندە سۋارمالى جەرلەردى ءتيىمدى پايدالانۋ وبلىس اكىمى اسقار مىرزاحمەتوۆتىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس، جولعا قويىلعان. وبلىستا ديقاندارعا قولۇشىن بەرۋدى ماقسات تۇتقان مەحانيكالاندىرىلعان جاساق قۇرىلدى. وسى مەكەمەنىڭ فيليالدارى جامبىل، شۋ اۋداندارىنا ورنالاستىرىلىپ، 1 ك-700، 2 متز-80 تراكتورى، تۇقىم سەپكىش، ۋ شاشاتىن تەحنيكا الىنىپ بەرىلدى»، دەيدى اۋدان اكىمى. ەندى مويىنقۇمدىق ديقاندار ەگىن ەگۋ، ونى جيناۋ ناۋقانى كەزىندە اتالعان مەحانيكالىق جاساقتىڭ تەحنيكالارىن بەلگىلى ءبىر اقىعا جالداۋعا مۇمكىندىك الادى. اۋداندا «كازۆودحوز» مەكەمەسىنە قارايتىن وندىرىستىك ۋچاسكەسى اشىلعان. وندىرىستىك ۋچاسكە كانالدارعا گيدروجۇيە سالىپ، شارۋا قوجالىقتارىنا بەرىلگەن سۋدىڭ اقىسىن جيناۋمەن، سۋدى بولۋمەن اينالىسادى. ءار شارۋا قوجالىعى اتالعان ۋچاسكەمەن ەگىن سۋىن پايدالانۋعا كەلىسىمگە كەلە الادى. 

بۇگىنگە دەيىن مويىنقۇم اۋدانىندا سۇ­دىگەر جىرتىلماپتى. جەرگىلىكتى اكىمدىك مە­حا­ني­كالاندىرىلعان جاساقتىڭ باسشىلىعىمەن گەكتارىنا 8،5 مىڭ تەڭگەدەن سۇدىگەر جىرتۋعا كەلىستى. بۇل الدەقايدا ارزان باعا. ەندى دي­قاندار شىعىمى ناشار، قاراسورا باسىپ كەتكەن، ءونىمدى از بەرەتىن جەرلەرىن جىرتۋعا دايىندايتىن بولادى. 

وبلىس كولەمىندە سۋارمالى جەرلەرمەن جۇمىس قىزۋ جۇرگىزىلۋدە. الايدا وعان مويىنقۇم اۋدانىنان بىردە-ءبىر جەر، نە بىردە-ءبىر گەكتار كانال قوسىلماعان. «اۋدانداعى 6040 گەكتار سۋارمالى جەر يگەرىلمەي وتىر. ال يگەرىلىپ وتىر دەگەن جەرلەردىڭ ءوزى كۇمان تۋعىزادى. مۇنداي تالپىنىسقا ءبىزدىڭ مەكەمە بارىنشا كومەك بەرەتىن بولادى. ەكىنشى، ءاربىر شارۋا ءوز جەرىن دايىنداپ، كۇزگى سۇدىگەر جىرتۋدى كەشىكتىرمەۋ كەرەك. ال كانالداردى تازالاپ، سۋ رەتتەگىش قۇرىلعىلاردى جوندەپ، ءوز ۋاقىتىندا جەتكىلىكتى مولشەردە سۋ بەرىپ وتىرۋدى موينىمىزعا الامىز. بۇل ءۇشىن مەكەمەمىزدىڭ جانىنان اشىلعان وندىرىستىك ۋچاسكەسىنىڭ قىزمەتكەرلەرى سۋدىڭ دۇرىس بەرىلۋىن قاداعالاپ وتىراتىن بولادى»، دەيدى «كازسۋشار» رمك جامبىل فيليالىنىڭ ديرەكتورى قالىبەك قۇدايبەرگەن.

  جۋىردا عانا «كازسۋشار» رمك جامبىل فيليالىمەن بىرگە جەرگىلىكتى اكىمدىك تاراپىنان اۋدانداعى 230 شاقىرىمنان استام 

12 كانال تۇگەلىمەن تەكسەرىلگەن. سونىمەن قا­تار ول كانالداردى پايدالانىپ وتىرعان ەگىس­تىك كولەمىن، سۋ ۋاقتىلى بەرىلگەن جاعدايدا تاعى قانشا گەكتار جەردى قوسۋعا بولاتىنى انىق­تالىپتى. ەندى اۋداندا ەگىستىك جۇمىسىنىڭ بەتى بەرى قاراعالى تۇر. ءالى دە بولسا ءبىراز كا­نالداردى قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى قاجەت. ماسەلەن، جامبىل اۋىلىندا تۇراتىن ەڭبەك ارداگەرى قويايدار بەردىعۇلوۆ اۋىل ەگىستىگىنە سۋ كەلەتىن «الايعىر» كانالىنىڭ ساعاسى توزعانىن، سوندىقتان سۋ ۋاقتىلى كەلمەيتىنىن، سول ءۇشىن ەل ەگىستىكپەن اينالىسا الماي وتىرعانىن ايتا كەلىپ، اۋدانداعى كانال تازالاۋ جۇمىستارىنا ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى. «بۇگىنگى جۇمىستارعا قاراپ، الداعى جىلى سۋ كەلەتىنىنە سەنىپ وتىرمىن. جالپى، كانالدى ەكى جىلدا ءبىر رەت تازالاپ تۇرسا دۇرىس بولار ەدى»، دەيدى بىرلىك اۋىلىنداعى «بايتاس» شارۋا قوجالىعىنىڭ جەتەكشىسى دۇيسەن اقىلبەكوۆ. 

اۋداندا سۇدىگەر جىرتۋدا جاسالىپ وتىرعان كومەك از ەمەس. ماسەلەن، تاراز يننوۆا­تسيا­لىق-گۋمانيتارلىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى ەربولات ساۋرىقوۆ اۋداننان يگەرىلمەي جات­قان 120 گەكتار جەردى الىپ، سۇدىگەر جىر­تۋدى باستاپتى. بۇل جەرگە وقۋ ورنى جانىن­دا­عى اگروبيولوگيالىق عىلىمي-زەرتتەۋ ينس­تي­تۋتىنىڭ ماماندارىمەن كەلىسە وتىرىپ، جۇ­گەرىنىڭ «ارمان-689» سورتىن ەگۋدى جوس­پار­لاپ وتىر. كانالدار تازالانىپ، سۋ ماسەلەسى شە­شىل­گەن جاعدايدا مول ءونىم الۋعا مۇمكىندىك بار. 

سۋارمالى جەرلەردى ءتيىمدى پايدالانۋ، كانالداردى تازالاۋ، تەحنيكا تارتۋ ماسەلەسى اسا وزەكتى. بۇل رەتتە اۋداننىڭ ايى وڭىنان تۋىپ، ەگىستىك القابىمەن ەرەكشەلەنەتىن كۇنى الىس ەمەس...

حاميت ەسامان،

«Egemen Qazaqstan»

جامبىل وبلىسى،

مويىنقۇم اۋدانى

سوڭعى جاڭالىقتار

تەاتردىڭ ونلاين تارتۋى

رۋحانيات • كەشە

ءۇي جانۋارىنان ۆيرۋس جۇعا ما؟

كوروناۆيرۋس • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار