رەسەي دۋماسىنداعى قازاق قىزى
جەكسەنبى, 30 جەلتوقسان 2012 0:35
بۇدان بەس-التى جىل بۇرىن قولىما ماسكەۋدە شىعاتىن “جيزن ناتسيونالنوستەي” جۋرنالىنىڭ تۇسكەنى بار. باياعىدا كەڭەس وداعىنىڭ شاڭىراعى استىندا باس قۇراعان سان الۋان ۇلتتاردىڭ تىنىس-تىرشىلىگىن كەڭىرەك كورسەتۋ ءۇشىن ماكسيم گوركيدىڭ باستاۋىمەن دۇنيەگە كەلگەن باسىلىم ءدال وسىلاي اتالعان ەدى. بەرتىندە جابىلىپ قالعان سول جۋرنالدى جاڭعىرتىپ, توقسانىنشى جىلداردىڭ باسىندا رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ ۇلت ىستەرى مەن فەدەرالدىق قاتىناستار جونىندەگى مينيسترلىگى جاڭا جاعدايعا ورايلاستىرىپ, جارىققا قايتا شىعاردى. وعان تۇرتكى سالىپ, ۇيىتقى بولعان مەملەكەتتىك دۋمانىڭ ۇلت ىستەرى جونىندەگى كوميتەتى ەدى.
جەكسەنبى, 30 جەلتوقسان 2012 0:35
بۇدان بەس-التى جىل بۇرىن قولىما ماسكەۋدە شىعاتىن “جيزن ناتسيونالنوستەي” جۋرنالىنىڭ تۇسكەنى بار. باياعىدا كەڭەس وداعىنىڭ شاڭىراعى استىندا باس قۇراعان سان الۋان ۇلتتاردىڭ تىنىس-تىرشىلىگىن كەڭىرەك كورسەتۋ ءۇشىن ماكسيم گوركيدىڭ باستاۋىمەن دۇنيەگە كەلگەن باسىلىم ءدال وسىلاي اتالعان ەدى. بەرتىندە جابىلىپ قالعان سول جۋرنالدى جاڭعىرتىپ, توقسانىنشى جىلداردىڭ باسىندا رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ ۇلت ىستەرى مەن فەدەرالدىق قاتىناستار جونىندەگى مينيسترلىگى جاڭا جاعدايعا ورايلاستىرىپ, جارىققا قايتا شىعاردى. وعان تۇرتكى سالىپ, ۇيىتقى بولعان مەملەكەتتىك دۋمانىڭ ۇلت ىستەرى جونىندەگى كوميتەتى ەدى.
جۋرنالدى اۋدارا قاراپ اقتارعاندا, كوزىمە الدىمەن تۇسكەنى “تۇتاس عاسىرعا سوزىلعان داۋ-تالاس” اتتى ماقالا بولدى. ءحىح عاسىردىڭ اياعىنان باستاپ, وتكەن ءجۇزجىلدىقتىڭ ۇزىنا بويىندا ۇلتتىق-مادەني اۆتونوميا ءماسەلەسى ايتىس-تارتىس پەن داۋ-تالاستىڭ بۇرقاعان داۋىلىن اۋىق-اۋىق تۋعىزىپ كەلگەنى بەلگىلى. سوندىقتان دا رەسەي دۋماسىنىڭ “ازاماتتاردىڭ ۇلتتىق-مادەني ءبىرلەستىگى تۋرالى” قابىلداعان زاڭى اتالمىش ماسەلەگە قويىلعان سوڭعى نۇكتە سياقتى ەدى. ونىڭ ۇستىنە قوعامداعى قاۋىرت ەكونوميكالىق ءھام ساياسي رەفورمالاردىڭ كەڭ قۇلاش جايۋى مادەني-ۇلتتىق قاتىناستاردىڭ ءمانىن ايشىقتاي ءتۇسىپ, ەرەكشە ەكپىن تۋعىزعانىن ايتا كەلىپ, اۆتور رەسەيدىڭ ۇلتارالىق قاقتىعىستاردان ءالى دە ادا-كۇدە ارىلا الماي وتىرعانىن اتاپ كورسەتىپ, سەبەپ-سالدارىن تاريح قويناۋىنان ىزدەپ, وتكەن كەزەڭدەرگە وي كوزىن جىبەرەدى. وسى ورايدا اۆتوردىڭ ەل تاريحىن تەرەڭ ءبىلىپ, عىلىمي تۇرعىدان جان-جاقتى تالداي الاتىن شەبەرلىگى, تىڭ پىكىرلەر ءتۇيۋى ءتانتى ەتتى.
“ازاماتتىق قوعامنىڭ اشىقتىعى ۇلتتىق ازشىلىقتىڭ قۇقىعىن شەكتەي الماق ەمەس, – دەپ جازادى ول. – رەسەي فەدەراتسياسى از ۇلتتاردىڭ قۇقىعىن قورعاۋ ءجونىنەن ەۋروپالىق كەڭەستىڭ الدىندا جاۋاپ بەرەدى. بالكىم, ول جاۋاپ جەكە زاڭ نەمەسە دەكلاراتسيا ءتۇرىندە بولار. ارينە, ونى ۋاقىت كورسەتەدى. ال مۇنىڭ ماڭىزدىسى باسقادا: تاريحي جاعدايلاردى, ەڭ باستىسى, بۇگىنگى تاڭدا قالىپتاسىپ وتىرعان شىنايى احۋالدى ەسەپتەي كەلگەندە, ازاماتتاردىڭ قوعامدىق بىرلەستىكتەرىنىڭ ەڭ بىرەگەي ءتۇرى – ۇلتتىق-مادەني اۆتونوميا بولىپ تابىلادى. ول انشەيىندە ايتا بەرەتىن ۇلتتىق دامۋ دەگەننەن ازاماتتىق قوعامعا ءتان مادەني قۇندىلىقتاردىڭ ءماندى ماسەلەلەرىنە بىرتىندەپ كوشۋگە جاردەمدەسەدى. ۇلتتىق-مادەني اۆتونوميا دەگەنىمىز, ادامنىڭ ۇلتتىق مادەني قاجەتتەرىن ايقىنداۋىنا تەڭ قۇقىق بەرەتىن قوعامدىق بىرلەستىكتىڭ ءبىر ءتۇرى. سوندىقتان وعان ءداستۇرلى كوزقاراس شەڭبەرىنەن شىعىپ, جاڭاشا قاراۋ قاجەت”. ماقالا اۆتورى تاريح عىلىمىنىڭ كانديداتى, مەملەكەتتىك دۋمانىڭ ۇلت ىستەرى جونىندەگى كوميتەتىنىڭ كەڭەسشىسى راۋشان قاناپيانوۆا ەكەن.
ءوز باسىم, راۋشاننىڭ اتىنا دا, زاتىنا دا كوپتەن قانىق بولاتىنمىن. كەزىندە ول قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىندە جاۋاپتى قىزمەتتە بولىپ, كەيىن اقمولا وبلاتكومى ءتوراعاسىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىنە ءجىبەرىلگەن. ودان كسرو جوعارعى كەڭەسىنىڭ اپپاراتىنا قىزمەتكە شاقىرىلىپ, وداق تاراعاننان كەيىن ونى رەسەي دۋماسىنىڭ ۇلت ىستەرى جونىندەگى كوميتەتىنە الىپ قالادى. وندا العاش كەڭەسشى بولىپ ىستەگەن راۋشان قازىر كوميتەتتىڭ اپپارات جەتەكشىسى. ۇلت ىستەرى ءجونىندەگى كوپتەگەن كەلەلى ماسەلەلەرگە ۇيىتقى بولىپ جۇرگەن راۋشان بۇدان ءتورت جىل بۇرىن تۇركى تىلدەس حالىقتاردىڭ سالت-ءداستۇرىن ساقتاۋعا ىقپال ەتۋ جونىندە ايەلدەردىڭ ايماقارالىق قوعامدىق ۇيىمىن قۇردى. ونىڭ ۇيىم پرەزيدەنتى رەتىندە اتقارىپ جۇرگەن جۇمىسى اۋىز تولتىرىپ ايتۋعا تۇرارلىقتاي.
1999 جىلى وسى ۇيىمنىڭ مۇرىندىق بولۋىمەن ماسكەۋدە ەۋرازيا ايەلدەرىنىڭ بۇكىلرەسەيلىك جينالىسى وتكىزىلدى. ونىڭ تاقىرىبى دا ەلەڭ ەتەرلىكتەي: “اۋمالى-توكپەلى الەمدەگى ايەل: وتباسى جانە مادەنيەت ءھام ۇلتتىق ءداستۇرلەر”. وعان ورىس ەلىنىڭ ءار وڭىرىنەن: سوناۋ ساحادان باستاپ قالماق, تاتار, باشقۇرت رەسپۋبليكالارىنان, ورىنبور مەن كامچاتكا وبلىستارىنان, قىرىمنان وكىلدەر قاتىستى. ءازىربايجان, قازاقستان جانە ۋكراينادان مەيماندار كەلدى. جينالىستا قازىرگى قوعامداعى ايەلدەردىڭ ءرولى مەن ورنى, ولاردىڭ قوعامدىق-ساياسي ومىرگە قاتىسۋى, مادەنيەت پەن وتباسىنداعى سالت-ءداستۇردىڭ ساقتالۋ ماسەلەلەرى تالقىلاندى. ەۋرازيا ايەلدەرىنىڭ ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدارىنىڭ اسسامبلەياسى تۋرالى ەرەجە بەكىتىلدى.
اتالمىش ايماقارالىق ۇيىم رەسەيدەگى قازاق ۇلىسىنىڭ عانا ەمەس, كۇللى تۇركى تەكتەس حالىقتار اراسىندا قىرۋار اعارتۋشىلىق جۇمىس جۇرگىزەدى. تۇركى ايەلدەرى كەزدەسۋ كەشتەرىنە ءوز قانداستارىن كوبىرەك تارتۋعا تىرىسادى. قازىر ماسكەۋدە قازاق ءتىلىن وقىتۋ ءجونىندە جەكسەنبىلىك سىنىپ جۇمىس ىستەپ, وندا جەتىدەن ون ءتورت جاسقا دەيىنگى بالالار وقيدى. قازاق قىزدارىنىڭ حورەوگرافيالىق ءانسامبلى “روسسيا” كونتسەرت زالىنىڭ ساحناسىندا ءجيى-ءجيى ونەر كورسەتىپ, كورەرمەندەرىن ءدان رازى ەتىپ ءجۇر. كەيدە مۇنداي كونتسەرتتەرگە قازاقستان وبلىستارىنان دا ونەرپازدار شاقىرىلادى.
بۇرناعى جىلى وسى ۇيىمنىڭ باستاۋىمەن الماتىدا “قازىرگى ۇلتتىق كيىمنىڭ اسقاق ءسانى” اتتى حالىقارالىق ءبىرىنشى كونكۋرس ءساتتى ءوتتى. وعان دوستاستىق ەلدەرىندە تۇراتىن كوپتەگەن تۇركى حالىقتارىنىڭ وكىلدەرى قاتىستى. ال بىلتىر كۇزدە ۇلتتىق كيىم ۇلگىسىنىڭ وسىنداي حالىقارالىق ەكىنشى بايقاۋى ماسكەۋ قالاسىنىڭ وزىندە وتكىزىلدى.
بۇنداي بايقاۋلاردى وتكىزۋ – ۇلتتىق قوعامدىق ۇيىمداردىڭ سۋرەتشىلەر مەن سانگەرلەر جانە ديزاينەرلەردىڭ شىعارماشىلىق وداقتارمەن ىنتىماقتاسا جۇمىس ىستەۋىنىڭ ءبىر ءتيىمدى ءتۇرى, – دەگەن ەدى راۋشان مۇساقانقىزى گازەت ءتىلشىسىمەن سۇحباتىندا. – ماسەلە مىنادا: قازىرگى ءسان ۇلگىسىنىڭ كلاسسيكالىق ەجەلگى كيىم تۇرلەرىنە زەر سالىپ, نازار اۋدارۋى ءبىزدىڭ بايقاۋلارىمىزدىڭ كاسىبي عانا ەمەس, قوعامدىق ساياسي ماڭىزىن دا كۇشەيتە ءتۇسەدى. ۇلتتىق كيىم ۇلگىسىن العا تارتۋ جاي عانا ءسان-سالتاناتتىڭ اۋقىمىنان اسىپ, ۇلتتىق-مادەني اۆتونوميا بىرلەستىگىنىڭ شىعارماشىلىق ارناداعى ماڭىزدى تۋىندىسىنا اينالعالى تۇر. سايىپ كەلگەندە, بۇل بايقاۋ ايەل زاتىنىڭ ءوز قارىم-قابىلەتىن تانىتۋىنا مۇمكىندىك تۋعىزاتىن ۇتىمدى شارا.
ايماقارالىق ايەلدەر ۇيىمى ءوز جۇمىسىنا رەسەيدە تۇراتىن تانىمال قازاق قىز-كەلىنشەكتەرىن دە كەڭىنەن تارتىپ وتىر. ولاردىڭ اراسىندا سانكت-پەتەربۋرگتەگى مەملەكەتتىك پوليار اكادەمياسىنىڭ رەكتورى, پروفەسسور ا.شاۋكەنباەۆا, ەليستا قالاسىنىڭ ۆيتسە-پرەمەرى م.تاراباەۆا, الەمدىك ەكونوميكا ينستيتۋتىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى د.وتەگەنوۆا, ومبىدان ا.جاقىپوۆا, ورىنبوردان ر.احمەتوۆا, التاي ولكەسىنەن ت.مۇحتاسىروۆا, ميرنىي قالاسىنان گ.بەيسەنباەۆا سياقتى اكىمشىلىك قىزمەتكەرلەرى جانە و.جانايداروۆا, گ.جەكسەنبينا, ا.اداموۆا سەكىلدى ماسكەۋلىكتەر بار. سولاردىڭ ىنتا-جىگەرى ارقاسىندا رەسەي استاناسىندا ناۋرىز مەيرامىن اتاپ ءوتۋ قولعا الىنىپ, قايتا قالپىنا كەلتىرىلدى. ءبىر جىلدارى بۇل مەيرام وداقتار ءۇيىنىڭ باعاندى زالىندا دا ءوتتى.
ارينە, ايەلدەردىڭ قابىلەت-قارىمى توي-تومالاق, ويىن-ساۋىق وتكىزۋمەن, نە جوعارىداعىداي ىسمەرلىگىمەن, ون ساۋساعىنان ونەر تامعان شەبەرلىگىمەن عانا شەكتەلمەسە كەرەك. ولاردىڭ ەل باسقارۋ ىسىنە دە بەلسەنە قاتىسىپ, مەملەكەتتىك قىزمەتتى دە دوڭگەلەتىپ اكەتەتىنىن ءومىردىڭ ءوزى دالەلدەپ وتىر. بۇعان رەسەيدىڭ دۋما كوميتەتىندەگى قارىنداسىمىز, ءھام جەرلەسىمىز راۋشان قاناپيانوۆانىڭ كۇللى ەڭبەك جولى ايعاق. ول ءوزىن قىزمەت تەگەرشىگىنىڭ كوپ تەتىگىنىڭ ءبىرى ساناۋدان استە اۋلاق. قاشان, قايدا قىزمەت اتقارسا دا ءوز ىسىنە اسقان جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراپ, جاڭالىق ىزدەپ دامىل-تىنىم تاپپايدى.
ۇدايى ۇيرەنىپ, ىزدەنىس ۇستىندە جۇرەتىن جەرلەسىمىزدىڭ قالامىنان ماعىناسى تەرەڭ, مازمۇنى كەمەل بىرنەشە كىتاپتىڭ تۋى دا سودان. وسىلاردىڭ ىشىنەن “مەملەكەتتىك قىزمەتتەگى ايەل: قازىرگى ساياسات جانە كەلەشەك” پەن “اكىمشىلىك باسقارۋ ەليتاسى قۇرىلىمىنداعى گەندەرلىك ارا-قاتىناستىڭ فيلوسوفياسى” اتتى ەكى ەڭبەكتى ايرىقشا اتاپ وتكەن ابزال. بۇل ەكەۋى دە تاريحي, تانىمدىق, دەرەكتىك ماتەريالدارعا مەيلىنشە باي ەڭبەكتەر. ولاردان ورتا عاسىر ويشىلى كورنەلي اگريپپانىڭ تاپسىرلەرىنەن باستاپ, ورىس پاتشايىمى ەكاتەرينا ءىى مەن اعىلشىننىڭ “تەمىر لەديى” مارگارەت تەتچەردىڭ قارەكەت-قيمىلدارى تۋرالى تىڭ دەرەكتەر مەن دايەكتەر تاباسىڭ. وسىلاردى العا تارتا وتىرىپ, ول بۇگىنگى تاڭدا ەل باسقارۋ ىسىندە ايەلدەردىڭ ءالى دە از ەكەنىن ايتىپ, ودان ارىلۋدىڭ جولدارىن نۇسقايدى. وتاندىق جانە شەتەلدىك ءتاجىريبەلەردى تالداۋ ارقىلى مەملەكەت پەن قوعامدى تەك جاپپاي ەرلەر عانا باسقارۋى حح عاسىردىڭ اياعىنا تامان ءوز ءمۇمكىندىگىن تۇگەل سارىقتى. ەگەر ادامزات ەندى ايەلدەردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە مادەني ومىرگە قوسار ۇلەسىن مەملەكەت باسقارۋداعى ەڭبەگىمەن تەڭەستىرمەسە, ونداي مەملەكەت وركەنيەت جولىمەن ورلەي المايدى, دەگەن باتىل تۇجىرىم جاسايدى ول.
“…قوعامدا قازىر ايەلدەردىڭ ساياساتتاعى ءرولى تۋرالى كوبىرەك ايتا باستادى, – دەپ ءوز ويىن نىعارلاي تۇسەدى اۆتور. – شىنىندا دا, حالىقتىڭ ايەلدەر قۇرامىنىڭ ساياساتقا دەن قويۋى ادەتتەگى ايەلدەر قوزعالىسىنان تىس ءوز بەتىنشە ورىستەپ بارادى. مۇنىڭ سەبەبى نە دەيسىز عوي. ەڭ الدىمەن, ەلدە ءبىرتۇتاس ايەلدەر قوزعالىسى قالىپتاسپاعان. ولاردىڭ ساياساتقا دەن قويۋى اكىمشىلىك باسقارۋ قۇرىلىمىنداعى ەرلەردىڭ كاستالىق قارسىلىعىنا تاپ كەلدى. ءازىرشە ايەلدەر بىزدە ءىس جۇزىندە مەملەكەت باسقارۋدان شەتتەتىلگەن. ال بۇكىل الەم بۇگىندە فيلوسوف ب.سپينوزانىڭ: “بيلىك باسىنداعى ايەل – بۇكىل الەمگە قاتەر”, دەگەن قاعيداسىن سىلكىپ تاستاپ, ولاردىڭ مەملەكەتتىك ماسەلەلەردى شەشۋىنە مۇمكىندىك تۋعىزىپ وتىر. سوڭعى جىلدارى رەسەيدە ايەلدەردىڭ بولماشى بيلىك قۇرىلىمىنا قاتىسۋىنىڭ ءوزى ۇلعايۋدىڭ ورنىنا ازايىپ كەتتى. قىز-كەلىنشەكتەردىڭ بارلىق دەڭگەيدەگى بيلىكتەن بويىن اۋلاق سالۋ ءۇردىسى ۇدەپ بارادى”. شىن ءمانىندە قازىر رەسەيدە بيلىك باسىندا ايەل زاتى جوقتىڭ قاسى. سوناۋ كەڭەس كەزەڭىندەگى ەكاتەرينا فۋرتسەۆانىڭ كوزىندەي بولىپ ۇكىمەت قۇرامىندا ۆالەنتينا ماتۆيەنكو ءجۇر ەدى, ونىڭ ءوزى دە سانكت-پەتەربۋرگتىڭ گۋبەرناتورى بولىپ كەتتى. وعان قاراعاندا ۇكىمەت قۇرامىندا ءۇش بىردەي ايەل مينيستر بار قازاقستاننىڭ جاعدايى يمان-تارازى ەكەن.
ۇلكەن ءبىر ۇلى ەلدىڭ كەمشىلىكتەرىن وسىلايشا تايسالماي اشىپ ايتىپ, قايمىقپاي بەتكە باسىپ وتىرعان قارىنداسىمىزدىڭ باتىلدىعىنا ءتانتى بولاسىڭ. ونىڭ ەڭبەكتەرى بۇگىن تۋىپ, ەرتەڭ ەسكەرۋسىز قالاتىنداي ەمەس, قوعامنىڭ كوكەيكەستى ماسەلەلەرىن كوتەرگەن ۇسىنارلىعى, ۇعىنارلىعى كوپ دۇنيەلەر. قازىرگى قىز-كەلىنشەكتەر ومىردەگى قيىندىقتاردى قالاي جەڭبەك, ولارعا كومەكتەسەتىن كىم بار, تابيعي دارىن قابىلەتى مەن مۇمكىندىكتەرىن كادەگە قالاي اسىرۋى كەرەك, الدە وتباسى, وشاق قاسى بولىپ وتىرا بەرگەنى ءجون بە, بولماسا بارىنە قولدى ءبىر-اق سىلتەپ, مادەني, ساياسي جانە كاسىبي جايساڭداردىڭ ورتاسىنان ءوز ورنىن ويىپ الۋعا بەلدى بەكەم بۋعانى ابزال ما؟ – دەگەن سياقتى سان الۋان ساۋالدار سامساپ الدان شىعا كەلەدى. بىزدىڭشە, ونىڭ جاۋابىن ەڭ الدىمەن ايەلدەردىڭ ءوزى بىلەدى, تەك ولارعا بوگەت بولماي, قول ۇشىن بەرۋ قاجەت. قارىنداسىمىز راۋشان قاناپيانوۆانىڭ كىتاپتارى توقسان تاراۋ سول ماسەلەلەردىڭ ءتۇيىنىن تابۋعا كومەكتەسەرىنە كۇمان جوق.
ەسىمىنە ەرتەدەن قانىق, ەڭبەگىمەن كوپتەن تانىس سول قارىنداسىمىزبەن بىلتىر كۇزدە كوكشەتاۋدا, حان كەنەنىڭ 200 جىلدىق مەرەيتويى كۇندەرى كەزدەسۋگە تۋرا كەلدى. ول دا تورە تۇقىمىنىڭ ءبىر تۇياعى كورىنەدى. ءتۇبى ابىلاي حاننىڭ نەمەرە اعاسى سۇلتانبەت تورەدەن تارايدى. ءوزى قىرقىنشى جىلداردىڭ اياق شەنىندە كوكشەتاۋ قالاسىندا مۇعالىمدەر وتباسىندا دۇنيەگە كەلىپتى. اكەسى سول وڭىرگە ايگىلى ۇستاز مۇساقان قاناپيانوۆ ون بەس جىلداي وبلىستىق وقۋ ءبولىمىن باسقارىپ, پارتيالىق قاساڭ تارتىپكە باس يمەگەنى ءۇشىن قۋدالانىپ, اقىرى اۋىر ناۋقاستان ەرتىس بويىندا دۇنيە سالعان. ودان قالعان ءۇش ۇل, ءۇش قىزدىڭ ءبارى دە بۇگىندە ەلىمىزدىڭ بەتكە ۇستار ساناتكەر ازاماتتارى. سولاردىڭ ءبىرى – راۋشان مۇساقانقىزى قازىر رەسەي مەملەكەتتىك دۋماسىنىڭ ۇلت ىستەرى جونىندەگى كوميتەتىنىڭ اپپاراتىن باسقارىپ وتىر. ول ەجەلدەن كورشى ەكى ەلدىڭ اراسىنا عانا دانەكەر بولىپ قويماي بۇكىل دوستاستىق مەملەكەتتەرىن مەكەن ەتكەن تۇركى تىلدەس باۋىرلارىمىزدى بايلانىستىرىپ وتىرعان التىن كوپىردەي كورىنەدى ماعان. مەرەيى ۇستەم قارىنداسىمىزدىڭ مارتەبەسى ءدايىم وسە بەرگەي!
سارباس اقتاەۆ,
جازۋشى.
الماتى.
6 قاڭتار, 2004 جىل.
