اتامەكەن الدىندا انتتاسايىق اعايىن!
جەكسەنبى, 4 قاراشا 2012 0:55
اۋىل!
ءار قازاقتىڭ اتا-تەگىنىڭ اق بەسىگى, ءار قازاقتىڭ تابانىن تىرەر, ارقاسىن سۇيەر اسقارى, ءار قازاقتىڭ بابا ءداستۇرى, كونە سالتى, ءار قازاقتىڭ ەسى كەتىپ ەسكە الار بالالىق بالعىن داۋرەنى. اتامەكەنگە دەگەن ۇلى ماحاببات سول اۋىلعا دەگەن جۇرەك تۇكپىرىندە سىزداعان ساعىنىشتان باستالسا كەرەك. بالكىم, باسقا عاسىردا قالادا تۋعان قازاقتار قازاقستاننىڭ ماقتانىشى بولا جاتار, ءدال قازىرگى ءبىز ءومىر كەشكەن داۋىرىمىزدە ۇلىلىقتىڭ نەگىزى سول اۋىلدان باستاۋ الدى. قازاقتىڭ ۇلى اقىنى اباي قۇنانباەۆ دالادا تۋىپ ءوستى.
جەكسەنبى, 4 قاراشا 2012 0:55
اۋىل!
ءار قازاقتىڭ اتا-تەگىنىڭ اق بەسىگى, ءار قازاقتىڭ تابانىن تىرەر, ارقاسىن سۇيەر اسقارى, ءار قازاقتىڭ بابا ءداستۇرى, كونە سالتى, ءار قازاقتىڭ ەسى كەتىپ ەسكە الار بالالىق بالعىن داۋرەنى. اتامەكەنگە دەگەن ۇلى ماحاببات سول اۋىلعا دەگەن جۇرەك تۇكپىرىندە سىزداعان ساعىنىشتان باستالسا كەرەك. بالكىم, باسقا عاسىردا قالادا تۋعان قازاقتار قازاقستاننىڭ ماقتانىشى بولا جاتار, ءدال قازىرگى ءبىز ءومىر كەشكەن داۋىرىمىزدە ۇلىلىقتىڭ نەگىزى سول اۋىلدان باستاۋ الدى. قازاقتىڭ ۇلى اقىنى اباي قۇنانباەۆ دالادا تۋىپ ءوستى. ۇلى جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆ اۋىلدان شىقتى, باتىر باۋىرجان مومىش ۇلى اۋىل بالاسى. ءبۇگىنگى الماتى مەن استانانى داڭققا بولەپ جۇرگەن ونەرلىلەردىڭ باسىم كوپشىلىگى, زيالى قاۋىم اتانعان وقىمىستىلار مەن تالانت يەلەرى اۋىلدان ونگەن ۇرپاقتار نە سول ۇرپاق تاربيەسىن كورگەندەر. قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ تا اۋىل پەرزەنتى. اۋىلىن, حالقىن ويلاعاندىقتان دا ەلباسىمىز وسىنداي شەشىم قابىلداپ وتىر.
اۋىل جىلدارى!
وسى ءبىر شەشىم قابىلدانعاندا مەنىڭ كوز الدىمنان ەركە قۇستارى ەركىن جۇزەتىن كوگىلدىر كولدەردىڭ كوكتەمگى كورىنىسى ءوتتى. قوزى-لاعى جامىراپ, ۋ-شۋ بولعان كەشكى اۋىلدىڭ تاي-ق ۇلىنعا ءمىنىپ كوك شالعىندا قۇيعىتا شاپقان باقىتتى بالالارىنىڭ داۋىسى كەلدى قۇلاعىما. سابادا قىمىز ساپىرعان كەلىنشەكتىڭ جىلى جىميعان جانارى كوز الدىما كەلىپ, ءتاي باسقان جاس ءسابيدىڭ تۇساۋ كەسەر تويىنداعى دۇرمەك داۋىسىن دا ەستىگەندەي بولدىم. ويۋلى تەكەمەت ۇستىندە ءشايى جىبەك كورپەدە وتىرعان بايبىشەنىڭ جانىندا تەربەتىلگەن بەسىك ەلەستەدى… شىندىعىندا بۇل سۋرەت ەلەس بوپ قالماق پا؟ ويتكەنى, شىن مانىندە قوزى-لاعى ازايعان, قىمىزى دا, قىزىعى دا ورتايعان, بايبىشەسى بازار جاعالاپ كەتكەن, كەلىنى جۇكتى بولۋدى سيرەتىپ, بەسىكتى جيناپ تاستاعان, كوشىپ كەتكەن جۇرتتا ەسىك-تەرەزەسىز ۇيلەر مەن يەسىز قالعان يتتەر تۇر كوز الدىمدا. قورعانى جوق, قالقانى جوق, قوجاسى جوق, ەگىندىگىن قاڭباق باسىپ كەتكەن جايىلىمى بوس قالعان الىس اۋىلداردا قازىرگى كۇنى پاناسىزدار قالدى. ولار وسى اۋىلعا كوڭىل بولىنەر ءساتتى ون جىل بويى اسقان شىدامدىلىقپەن كۇتتى…
ءيا, اۋىل شىنىمەن توزدى. بىراق, ونىڭ ءبىرازىن جوندەۋگە بولار. الداعى ءۇش جىلدا ءسال دە بولسا ەڭسە كوتەرىلەر. ۇركىپ كەتكەن, قالادا قاراباستىڭ قامى دەپ قاڭعىعاندار اۋىلىنا ورالار, قالعان جاستار قايراتتانار. اتتەڭ, ءدال قازىرگى نەسيەنى ءىسكە اسىرىپ, بەل سىبانىپ كەتەر ساۋاتتىلار از اۋىلدا. ەگەمەندىك العاندا 10 جاستاعى بالا قازىر 20 جاسار جىگىت بولدى, قولىندا نە مالى, نە كولىگى, نە ءبىلىمى جوق.
توزدىرىپ بولىپ, ەندى ەسكە العان اۋىل الدىمەن ۇلتتىق تاربيەمىزدىڭ وشاعى ەدى-اۋ! سول وشاقتى دا بۇزىپ العان سياقتىمىز. ول قاشان قالپىنا كەلەر ەكەن؟ وسىدان وتىز جىل بۇرىن اۋىل اتاسى, اۋىل اعاسى, اۋىل قارتتارى, اۋىل ازاماتى دەگەن اتاققا اسقان ىلتيپاتپەن قاراۋشى ەدىك. اۋىلدىڭ سىرت كەلبەتىنەن اۋىل اعاسىن, ازاماتتارىن تانۋشى ەدىك. اۋىل بالاسى! ول ءوزى الدانسا دا وزگەنى الدامايتىن اقكوڭىل بولاتىن. اۋىل بويجەتكەنى ينابات پەن سىزىلعان تابيعي بايسالدى مىنەزدىڭ يەسى ەدى. قالادا تۇراتىن سابيلەر جازعى دەمالىستا اۋىلداعى اتا-اجەگە اسىعاتىن, دالادان مەيىرىم مەن ءتورت ت ۇلىك مالدى كورىپ, تازا اۋا مەن ادامداردىڭ تازا پەيىلىنە سۋسىنداپ, جانىن, جۇرەگىن تازارتىپ قايتۋشى ەدى. ەندى شە؟ ەندى ولار اۋىل قازاعىن مەنسىنبەيتىن تاسباۋىر بولدى. اۋىل جىگىتىن “مامبەتتەر” اتايتىن قالا قىزدارى قازىر كۇيەۋسىز. دالا قىزى قالالىق جىگىتكە قىزىعىپ, تاستاندى بالانىڭ سانىن كوبەيتۋدە. اۋىل جىگىتىن ەرتەدە “اسىلدىڭ تۇياعى”, “مارقاسقا”, “ازامات” دەپ ەرەكشەلەپ اتايتىن, قازىر ول سوزدەر – ارحايزم. وندايدى ەشكىم ەستىپ جۇرگەن جوق, تۇسىنبەيدى دە. قالا مەن اۋىلعا ساۋدا جاساپ, ۇن مەن كومىردى ءسال قىمبات ساتىپ جۇرگەن كورشى جىگىتتى اۋىلداعى اعايىنىمىزدىڭ مەكتەپكە بارمايتىن بالاسى “كرۋتوي” دەگەنى بار. ادامعا جاقسىلىق جاساۋ دەگەن ۇعىم قازىر ساۋدامەن ارالاسقان تۇسىنىك سياقتى. ەندەشە قازىرگى اۋىلدا ءوسىپ جاتقان ۇرپاق مەيىرىم مەن ادامشىلىقتى كورە الماي وتىر. قوجالىق يەسى دە ەڭبەكتەرىن جەپ, تيەسىلى ۇلەستەرىن كەزىندە قايتارمايدى. الا جازداي ەتكەن ەڭبەگىنە ەكى اربا پىشەن, ەكى قاپ ۇن بەرسە جاقسى, بەرمەسە دە امالى قانشا, قايدا بارسىن. كەي جەردە ءتىپتى شاعىم ايتار اۋدان دا تاراپ كەتكەن. بۇرىن اۋىلدا كورگەندىنىڭ بالاسى, ۇياتى بار ۇل, اناسى اسىل قىز, مادەنيەتتى جىگىت دەگەن سوزدەردى ايتىپ وتىرۋشى ەدى, ونى جاستار ەستيتىن. قازىر ەل ءىشىن كاكۇر-شۇكىر قاپتاپ كەتكەندەي سەزىنەسىڭ. اعا ۇرپاق – زەينەتكەر. قولىندا اقشاسى جوقتىڭ ءسوزى دە ارزانداپ تۇر, ەشكىم تىڭداپ جاتقان جوق سياقتى.
ون جىلداي ءپاتۋاسىز ليتسەنزيا العان وقۋ ورىندارىنا اقشا تولەپ وقىعاندار شالا ساۋاتتى. ويتكەنى, اقشا تولەگەسىن ەمتيحاندا قۇلاتپايدى, قۇلامايتىنىن بىلگەن سوڭ قۇنىعىپ وقىپ باس اۋىرتپايدى. ساۋدا جاساپ اقشا تولەيدى, باعا قويعىزىپ ۇيىنە قايتادى. ونداي مامان كىمگە ابىروي اپەرمەك. بۇرىن الىستان وقىپ كەلگەن ستۋدەنت قاريالاردى قۇرمەتتەپ سالەم بەرىپ شىعاتىن ءداستۇر بولاتىن. قازىر ەل بالاسى ونى دا كورمەيدى ەكەن. “باتالى قۇل ارىماس” دەپ وتىراتىن باتالى شالدار دا زەينەتاقىنىڭ كەزەگىندە ءجۇر, قازىر ۇيلەرىنە اكەلمەيدى, بانكومات نەمەسە بايلانىس ورنىن كۇزەتىپ جۇرگەنى. وسىنى كورگەن جاس ۇرپاق ۇلكەن سىيلاپ جاتقان شارادان بەيحابار. سوندىقتان اۋىل جىلىن الدىمەن تاربيەدەن, مەكتەپتەن, مادەنيەتتەن باستاعان دۇرىس بولار ەدى. ارينە, ماشينە مەن تراكتور دا كەرەگى ءسوزسىز, ول ساناسىزدىڭ قولىنا تيسە تەز سىنادى جانە جەكەلەگەن ادامدارعا عانا پايدا اكەلەدى. ولاردىڭ ءبىرى – قوجا, ءبىرى – بي, تاعى باستارى بىرىكپەۋى مۇمكىن. ء“بىرىڭدى, قازاق, ءبىرىڭ دوس, كورمەسەڭ ءىستىڭ ءبارى – بوس” دەگەن ابايدىڭ ايتقانى كەلەدى. الدىمەن اۋىلدىڭ باسىن بىرىكتىرىپ قۇراپ, ماقساتتارىن ايقىنداپ بەرەتىن شارا جۇرگىزىلسە. اۋىل اكىمدەرى قارا حالىقتىڭ ءسوزىن قۇلاققا اسپاي بارا جاتىر جانە بۇل ءبىر ايماقتىڭ “سىرقاتى” ەمەس, تالاي جەردەگى قۇبىلىس. تىپتەن, زەينەتكەرلەر باراتىن قامسىزداندىرۋ بولىمىندەگى جاستاردىڭ ءوزى داۋىستارىن كوتەرىپ ءسويلەسەدى. وسىنىڭ ءبارىنىڭ ارعى توركىنى – مادەنيەتسىزدىك. اتا سالتتان تىسقارى كەتكەن تاربيەنىڭ “جەمىسى”. اۋىلدا وسكەن ۇل-قىزدار ازداۋ وقىعانىمەن, اتا ءداستۇرلى تاربيەدەن تالاي تاعىلىم الۋشى ەدى عوي.
اۋىل جىلىندا اۋىل مەكتەبىن قالاي دامىتساق ەكەن دەگەن وي دا مازالايدى. تالاي جەردى كومپيۋتەرلەندى دەپ جاريا ەتەمىز. ونىڭ كوبى قاعازداعى ەسەپ بەرۋ. تالاي اۋىل مەكتەبىندە ول بولمە ق ۇلىپتاۋلى تۇرسا شە؟ ق ۇلىپ استىندا ەسەپكە كىرىپ تۇرعان تەكسەرۋ كوميسسياسى كەزىندە ىسكە قوساتىن كومپيۋتەردەن تەلەۆيزورعا تۇسىرۋگە ارنالعان بولمەدەن كىمگە نە پايدا كەلمەك؟ كوبىنە ساباق بەرەر مۇعالىم جەتپەيدى. اۋىل جىلى الىس اۋىلعا مەكتەپ سالىپ بەرەمىز دەپ تاعى شىعىنعا باتامىز با؟ ودان دا اۋدان ورتالىعىنداعى نەمەسە وبلىستاعى ينتەرناتتاردى كۇشەيتسە قايتەدى؟ اۋىل بالاسى ۇيىنەن الىستا بولسا, ءوز بەتىنشە كۇن كورىسكە بەيىمدەلەر, ءبىر-بىرىنە مەيىرىمدى بولىپ ارالاسىپ ۇيرەنەر, ەڭ باستىسى ۋاقىت تالابىنا ساي تەحنيكا مەن جاڭا زاماننىڭ جەتىستىگىن مەڭگەرىپ, دامىپ جەتىلەر. ءوز كيىمىن ءوزى كيىپ, ۇقىپتى, جيناقى بولۋعا, قالانىڭ تازالىق مادەنيەتىن مەڭگەرىپ, جازعى اۋىلدىڭ داستۇرىمەن سالىستىرىپ وسەر. ءبىز اۋىلدى اۋداننان, اۋداندى وبلىستان, وبلىستى وزىنشە بولگەننەن وقۋ-تاربيە جۇمىسىن السىرەتىپ الاتىن سياقتىمىز. ءيا, الماتىعا بارۋعا اقشا جوق, استانادا وقۋعا شاما جوق دەپ جوعارى وقۋ ورىندارىن بولدىك. ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ سانى كوبەيدى, ساپاسى قالاي؟ نە ۇتتىق, نەدەن ۇتىلدىق؟ ارالاسۋ ازايدى, وسى كەز كوڭىل ساندىعى تايازداپ, ويلاۋ كوكجيەگى تارىلىپ, جان دۇنيەمىز كەدەيلەنىپ بارا جاتقان جوق پا؟ مىسالى, پاۆلوداردا ءۇش ۋنيۆەرسيتەت, باتىس قازاقستاندا ەكى ۋنيۆەرسيتەت, ول ۋنيۆەرسيتەتتەر ۇلتتىق اتاناتىن ءال-فارابيمەن, ءبىراز وقىمىستى جينالعان ەۋرازيامەن تەڭ تۇسە الار ما ەكەن؟
پاۆلودارلىق ستۋدەنت بۇرىن وڭتۇستىكتىڭ قىزىنا ۇيلەنىپ ەلىنە سالت-ءداستۇر اپارۋشى ەدى. اتىراۋ جىگىتى باياناۋىل بويجەتكەنىنە دينا كۇيلەرىن ۇيرەتەر ەدى. سىردىڭ سۇلۋ قىزى سوناۋ اباي ەلىندە پالاۋ باسار ەدى. كوكشەدەگى داستارحان سالتى تۇركىستانمەن ارالاس جاڭعىرىپ, قۇدالار كەلىپ مارە-سارە بولار ەدى. ءوزى شاعىن رەسپۋبليكادا ەندى ءار جەر ءوز قازانىندا قايناي باستادى. ءوز رۋى, ءوز اۋليەسى, ءوز اتاسى جايلى كىتاپ… اسكەرگە دە ءوز وبلىسىندا قالادى. ءوز وڭىرىنەن وزگەنى كورمەگەن ۇلدىڭ كوزقاراسى بيىكتەمەسى انىق. “ۇيدەگى باتىر جاۋعا جوق, ۇيدەگى شەشەن داۋعا جوق” دەپ حالىق نەگە ايتقان. ۇساقتالعان ىنجىق ۇل ەلگە قالقان بولا الار ما؟ “اتىڭ باردا جەر تانى جەلىپ ءجۇرىپ, اسىڭ باردا ەل تانى بەرىپ ءجۇرىپ” دەگەن ۇلاعات نەنى مەڭزەيدى؟ ءيا, قالتالىلار شەت ەلدى تانىپ جاتىر, شۇكىر, شەت ءتىلىن مەڭگەرگەن ۇرپاق ءوسىپ جەتىلۋدە, بىراق انا ءتىلى مەن اتا سالت ۇلت ساقتاۋدا, ەلدىكتى ساقتاۋدا ورنى بولەك نارسە ەمەس پە؟ قازىر بىزدە سول دالا فيلوسوفياسى, عاسىرلاپ جيناعان بابالار ءداستۇرى, ۇرپاق تاربيەلەۋدەگى قۇندى پىكىرلەر ۇمىتىلىپ تۇرعانعا ۇقسايدى. تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ەرتەڭىنە لايىق سانالى, نامىستى, جانى باي, سالتقا بەرىك ۇرپاقتى تاربيەلەۋ كەيىنگە قالدىرا تۇرۋدى كوتەرمەيتىن ماسەلە. مۇنىڭ ءبارى جاقسارا تۇسسەك, بولا تۇسسەك, ەشكىمنەن كەم بولماساق دەگەن يگى ارمان, اق تىلەك.
كەشەگى كۇنى رەسەيدەگى قازاقستان جىلىنىڭ سالتاناتتى اشىلۋىن كورىپ وتىرعان ءار ادام ەرەكشە قۋانىش سەزىمىنە بولەنگەنى قانداي مارتەبە. كەمەلدەنىپ كەلە جاتقان ەلىمىزدىڭ كەڭ ماڭدايلى باسشىسى قانداي, بايلىعى قانداي, ونەرى قانداي! ياپىر-اي, بۇل قازاقتىڭ قىزدارى نەتكەن تالانتتى ەدى! بيبىگۇل, روزا, ءجانيا, ايمان, شۇعىلا, مايرا, ءلايلا. ءار ەسىم ۇلت نامىسىن كوتەرىپ تۇرعان جوق پا؟ وسىنشا ونەرلى قىزدار وسىرگەن ۇلت كىمنەن كەم, ونىڭ ءتىلى كىمنەن كەم؟ نەگە انا تىلىمىزدە سويلەمەيمىز؟ شىنىندا ۇلت تىلىندە سويلەمەگەن ۇرپاقتىڭ ءومىرىنىڭ اياعى وكىنىشپەن بىتكەنىنە تالاي مىسال كەلتىرۋگە بولادى. ولار وزىنەن تۋعان ۇلعا دا جات بولىپ كەتكەن. تالاي ارىستارىمىز وزگە ۇلتقا ۇيلەنىپ, قارتايعاندا قارتتار ۇيىندە قالعان! وسىنداي نامىس تاربيەسىنەن تىس قالعان ۇل-قىز ارالاس نەكەگە بەيىم كەلەدى. انا ءتىلدى دە قولدامايتىن سولار. ول جەردە اتا سالت جايلى اڭگىمە بولماسا, اقىرى قيىن. كەيدە جاعدايعا بايلانىستى انا ءتىلىن جەتە بىلمەسە دە ۇلتتىق نامىستى جوعارى ۇستاپ وتىراتىن وتباسى بولادى, نامىسشىل, وجەت بولادى-اق, اتتەڭ ءوزىن تەرەڭ بىلە الماي قينالادى. ءبارى ءبىر انا ءتىلىنىڭ تەرەڭ ءمانىن انا سۇتىمەن ەمگەنگە, الىپپەدەن باستاپ سويلەگەنگە جەتپەيدى. كەيدە انا تىلىندە سايراعاننىڭ ساناسى تومەن, نامىسى جوق بولىپ قينايدى. سوندىقتان رۋحاني باي, سانالى, نامىسقوي ۇرپاق تاربيەسى ءار اتا-انانىڭ ەسىنەن شىقپاۋعا ءتيىس بورىشى دەر ەدىم. ۇلتتىق نامىستى سەزىنبەگەن قىزداردىڭ الدى امەريكادا, سوڭى ۆەنگريا مەن تۇركيادا تۇرمىستا ءجۇر. وزگە ۇلتقا شىققان قىزدان قازاققا نە پايدا, ولار بالاسىن قازاق دەپ جازدىرتا المايدى. اۋىل دەسەك ەسىمىزگە بۇرىن كوپ بالالى انالار تۇسەتىن. ءبىرى كىرىپ, ءبىرى شىعىپ جۇرەتىن كۇن سۇيگەن قاراسيراقتاردى شەتىنەن ەمىرەنە يىسكەيتىن, شەتىنەن قولقانات قىپ شارۋاسىنا جۇمسايتىن كەڭ پەيىل, كەڭ ەتەك, اق جاۋلىقتى انا وتىراتىن. قازىر ونداي اناعا سوڭعى ءان ءسوزىن جازعان دالادا تۋعان اقىن قايرات جۇماعاليەۆ الپىستان اسىپ كەتتى. ونداي انالاردى كورمەگەندەر انا جايلى جۇرت تەبىرەنەر جىر دا جازبايتىن سياقتى.قازىر ساناپ تۋعان ءبىر-ەكى بالامەن ۇلت سانى قالاي كوبەيەر؟ سوندا كەڭ بايتاق قازاقستانعا ەرتەڭ كىمدەر يە بولماق؟ الى قونىس تەپپەگەن ورالمان با؟ ول ۇرپاق كەلگەن جاعىن اڭسايدى. قازىر تۇرمىس قۇرماعان قىز-جىگىت سانى قانشا؟ ماقاش ءتاتىموۆ ەسەبىنەن جاڭىلعان ءتارىزدى.
ءيا, ءبىز وسە الماي تۇرمىز. سانىمىز وسەر ءتۇرى جوق. قازىرگى وتباسىندا ءبىر-ەكى باس قانا, ولاردىڭ ءوزىنىڭ دەنساۋلىعى شامالى. دۇنيەگە بالا اكەلەتىن اۋىل كەلىنشەكتەرى شەتىنەن انەميا, اۋزىندا تىستەرى جوق. تاراپ كەتكەن اۋىلدان, قوسىلىپ كەتكەن اۋداننان كومەككە بەرەر ون بەس مىڭ تەڭگەنى ىزدەپ تاۋىپ العانشا شاشى اعارار. كەشە مەن ون جىل بويى “التىن القاسىن” الماعان ون بالانىڭ اناسىن كوردىم. ەندى ءبىر ون بالا تۋعان انا قارتى ەكەۋى قالادا پاتەر جالداپ تۇرىپ جاتىر, وزدەرى زەينەتكەر, پاتەراقىنى مۇعالىم قىزى تولەيدى ەكەن, ال ونىڭ الىپ وتىرعانى دا ون بەس مىڭ تەڭگە. بۇل دا ءبىر اۋىلعا ەمەس, بۇكىل قازاقستانعا ورتاق ءجايت.
اۋىل مادەنيەتىن كوتەرۋ ءۇشىن مادەنيەت سارايلارىنىڭ ساۋ قالعانىن جوندەۋ كەرەك, كىتاپحانالارعا كوڭىل ءبولۋ كەرەك! ول سارايلاردى جەكەشەلەندىرۋ كەزىندە بۇرىن باسشى بولعانداردىڭ بالالارى ساتىپ الىپ, بۇزىپ كوشىرىپ قالا ماڭىنا ءۇي سالىپ العان. نەگە ەكەنىن قايدام, بۇرىنعى اكىم-قارالار جەكەشەلەندىرۋ كەزىندە قارا حالىققا ەشتەڭە ۇيرەتكەن دە, تۇسىندىرگەن دە جوق, وزدەرى مالعا دەيىن مولىراق ءبولىپ الدى. اۋىلدى ازدىرعان سولاردىڭ قازىر دە شارۋاسى تۇگەل. ءبىرى – دەپۋتات, ءبىرى – بازار قوجاسى, ءبىرى – زاۋىت يەسى (بالكىم, باسقا فاميلياعا اۋدارىپ قويعان). ءالى سول ءۇردىس جالعاسۋدا, حالىق سوعان نارازى, ىشتەي تىنىپ وتىر. حالىق يگىلىگى بولعان عيماراتتاردى جەكە ادامدارعا زاڭداستىرىپ ساتىپ جۇرگەن ءوز باۋىرلارىمىز قارا حالىق كوزقاراسىن قۇلاققا اسپايدى. كەي قالادا جەكەمەنشىك يەلەرى وزگە ۇلت وكىلدەرى, قازاققا ساتساق ءسوز كوبەيەدى, ساۋداعا بوتەندەر ءتيىمدى. باتىس قازاقستاندا تالاي نارسەگە قوجا تىپتەن رەسەيلىكتەر. وقتا-تەكتە قاراپايىم جىگىت يە بولسا وندايلاردىڭ “كرىشاسى” بولادى. “كرىشاسى” جوقتار بيزنەس جاساسا سالىقپەن-اق جەپ قويادى. ونى حالىق كورىپ وتىر-اۋ دەپ كەيبىرەۋلەر ويلامايدى. “ەل قامىن ويلاعاندار” ايەلىنە التىن دۇكەنىن, ۇلىنا ءماشينا سالونىن, قىزىنا كەشكى ويىنحانا سىيلاپ وتىرعانىن دا حالىق جاقسى بىلەدى, قازىر وعان دا كوندىككەن. ەكى اياقتى پەندە جۇرگەن جەردە ادىلەت دەگەن سورلى قاشان شىرقىراماپ ەدى. تالايلار وسى ارەكەتتەرى ءۇشىن ابىرويدان ايىرىلامىن-اۋ دەپ ويلانبايتىن ءتارىزدى. تورەشى ۋاقىت ەرتەڭ ءبارىن ءوز اتىمەن اتايتىنى دا تاريحتان ءمالىم. كەزىندە “حالىق جاۋى” بولعان ەلىن سۇيگەن ازاماتتاردىڭ ەسىمىن دە تاريح پەن ۋاقىت ايقىنداپ بەرگەن.
قازىر اۋىل بالاسى دا پايداكۇنەم, جەڭىل تىرلىك ىزدەۋدە. اۋىل مالىن ۇرلاپ ءوز تۋىسىن الدايتىن الاياق تا سول ەلدەن كورگەن “ونەگەنىڭ” جەمىستەرى عوي. “كورگەن كورگەنىن ءىستەيدى” دەمەي مە حالىق. ەل سەنگەن ازاماتتان اۋىل بالاسى ادىلەتسىز جەكەشەلەندىرۋ كوردى. تەكتىلىك دەگەن تەگەۋرىندى ءسوزدى ەستىمەگەن ۇرپاققا مەكتەپتە تەكتى بول دەپ شىرىلداعاننان نە شىعادى؟ تەنتەك بولعان بالانى تۇزەتەتىن تۇرمە ەمەس, ونى تەنتەكتىككە جىبەرمەي ۇستايتىن اۋىلداعى تاربيە مەن اتا سالتىمىز. سودان كەتىپ بارامىز.
قازاقتىڭ “مىڭ جىلدىق” دەگەن قۇدا-قۇداعىيى بالالارىنىڭ ۇيىنە تالاسىپ سوتتاسۋدا. بۇل ويلاپ قاراساق بۇكىل ۇلت بولىپ ۇيالاتىن ءجايت. قارياسىن قارتايعاندار ۇيىنە اپارىپ تاستاۋ دا, سابيدەن باس تارتۋ دا مەيىرىمسىزدىكتىڭ ناتيجەسى. وتكەن جىلى اۋرۋحانادا ءوز اناسىن ەمى بىتسە دە ۇيگە العىسى كەلمەگەن جىگىتتىڭ تاعى دا ءبىر اپتاعا اقشا تولەيىن, تەك ۇيگە جىبەرمەي تۇرا تۇرىڭىز دەپ دارىگەرگە جالىنعانىن كورىپ, بىرنەشە ءتۇن ۇيقىم قاشقان ەدى. سول جىگىت اعاسى بولعان ازاماتتى ەرتەڭ ءوز بالاسى سويتپەس پە ەكەن؟ مەيىرىمسىز ۇرپاق ەرتەڭگى قازاقستان ەلىنە نە قوسپاقشى؟ شەتكە ساتقان سابيدەن قالعاندار ءوسىپ جەتىلگەندە, كورگەنى مەن تەگى جوق, بارار جەر, باسار تاۋ جوق, اناسى مەن ءۇيى جوقتار وسكەندە قوعامىمىز قانداي بولماق؟ ول جەتىمدەرمەن قايدا بارامىز؟ بولماسا بالالاردى 12 جىل مەكتەپتە ۇستاپ ەسەيتەمىز بە؟ ەرتە جەتىلەتىن وڭتۇستىك ءوڭىر قىزدارىن تۇرمىس قۇرۋدان, انا بولۋدان باس تارتاتىن زاڭ شىعارامىز با؟ قازىرگى ۇرپاقتىڭ كوز اشقالى كورگەنى پورنوفيلم بولسا شە؟ تىپتەن كونتسەرتتىك ساحنادان جالاڭاش ايەلدەر كورسەتۋگە بەيىمدەلىپ تۇرمىز, ەندىگى جەردە بايان سۇلۋ كيىمىن “جاڭعىرتتى”, اتاقتى قىز جىبەكتى شەشىندىرسەك ۇلتتىق ەشتەڭە قالماس, ءسىرا. مۇنىڭ دا ارعى تەگىندە ونەرگە كەلگەن جاستاردىڭ اتا داستۇردەن تايىزدىعى جاتقان بولار. ءسويتىپ, مەكتەپتەرگە بەسىك قوياتىن بولمە اشۋعا دايىندىقتى ءوزىمىز جاساپ جاتقان سياقتىمىز. جاس ۇرپاقتىڭ دا كورگەنى ونەردە دە ومىردە دە, وزگەلەرگە ەلىكتەۋ.
اۋىل جىلى دەپ جاريالانعان ءۇش جىل اسىل تۇقىمدى مال قالعان ايماقتاردا تالاي تۇرمىستى كوتەرىپ تاستارى انىق. اۋىل قازاعىنىڭ مال باعار جاعدايى بولسا تۇرمىسى جامان بولمايدى. ولاردىڭ مالىن ۇرلىقتان ساقتاۋعا كومەك كەرەك. مال تۇياعى ءۇش جىلدا وسەر, ءۇش جىلدا وسپەسە بەس جىلدا وسەر, ال ادامزاتتىڭ ەستى ۇرپاعىن وسىرۋگە وتىز جىل دا ازدىق ەتەدى, پاراساتتى جەتكىنشەك تاربيەلەۋ وڭاي شارۋا ەمەس. نەگە ەكەنىن قايدام, اتاقتى “اياز بي” ەرتەگىسىن باستاۋىش سىنىپتا وقىتادى. باستاۋىشتاعى بالانىڭ “الدىمەن اۋزىڭا كوجە ءتۇستى, تەگىڭدە حان جوعىن سودان ءبىلدىم” دەگەن ۇعىمعا ءتۇسىنۋى مۇمكىن ەمەس. قالادا وسكەن, سوزدىك قورى ازداۋ, قازاقى ۇعىمى تايىز بالا مۇلدەم ۇقپايدى. ونى پايىمداۋ ءۇشىن دايىندىق كەرەك. بۇل ەسەيگەن ادامدار ايتقان اڭگىمە, تىپتەن حان مەن ۋازىرلەر اراسىندا بولعان وقيعا عوي. بۇل جاس بالالاردىڭ اراسىندا ايتىلاتىن اڭگىمە ەمەس. اياز ءبيدى لاۋازىمدى ادامدار وزىنە سىن كوزبەن قاراۋ ءۇشىن شىعارعان حالىق. ال, قازاقشا بىلمەيتىن باسشى اياز ءبيدىڭ دانالىعىن قايتەدى؟ ەرتەرەكتە ءبىر اۋداننىڭ مەن بىلەتىن باسشىسى قازاق اۋىلىندا “اللاعيۋاكبار” دەپ اس قايتارۋعا تىيىم سالعان بولاتىن. سول ايماقتا ءالى كۇنگە داستارحانعا ساليقالى باتا بەرەر قاريا جوق دەسەم وتىرىك ەمەس. تاعى دا جاس ۇرپاق اتا سالتىن كورمەي, داستارحان مادەنيەتىن سەزىنبەي ءوسىپ جاتىر. اجەلەرىمىز اس ءىشىپ بولعان سوڭ تۇگەل جيناپ, اق باتاسىن ايتىپ, بەتىن سيپاپ, سوسىن تۇرىپ كەتۋگە رۇقسات بەرەتىن. ول دا مادەنيەت, ناندى سىيلاۋعا, ءداستۇر سىيلاۋعا, ورنىقتى بولۋعا ۇيرەتەرى ءسوزسىز. اتا سالت — ۇلتتىق تاربيەنىڭ نەگىزى عوي. تاعى سول “اياز بي” ەرتەگىسىندەگى قاراشاشتىڭ دانالىعىن ەرەكشە وقىتۋ دا قاجەت سياقتى, تەك ادەبيەتشىلەرگە عانا ەمەس.
قازاق ايەلى دەگەن وزگەگە ۇقسامايتىن دالا مىنەزىمەن ەرەكشەلەنۋى كەرەك. ودان پاراسات پەن اقىل ۇيرەنسە ارتىق پا ەكەن؟ بۇكىل دالاعا, ۇلتقا انا بولاتىن قىز تاربيەسى وپ-وڭاي قارايتىن نارسە ەمەس. قازاق قىزدارىنىڭ ۇلتتىق تاربيەسى جايلى كۋرس اشىپ, ەمتيحان تاپسىرىلۋى دا ارتىق بولماس ەدى. ءيا, ءبىزدىڭ قازىرگى قىزدارعا ۇلتتىق تاربيە ەرەكشە قاجەت كەزەڭ. ول الدىمەن ۇلتتىق نامىستان باستاۋ الادى. تاربيەنىڭ ۇلتتىق نەگىزىن بويىنا سىڭىرمەگەن قىزدار ءار ءتۇرلى ءدىني ۇعىمعا ۇرىنۋدا. وزگە ۇلتتى ءسۇيدىم دەۋ ۇلتتىق نامىستىڭ جوقتىعى. نامىسسىزعا ءبارى ءبىر. كوشەدە كۇندىز ءسۇيىسۋ, كوپشىلىك ورىندا ايقايلاپ كۇلۋ, تەاتر كيىم ىلگىشىندە ۇلكەنگە جول بەرمەي تايراڭداۋ جالپى قىز بالاعا جاراستى قىلىق پا ەكەن؟ ول – تاربيەسىزدىك, ول – مادەنيەتسىزدىك. تاربيە مەن مادەنيەت قىسقا ەتەك پەن بەتتىڭ بوياۋى دەپ ءتۇسىنىپ جۇرسەك شە؟ قازاق قىزدارى جەڭىلتەك مىنەزبەن وزگەگە مازاق بولسا دا ۇلتقا سىن. قازاق قىزدارى كويلەگىن كوتەرىپ كوشەگە كەتسە ونىڭ دا سەبەبىن قوعامداعى تاربيەدەن كەتكەن قاتەدەن ىزدەۋىمىز كەرەك. ولاردى كوشەدە تۇرۋعا ءماجبۇر ەتكەن نە, قاتە جىبەرگەن كىمدەر؟ بىردە, كادىمگى الماتىداعى ءبىر دۇكەندە اعاش توستاعانعا قىزىققان ءوز قىزىنا ۇرىسقان قازاق ايەلىن كورىپ, جاعامدى ۇستادىم. سوندا سول قازاق كەمپىر توستاعاندى ارتتا قالعان قازاقشىلىق دەپ ءتۇسىنىپ تۇرىپ, قاي ۇلتتىڭ تورىندە اياعى قيسايىپ وتىرماق. سونداي شالاعايلاردىڭ كەسىرىنەن, وزگەگە ەلىكتەگىش نامىسى جوقتاردىڭ كەسىرىنەن ءبىز ۇلت اتىنان مۇراجايعا قويار قاسيەتتى م ۇلىكتەردەن ايىرىلدىق. اتاسىنىڭ اساتاياعىن لاقتىرعان كەلىن قازاقتا, ەنەسىنىڭ كيمەشەگىن قازان سۇرتكىش جاساعان كەلىن قازاقتا. ەندەشە قىزداردى ۇلتتىق تاربيەدەن شىعارىپ العاننان تاپقان “پايدامىز” وسى. قازاقى بەسىك زيان دەگەندى دە بىزگە باسقالار ايتقان, ال ءبىز ەلىكتەگىشپىز, “كوپ ايتسا كوندى, جۇرت ايتسا بولدى, ادەتى نادان ادامنىڭ” دەگەن اباي سوزىنە دە قۇلاق اسپاي كەلەمىز ءالى. ۇلتتىق نامىسى بار ءبىر ادام ەلگە قانشا جاقسىلىق اكەلسە, نامىسسىز ءبىر ادام دا سونشا كەسەل اكەلەدى ەكەن. ءبىر قىز قاتەلەسسە قازاق قىزى دەگەن ۇلكەن ۇعىمدى كىرلەتەتىنىن ۇيرەتە الساق-اۋ شىركىن! بىزگە ادەبيەتتەن ساباق بەرگەن مانشۇك باتىردىڭ اناسى ءامينا مامەتوۆادان تۇقىمىنىڭ تەكتىلىگى اڭقىپ تۇراتىن. نۇرالى حان تۇقىمىنا قاتىسى بار ءامينا مامەتوۆانىڭ اياق باسۋىندا ەرەكشەلىك, سويلەگەن سوزىندە پاراساتتىلىق, شاشىن تۇيۋىندەگى, بويىن ۇستاۋداعى ماڭعاز ساندىلىك, كوزقاراستا تۇراقتى سەنىم مەن تاكاپپارلىق بار ەدى. اۋىز ادەبيەتىن تەرەڭ بىلەتىن سول ۇستاز دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا قورعاي المادى. سەبەبى, چەرنىشەۆسكي, دوستوەۆسكي, تولستويلار تەگىن اشىق ايتقاندا, ابايدىڭ تەگىمەن ءبىز نەگە ماقتانا المايمىز دەپ جازعان ەكەن, سول سوزدەن ۇلتشىل اتانسا كەرەك, ءارى احمەت مامەتوۆ “حالىق جاۋى” دەپ تانىلدى. الماتىدا العاش تەرى اۋرۋلارى ينستيتۋتىن اشقان دارىگەر حالقىنا قالاي جاۋ بولدى؟ ءيا, سول اتتان اكەسىن اقتاۋ ءۇشىن قىرشىن جاس قازاق قىزى مانشۇك مايدانعا سۇراندى. مىنە, نامىس دەگەن وسى! اسىراعان اكەنىڭ نامىسى ءۇشىن ەل قورعاعان نامىس ەرلىكپەن اياقتالدى. ال ءامينا اپاي دوكتورلىق قورعاۋ ءۇشىن پىكىرىن قۇبىلتپادى, جاعىنعان ارىز جازبادى, اياققا جىعىلمادى. وزىنەن ساۋاتى تومەن دوكتورلارعا ماڭعاز قارادى دا, قازاق قىزدارى تاكاپپار بولۋى كەرەك دەپ لەكتسياسىن وقىپ ءوتتى. ومىردەن ونىڭ تاربيەسىن كورگەن مانشۇك قازاق ۇلتىنىڭ نامىسىنا اينالۋى دا تەگىن بولماس. سوندىقتان دا وتباسىنداعى قىز بالا تاربيەسى ۇلت بولاشاعىمەن تىكەلەي بايلانىستى ماسەلە.
اۋىلدىڭ بۇگىنگى ساقتالعان ءتاۋىر جاقتارى ارينە, ايەلدەرگە بايلانىستى. بالا وقىتاتىن, تاربيەلەيتىن سولار. وشاعىن ساقتاپ, جوعىن بار جاساپ وتىر. بۇكىل اۋىل مەكتەبىندە ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن قىز-كەلىنشەكتەر. اۋىل بالاسىنىڭ ءبىلىمى تايىز دەپ ولاردى دا كىنالايمىز. از اقشاعا جانكەشتى ەڭبەك ەتەتىن, اۋىل تۇرمىسىنىڭ تاۋقىمەتىن كورەتىن سولار. كومپيۋتەرلەر تولتىرا الماعان تاربيەنى اتا سالتپەن, ءتارتىپپەن, ادالدىقپەن ونەگە بەرىپ تولتىراتىن دا سولار. اۋىل بالاسىنىڭ ءبىلىمىن كوتەرۋ ءۇشىن ۇستازداردى ءجيى ءبىلىم جەتىلدىرۋ كۋرستارىنا جيناقتاپ, كورنەكى قۇرالمەن كومەكتەسۋ كەرەك. ۇستازدار ءۇشىن جازعى دەمالىس ورنى دا ويلاناتىن شارۋا. اۋىل ۇستازىنىڭ ەمدەلۋ تۇگىلى اۋىرۋعا ۋاقىتى جوق. رەسپۋبليكامىزدا ادىسكەر ۇستاز, ۇلاعاتتى ۇستاز, ءوز ءىسىنىڭ شەبەرى وتە كوپ. الىس اۋىلدا ونداي بولۋعا ءمۇمكىندىك ازداۋ دەگەنىم بۇل. بولاشاقتا اۋىل مەن ورتالىقتىڭ مەكتەبىندە ايىرماشىلىق الشاق بولماسا ەكەن. جاسالىپ جاتقان باستامالار جوق ەمەس, باردى جوققا شىعارۋدان اۋلاقپىن, دەگەنمەن اۋىل مەكتەبىنىڭ ءبىلىمى ءسال دە بولسا تومەن-اۋ. قازىر قايدا دا پروگراممادان تىس ادەبيەت وقىلمايدى. رەسپۋبليكالىق گازەت-جۋرنالدار اۋىلعا جەتىسپەي تۇر.
گازەت-جۋرنال سيرەگەن, ناسيحات از اۋىل تەلەديدار كورگەنىمەن, بۇگىنگى جەر ماسەلەسىن تولىق ءتۇسىنىپ بولعان جوق. بولىنگەن جەرىنىڭ كىمنىڭ قولىندا ەكەنىنەن بەيحابار. ولار تۇگىلى كۋپونىمىزدىڭ كىمنىڭ پايداسىنا شەشىلگەنىن قالالىق ءبىز دە بىلمەيمىز. ءبىز كۋپون سالعان ءوندىرىس ورنىنىڭ ءبارى جابىلىپ كەتكەن, كوبىنىڭ اتىن دا ۇمىتتىق, كۋپوننان كومەك كورۋدى ويلامايتىن بولدىق. اۋىل ادامدارىنىڭ دا ءبىرازى قاعازدارىن الماعان, جەردىڭ قاعازىن كىم پايدالانىپ وتىرعانىنان بەيحابار, بىرەۋ كەلدى, بىرەۋ كەتتى, كەيبىرەۋ ەشتەڭە تۇسىنگەن جوق. سوندا تۋعان اۋىلعا جانى اشىر ازامات بولماعانى ما؟ باياعىدان وقىتىپ وسىرگەن ۇل-قىزى قايدا اۋىلدىڭ؟ ءان سالدىرىپ, اعىل-تەگىل قىمىز ىشكىزىپ, ايماقتى اسىراعان اۋىلدى ازدىرعان كىم؟ حانتالاپاي ويناپ كەتكەن كىمدەر؟ ونىڭ دا جاۋابىن قاراپايىم حالىق بىلەدى, اتتارىن دا بىلەدى, ولاردىڭ كەۋدەسىندە ءبارى-ءبارى سايراپ تۇر, اتتەڭ ايتا المايدى, تىڭداۋشى جوق, كوبى ءالى بيلىك تۇتقاسىندا جۇرگەندىكتەن ولار ءالى ەبىن تاۋىپ شالقىپ ءجۇر. “ساي سايعا قۇيار, باي بايعا قۇيار” دەيدى حالىق باياعىدان. اۋىل ادامدارى ءالى باياعىداي مومىن, كونبىس. اركىمدى قۇدايىنا تاپسىرىپ وتىرا بەرەدى. ءالى نيەتتەرى اپپاق, بارى داستارحاندا, ءالى ءبىرىن-ءبىرى قوناقتاپ سىيلايدى. الداپ كەتكەندى دە قارعامايدى, الىپ كەتكەنگە دە ەشتەڭە جاساي المايدى, قولدارى قىسقا. اۋىلدى ساقتاپ وتىرعان ءالى سول دالا مىنەز بەن كەيبىر وتباسى ۇستانعان دارحاندىق. وسى ءبىر ۇلتتىق ەرەكشەلىگىمىز بولعان دارحاندىقتى ساقتاۋ ءۇشىن اۋىلعا كوڭىلدى ەرەكشە ءبولۋىمىز كەرەك. اۋىل جىلى جاريالاندى, ايلار زۋلاپ ءوتىپ جاتىر. باستالعان شارا قايسى؟ اۋىل جىلى اۋىزبەن ايتىلىپ ءجۇر, ناقتى ەشتەڭە كوزگە كورىنبەيدى, الدە ول تەك اكىمدەرگە قاتىستى ما؟ ءازىرشە مەن كورگەن ەل ۇيقىلى-وياۋ وتىر. ويتكەنى ولار نەسيە جايلى ەشتەڭە ءتۇسىنگەن جوق. اۋىل ادامىنىڭ نەسيە الۋ ءۇشىن كەپىلدىككە قويار بايلىعى قايسى؟ ءۇيى توزعان, مالى بىتكەن. ولاردى باسقارۋعا بەرەتىن زاڭ جوق. ون جىل ناسيحات جۇمىسى, تاربيە جۇمىسى, ەگەمەندىك پەن نارىق زاڭىن ۇيرەتۋ اۋىلدا بولماي قالدى. اۋىل تۇرمىسى, ۇلت ساناسى, ەلدىك پەن نامىس ەستى ادامنىڭ نەمقۇرايدى قارار شارۋاسى بولماسقا كەرەك, مەنىڭ دە جۇرەگىمدى سىزداتىپ تۇرعان ءماسەلە. قولىمنان كەلەرى از بولسا دا ايتۋ پارىزىم دەپ بىلەم.
ءيا, تاريحتان تانىس مىڭ ءولىپ, مىڭ تىرىلگەن بۇل قازاق ءالى ويلانار دەپ سەنەيىك, ءالى دە تاڭىرقاتار دەپ كۇتەيىك. ەندىگى تىلەك سول اۋىل تەزىرەك كوركەيسە ەكەن. اۋىل كوركەيسە, جاس ۇرپاق كەيبىر جەتەسىز اعالارى قيراتىپ كەتكەن ورىنعا جاڭا عيماراتتار تۇرعىزىپ, كونە مەكتەپتە العاش الىپپەنى قازاق دالاسىن قالتقىسىز سۇيۋدەن باستاپ وقيتىن بولادى. ولار ەركىن ەل بولعان قازاقستاننىڭ ەركىندىك جولىنداعى ەرلەرىنىڭ ەڭبەگىن وقىپ, ەجەلدەن باتىرلار قورعاعان اتامەكەنگە ەندى وزدەرى قوجا ەكەنىن ءوز انا تىلىندە ايتىپ ەسەيەتىن بولادى. اۋىل كوركەيسە تۋعان توپىراقتاعى بايلىق پەن بيلىك ءوز قولدارىنا تيگەن ەركىن جاس ەشكىمگە جالتاقتاماي, اياعىن ءوز جەرىندە نىق باسادى. وتكەن بابالارىنىڭ كەشكەن وت پەن سۋىن, وزگەگە تاۋەلدى بولعان كەزەڭدەگى قاتەلىكتەرىن كەشىرىپ, تاريح بەتتەرىنە قايتا ۇڭىلەدى. اۋىل كوركەيسە, قالالاردى شۋلاتىپ, اتا قونىس اۋىلعا كوش باسىن قايتا بۇرادى. جايلاۋ ءتوسىن مالعا تولتىرىپ, جايقالتىپ ەگىن وسىرەدى. ولار دا بەسىك تەربەپ ءالدي ءانىن ايتادى, ولار دا اينامكوزدەرگە جىر ارناپ, قالامقاس قىزعا انمەن سالەم جولدايدى. اۋىل كوركەيسە سارىارقا ءتوسىن دۇبىرلەتكەن سايگ ۇلىك ءمىنىپ جارىسقا تۇسەدى, تۇياق داۋسىن دومبىرا پەرنەسىنە قايتا جازىپ كۇي شەرتەدى. جۇمىر جەردە تىرشىلىك توقتامايتىنى زاڭدى بولسا, ءوز اتامەكەنىندە قازاق ۇرپاعى دا باقىتتى ءومىر سۇرمەك.
اۋىل ادامدارى قالالارعا كەلىپ پانالادى. بىرەۋلەر قالادا قازاق كوبەيىپ, ءتىلىمىزدى دامىتۋعا سەبى بولار دەپ قۋانىپ ءجۇر. كەلسىن, قازاقتار قالالاردى دا مەكەندەسىن. ال ول شەتى مەن بۇل شەتىنە شاپقان اتىڭ جەتپەيتىن, اۋدانى مەن اۋىلىنىڭ اراسى بەس ءجۇز شاقىرىمداي سوزىلعان دالادا كىمدەر قالماق. بوكەي حان ورداسى بولعان قازىرگى وردا اۋدانىن ءبىر كەزدە ءجۇز الپىس مىڭ ادام مەكەندەگەن, قازىر ون التى مىڭ بار ما ەكەن؟ اتا قونىس قاڭىراپ قالسا ءبىزدىڭ قالاداعى تاس كوشەدە تىقىلداپ وتكىزگەن ءومىرىمىزدىڭ قۇنى قانشا؟ بابالار ەككەن قاراعاي ورمان كوكشەدە دە, وردادا دا سىڭسيدى, ساياسىن مەكەندەيتىن ۇرپاق كۇتەدى. شىعىستاعى مارقاكول, باتىستاعى شالقاركول اققۋلارى ورالا باستاعان ايدىندى جىرلايتىن اقىنىن ىزدەپ جاۋتاڭدايدى. استانا-الماتى باعىتىنداعى جۇيرىك پويىزدار توقتايتىن بالقاش, سارىشاعان بەكەتتەرىندە ساۋداگەرلەر قولىنداعى تۇزدى بالىقتار ءومىر سۇرگىسى كەلىپ تىپىرلايتىن ءتارىزدى.
اۋىل جىلىندا اۋىلىن ءوز اناسىنداي جاقسى كورەتىن جانكەشتىلەرگە بەرىلۋ كەرەك نەسيە. ەگەر نەسيە ۇستاعاننىڭ قولىندا, تىستەگەننىڭ اۋزىندا كەتسە اۋىل تاعى جىلايدى, ءارى ازىپ-توزىپ كەتەدى. سوندا ءبىزدىڭ رۋحاني, ۇلتتىق تاربيە, ءداستۇر وشاعىمىز السىرەيدى, تامىرىمىز بوساي بەرەدى. اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ بار مامانى اۋىلعا جاناشىرلىقپەن بەت بۇرعاندارى ءجون. ەكونوميست, ونەر, دەنساۋلىق, ادەبيەت تۇگەل قول سوزباسا, ناقتى شارا ۇيىمداستىرىلماسا, اۋىل اياعىن تىك باسىپ كەتۋىنە ۇزاق ۋاقىت كەرەك. اۋىلعا بۇرىلايىق, اعايىن. ءار قازاقتىڭ سىرقاتتانىپ قالعان تۋىسىنداي اۋىل بىزگە جاۋتاڭداپ وتىر بۇل كۇندە.
ءبىزدىڭ بۇگىنگى قاربالاس كەزەڭىمىز قازاقستان تاريحىنىڭ ءبىر پاراعى عانا. اتتەڭ, جاس ۇرپاق ەسەيىپ, ويداعىداي ءومىر سۇرە باستاعاندا قازىرگى اتالارى شاقىرعان كوپ ينۆەستور قارىزىن سۇراپ كەڭىردەكتەن الماسا جارار ەدى. ينۆەستورلار اكەلگەن جابدىق ول كەزدە توزىعى جەتەدى, تەحنولوگيا كونەرەدى, سول كەزدە جاڭا ۇرپاعىمىزدى جاۋتاڭداتىپ كەتپەس پە ەكەنبىز مىنا ءبىز؟ بالىعى تايداي تۋلاعان, باقاسى قويداي شۋلاعان وزەن-كولدە نە قالار ەكەن؟ الدە ولارعا ءوزىمىز اتقان قۇس پەن اڭنىڭ قاڭقاسىن قالدىرار ما ەكەنبىز؟ الدە جاس ۇرپاق قىران باعىپ, جۇيرىك باپتار ما ەكەن؟ اۋىل ەسىن جيناسا مالعا قارار ولار, ارعىماق ءمىنىپ, تازى ەرتىپ, قۇس سالار. اۋىل كوركەيسە, سالت-ءداستۇر جاڭعىرار, ايەلدەر قىمىز پىسەر, بيە ساۋار, سالتىمىزدان قول ءۇزىپ كىم بولامىز دەپ ويلانار. ۋاقىت ءوزى دە وي سالار. ۇلىما يە بولايىن, قىزىما پانا بولايىن دەپ نامىس شاقىرار. ۇرپاعىمدى ازدىرىپ ادام اتانعانىم قالاي, ءسابيىمدى تاستاندى ەتىپ انا اتانعانىم قالاي دەپ ارلانار. تۋعان ەلدىڭ تۋىن كىرلەتپەستەي ءومىر كەشۋ ازاماتتىق بورىشىمىز ەمەس پە؟! اتا-بابا الدىنداعى, اتامەكەن الدىنداعى ءبارىمىزدىڭ دە انتىمىز سولاي بولسا كەرەك.
اقۇشتاپ باقتىگەرەەۆا.
4 ءساۋىر 2003 جىل.
