تاريح, بارلىق جاھاندىق ستاندارتتار مەن عىلىمي-تەحنيكالىق پروگرەستىڭ جەتىستىكتەرى ەنگىزىلۋىنە قاراماستان, ءبىزدىڭ عاسىرلار بويى جيناقتاعان, بۇگىنگى كۇنى دە تاباندىلىق تانىتىپ وتىرعان ءىس-ارەكەتتىڭ تاريحي ۇلگىلەرىن انىقتايدى. شىن مانىندە, بۇل – ماقتان تۇتاتىن, ونى ءاربىر ءىسىمىز بەن سوزىمىزدە كورسەتەتىن ءبىزدىڭ ۇلتتىق سيپاتىمىز.
بىراق تاريح ءبىز ونى قالاي قابىلدايتىنىمىزعا, تۇسىنەتىنىمىزگە جانە سەزىنەتىنىمىزگە دە بايلانىستى بولادى. تاريحتى تۇتاستاي قابىلداۋ ءبىرتۇتاس ۇلتتى قالىپتاستىرادى, ونىڭ قۇندىلىقتارىن, الەمدەگى ورنىن ءتۇسىنۋدى, سونداي-اق ونىڭ تاريحي پەرسپەكتيۆاداعى جاڭا مىندەتتەرىن تۇجىرىمدايدى.
قازاقستان پرەزيدەنتى, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى كۇن تارتىبىنە تاريحي سانانى جاڭعىرتۋ ماسەلەسىن قويعان ماقالاسىنىڭ جاريالانۋى – قوعامنىڭ رۋحاني جاڭعىرۋى اياسىنداعى ماڭىزدى, ۋاقتىلى جانە زاڭدى ايقىن قادام.
قوعامنىڭ رۋحاني جاڭعىرۋى قازاقستانداعى جاڭعىرتۋ ۇدەرىستەرىنىڭ وزەگى بولىپ تابىلادى. مەملەكەت باسشىسى «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ماقالاسىندا ونىڭ تاريحي ءمانماتىنىن قىسقا دا ناقتى تۇجىرىمدادى, بۇل – تاريحتىڭ, بۇگىنگى كۇن مەن بولاشاقتىڭ كوكجيەكتەرىن ساباقتاستىراتىن, سونداي-اق ۇلتتىق سانانىڭ ءتۇرلى پوليۋستەرىن ۇيلەستىرەتىن تۇعىرناما. باسقاشا ايتقاندا, ءبىزدىڭ ازاماتتىق بىرەگەيلىگىمىزدى قالىپتاستىراتىن جالپىۇلتتىق توپتاستىرۋشى تاريحي سانا ۇلتتىڭ قازىرگى الەمدەگى الاتىن ورنىن ايقىندايتىن باعداردى دا بەلگىلەيدى, سونىمەن قاتار ونىڭ بىرلىگى مەن ىنتىماعىن قامتاماسىز ەتەتىن ورتاق قۇندىلىقتاردىڭ نەگىزىن قۇرايدى.
الەمدەگى ءوز ورنىمىزدى انىقتاي وتىرىپ, ءبىز, ۇلى دالانىڭ تاريحى بولماسا الەمدىك تاريح ءبىز بىلەتىن تۇردە بولمايتىنى تۋرالى وزىمىزگە تولىققاندى ەسەپ بەرۋگە ءتيىسپىز.
بۇل جەردە ماسەلە, زامانىندا «الەمدىك ءتارتىپتىڭ جاھانداستىرۋشىلارى» بولعان, سونداي-اق ۇلكەن ەۋرازيانىڭ تاريحي-ساياسي كونتۋرلارىن العاش رەت ايقىنداعان, «الەمدى ءدۇر سىلكىندىرگەن» – عۇندار, شىڭعىس حان نەمەسە ءامىر تەمىر تۋرالى ەمەس. ماسەلە مىنادا – الەمدىك تاريحي ۇدەرىستەگى ەۋرازيالىق سالتاتتى كوشپەندى وركەنيەتتىڭ قانداي وڭ جانە وبەكتيۆتى تاريحي ءرول اتقارعانى جونىندە بولىپ وتىر. بۇل جەردە وسى ءرولدىڭ بىرەگەيلىگىن مويىنداۋ قاجەت. دالا بارلىق جەردە دە, سولتۇستىك جانە وڭتۇستىك امەريكادا, افريكادا بار. بىراق ەجەلگى جانە دامىعان ورتا عاسىر كەزەڭىندە ەۋرازيادا بولعانداي, ولار ەش جەردە قۇرلىقتار مەن ماتەريكتەردەگى تاريحي پروتسەستىڭ سيپاتىن ءىس جۇزىندە تولىعىمەن انىقتاعان فاكتور بولماعان.
ارينە, ەۋرازيالىق ورتاعاسىرلىق يمپەريالار مەن ۇلى دالا باتىس-شىعىس ءوسى بويىنداعى جاھاندىق كوممۋنيكاتسيالىق ءدالىزدىڭ ءرولىن اتقاردى, ونىڭ ءمانى اشىق تۇردە «سارى تەڭىزدەن قارا تەڭىزگە دەيىن ابىرويىن دا, التىندى دا جوعالتپاي, التىن تاباقتى وتكىزە الاتىن» قىز تۋرالى تاريحي ادەبيەتتە تارالعان اسەم مەتافورانى بىلدىرەدى.
ونىڭ ءىس جۇزىندە ىسكە اسىرىلۋى جاھاندىق تاريحي, ەكونوميكالىق جانە مادەني ۇلى جىبەك جولى جوباسى بولدى, ول بىردە تىنىپ, بىردە جاڭعىرا وتىرىپ, ۇلى گەوگرافيالىق جاڭالىقتار ءداۋىرى, «شاي كليپپەرلەرى» سياقتى ءوزىنىڭ تاريحي باسەكەلەستەرىن شاڭ قاپتىرىپ, باسىپ وزىپ «باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي» كوممۋنيكاتسيالىق ءدالىزى مەن ء«بىر بەلدەۋ – ءبىر جول» كونتسەپتى تۇرىندەگى قازىرگى زامانعى كەلبەتكە يە بولدى.
قازاقستان مەن تۇركى الەمى وسى ترانسكونتينەنتالدىق كوممۋنيكاتسيادا لوگيست تە, بەنەفيتسيارلار دا بولدى. ال وسىدان ءبىز, ءسوزسىز, ۇلى تاريحي ءرولىمىزدىڭ داڭقىنا بولەنۋگە عانا ەمەس, ىنتىماقتاستىق, دوستىق جانە ءوزارا ءىس-قيمىل قاعيداتتارىندا وراسان ەۋرازيالىق كەڭىستىكتى بىرىكتىرۋدەگى جاۋاپكەرشىلىك پەن تاريحي ساباقتاستىقتىڭ قوماقتى جۇگىن ارقالاۋىمىز قاجەت. بۇل جاۋاپكەرشىلىك جونىندە جانە ءبىزدىڭ ءرولىمىز تۋرالى ەلباسى استانا كلۋبىنىڭ جۋىرداعى وتىرىسىندا جان-جاقتى اشىپ بەردى.
ەكىنشى جاعىنان, « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» تاقىرىبى قازىرگى الەمدەگى ءبىزدىڭ بىرەگەيلىگىمىز تۋرالى ماسەلەگە جەتەلەيدى.
ەلباسى 2008 جىلى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ «ەلىمىزدىڭ كۇشى – حالىق بىرلىگىندە» تاقىرىبىمەن وتكەن XIV سەسسياسىندا جاساعان بايانداماسىندا «قازاق حالقى ارقاشان ينتەگراتور بولدى. ال كەلەشەكتە دە ولار بiزدiڭ قوعامدى بiرiكتiرۋشi يادرو بولۋى كەرەك. بۇل قازاق حالقىنىڭ موينىنا ءوز ەلiنiڭ بولاشاعى ءۇشiن ايرىقشا جاۋاپكەرشiلiك جۇگiن ارتادى» دەپ اتاپ وتكەن بولاتىن.
وسى ماڭىزدى ۇستانىمدا ءبىزدىڭ ۇلتتىق جانە مەملەكەتتىك, ازاماتتىق بىرەگەيلىگىمىزدىڭ, جالپىۇلتتىق بىرلىك پەن قوعامدىق كەلىسىمنىڭ بىرەگەي ۇلگىسىنىڭ باستاۋى مەن الگوريتمى كورىنىس تاپقان.
تۇركى الەمى دە, قازاق الەمى دە ەشقاشان مونوەتنوستى بولعان ەمەس, ولار ءوز وربيتاسىنا جۇزدەگەن ەتنوستاردى, تىلدەردى, مادەنيەتتەردى, دىندەردى بىرىكتىرىپ, بەيبىت قاتار ءومىر ءسۇرۋدى قامتاماسىز ەتتى. ۇلى دالانىڭ بۇل قىرىنىڭ تەرەڭ جانە وبەكتيۆتى تاريحي, فيلوسوفيالىق جانە دۇنيەتانىمدىق تامىرى بار.
بۇل ماسەلەگە قازاقستان پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆ قحا-نىڭ 2013 جىلعى «قازاقستان – 2050» ستراتەگياسى: ءبىر حالىق – ءبىر ەل – ءبىر تاعدىر» حح سەسسياسىندا جان-جاقتى توقتالدى. ءدال سول كەزدە ەلباسى قازاق حالقى قازاقستاننىڭ بارلىق ەتنوستىق, الەۋمەتتىك توپتارى ءۇشىن ۇلتتىق-مەملەكەتتىك قاۋىمداستىقتىڭ قۋاتتى تاريحي يادروسى رەتىندە ارەكەت ەتەتىنىن اتاپ ءوتتى.
ء«بىز, ەشقاشان دا الەمدىك وركەنيەت ۇدەرىسىنەن بولەك دامىعان ەمەسپىز! ودان دا بەتەر, ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىز وسىناۋ الەمدىك ۇدەرىستى وزدەرى قالىپتاستىردى! ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىز الەمگە مادەنيەت پەن رۋحانيلىقتىڭ قۋاتتاندىرۋشى ۇلگىلەرىن كورسەتتى – بىزدەر ولاردىڭ ىستەرىن جالعاستىرۋىمىز كەرەك!».
مەملەكەت باسشىسى سول كەزدە-اق قازاقستانعا جالپىۇلتتىق تاريحي سانا قاجەت دەگەن ماسەلە قويدى, ال ء«بىزدىڭ تاريحتى تانۋىمىز تۇتاس, وڭ سيپاتتا بولۋعا, قوعامدى بولىنىسكە سالماي, بىرىكتىرۋگە ءتيىس» دەپ اتاپ وتكەن بولاتىن.
ءدال وسى تەزيستەر تەك قازاقتار ءۇشىن عانا ەمەس, سونىمەن قاتار قازاقستاننىڭ بارلىق ازاماتتارى ءۇشىن دە ەتنوستىق جانە ءدىني قاتىستىلىعىنا قاراماستان, جاقىن ءارى تۇسىنىكتى بولۋى ءتيىس.
وسى تۇرعىدا « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرىن» قازاقستان حالقىنىڭ توپتاستىرۋشى تاريحي ساناسىنىڭ جەتى نەگىزى رەتىندە قاراستىرۋ قاجەت.
مەملەكەت باسشىسى ءبىزدى ءوزارا رەنىش, ءبىر-بىرىنە شىنايى جانە جورامال كىناراتتار ءۇشىن تاريحىمىزدىڭ جەكەلەگەن بەتتەرىنەن سەبەپتەر ىزدەمەۋگە شاقىرادى.
سوناۋ 1999 جىلى ەلباسى «ەسكى رەنىشتەر مەن نارازىلىقتاردى ىزدەۋ ەشقاشان قالىپتى بولاشاق ءۇشىن العىشارتتار جاسامايتىنىن» اتاپ ءوتتى.
« ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» ماقالاسى, ءسوزسىز, قازاقستاننىڭ تاريح عىلىمىنىڭ دامۋىنىڭ جاڭا كەزەڭىن ايشىقتايدى.
تاۋەلسىزدىكتىڭ الدىڭعى جىلدارىندا دوگماتيزم مەن ەۋروپوتسەنتريستىك پاراديگمادان تاۋەلسىز, جاڭا قازاقستاننىڭ ۇلتتىق تاريحى قالىپتاسقانى ورىندالعان فاكتىگە اينالدى. ونىڭ مەجەلەرى – مەملەكەت باسشىسىنىڭ «تاريح تولقىنىندا» كىتابى, «مادەني مۇرا» باعدارلاماسى جانە قازاقستاندىق تاريح عىلىمىنىڭ تەوريالىق جانە فاكتولوگيالىق قاڭقاسىن قالىپتاستىرعان «حالىق – تاريح تولقىنىندا» زەرتتەۋ باعدارلاماسى.
بۇگىنگى كۇنى ۇلتتىڭ تاريحي ساناسىن – ءبىزدىڭ دۇنيەتانىمىمىزدىڭ, وتكەننىڭ, قازىرگى مەن بولاشاقتىڭ ىرگەلى نەگىزدەرىن جاڭعىرتۋ ۋاقىتى كەلدى. قازاقستان مەن ەۋرازياداعى تاريحي پروتسەستىڭ جالپىعا بىردەي ورتاقتىعىن, تاپتىق, ەتنوستىق جانە ءدىني بەلگىلەرى بويىنشا بولىنبەيتىن وتكەن تاريحىمىزعا ينكليۋزيۆتى كوزقاراستى ءتۇسىنۋ ءبىزدىڭ بۇگىنگى تۇتاستىعىمىزدى ءتۇسىنۋدىڭ نەگىزى بولىپ تابىلادى.
قازاقستاننىڭ تاريحي مادەني شەجىرەسى ءسوزدىڭ كەڭ ماعىناسىندا بۇكىل الەمدىك مادەنيەتتىڭ بايلىعىن قامتيتىنىن, ونىڭ بەلسەندى جاسامپازدارى قاتارىندا قازاقتاردىڭ دا, قازاقستاننىڭ قازىرگى زامانعى حالقىنىڭ تاريحي اتا-بابالارىنىڭ بارلىق ۇرپاقتارى دا بار ەكەنىن ۇعىناتىن ۋاقىت كەلدى.
ءبىزدىڭ تاريحي تامىرلارىمىز, ءبىر كەزدەرى ەۋرازيالىق دالانىڭ اۋماعىن مەكەندەگەن بابالارىمىز قازىرگى كەزدە ۇلى دالا ەلى اۋماعىنان تىس جەردە تۇراتىن كوپتەگەن زاماناۋي حالىقتارعا ءبىر مەزگىلدە باستاۋ بەرگەن عاسىرلار تەرەڭىنە كەتەدى.
ەلباسى, سونداي-اق ءبىزدى جاھاندىق تاريحقا ۇڭىلۋگە, قاراپايىم شىندىقتى تۇسىنۋگە جانە قابىلداۋعا شاقىرادى – ءبىز ونىڭ اجىراماس جانە بىرەگەي قۇرامداس بولىگىمىز.
ءبىزدىڭ جالپىۇلتتىق تاريحي سانامىز بەن بىرەگەيلىگىمىز قازاقستاننىڭ ءاربىر ازاماتىنىڭ كوڭىلىنە سەنىم ۇيالاتاتىن «وتكەندى ماقتان تۇتامىز, قازىرگىنى پراگماتيكالىق تۇرعىدا باعالايمىز جانە بولاشاققا وڭ كوزقاراسپەن قارايمىز» اتتى قۋاتتى دۇنيەتانىمدىق تريادادا قۇرىلۋى ءتيىس.
لەونيد پروكوپەنكو,
قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى – حاتشىلىق مەڭگەرۋشىسى
