شىڭعىسحان سۋرەتتەرىنىڭ سىرىنا ۇڭىلسەك
جەكسەنبى, 16 قىركۇيەك 2012 0:35
شىڭعىسحان جالپاق جەردىڭ جارتىسىنا ءامىر جۇرگىزگەن ۇلى تۇلعا. ونى بۇگىن ورىنسىز ماقتاۋ دا, قيسىنسىز داتتاۋ دا ابەستىك. قازىرگى كەزدە ۇلى حانعا بايلانىستى كوپتەگەن زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلىپ, كوپتەگەن جايلار انىقتالىپ جاتىر. سولاردىڭ ءبىرى شىڭعىسحاننىڭ سۋرەتتەرىنە قاتىستى. ءبىزدىڭ 1990 جىلعا دەيىن شىڭعىسحان سۋرەتى دەپ, ونىڭ نەمەرەسى قۇبىلايحان ورناتقان يۋان ۇلىسىن قۇرتقان قىتاي اسكەرىنىڭ قولباسشىسى گو-تسى-ءسيننىڭ سۋرەتىنە تابىنىپ كەلگەنىمىز وكىنىشتى (№1 سۋرەت). ەۋروپا مەن ورىس تاريحشىلارىنا سەنىپ, 70-80 جىل بويى شىڭعىسحان ەمەس, ونىڭ دۇشپانىن دارىپتەپپىز. ايگىلى ياننىڭ “شىڭعىسحان” رومانىنان باستاپ مۇنداي جالعان سۋرەتتەر تاراپ كەتكەن.
جەكسەنبى, 16 قىركۇيەك 2012 0:35
شىڭعىسحان جالپاق جەردىڭ جارتىسىنا ءامىر جۇرگىزگەن ۇلى تۇلعا. ونى بۇگىن ورىنسىز ماقتاۋ دا, قيسىنسىز داتتاۋ دا ابەستىك. قازىرگى كەزدە ۇلى حانعا بايلانىستى كوپتەگەن زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلىپ, كوپتەگەن جايلار انىقتالىپ جاتىر. سولاردىڭ ءبىرى شىڭعىسحاننىڭ سۋرەتتەرىنە قاتىستى. ءبىزدىڭ 1990 جىلعا دەيىن شىڭعىسحان سۋرەتى دەپ, ونىڭ نەمەرەسى قۇبىلايحان ورناتقان يۋان ۇلىسىن قۇرتقان قىتاي اسكەرىنىڭ قولباسشىسى گو-تسى-ءسيننىڭ سۋرەتىنە تابىنىپ كەلگەنىمىز وكىنىشتى (№1 سۋرەت). ەۋروپا مەن ورىس تاريحشىلارىنا سەنىپ, 70-80 جىل بويى شىڭعىسحان ەمەس, ونىڭ دۇشپانىن دارىپتەپپىز. ايگىلى ياننىڭ “شىڭعىسحان” رومانىنان باستاپ مۇنداي جالعان سۋرەتتەر تاراپ كەتكەن.
ول تۋرالى ءسوز ەتكەندە 1240 جىلى جازىلعان “قۇپيا شەجىرە” الەمگە 600 جىلدان سوڭ, 1312 جىلى جازىلعان “جىلنامالار جيىنتىعى” ازيا مەن ەۋروپادا ءحVى عاسىردا عانا بەلگىلى بولعانىن ەستە ۇستاۋ ءلازىم.
بۇل سۋرەتتەر 1928 جىلى پەكيندەگى فرانتسۋزدىڭ ءدىن تاراتۋشى ميسسيونەرى ا.گيۋبرەكتىڭ “پەكيندەگى عاجايىپ مۇرالار” اتتى ەڭبەگى ارقىلى الەم حالىقتارىنا ءمالىم بولدى. بۇرىنعى ءۇردىس بويىنشا قىتايدا اركەز بيلەۋشى حانداردىڭ جانە حانشايىمداردىڭ سۋرەتتەرى ساقتالاتىن مۇراجاي بولعان. وعان قاراپايىم حالىق كىرۋگە, كورۋگە تىيىم سالىنعان.
سول ايگىلى حان ورداسىنا امالىن تاۋىپ كىرگەن ا.گيۋبرەك مۇنداعى سۋرەتتەردىڭ دۇرىس-بۇرىستىعىنا ءمان بەرمەي, قىتايدىڭ قىلقالام شەبەرلەرىنىڭ ەڭ وزىق دۇنيەسى دەپ اسىرا ماقتاعان.
بۇدان قىرىق جىل وتكەن سوڭ ەتنوگراف-زەرتتەۋشى ل.پ.سىچەۆ “شىڭعىسحان جانە ونىڭ ميراسقورلارىنىڭ سۋرەتتەرى” دەگەن ماقالاسىن “نارودى ازي ي افريكي” جۋرنالىنا جاريالادى. بۇل سۋرەت ءاسىلى يۋان ۇلىسىن تالقانداعان قىتايدىڭ مين پاتشالىعىنىڭ قولباسشىلارىنىكى. ول سۋرەتتەردى كەيىن چين ۇلىسىنىڭ سۋرەتشىسى شانگۋان جوۋ سالادى دا, پەكيندە باستىرىپ, الەمگە تاراتادى. بىلايعى جۇرت شىڭعىسحان دەپ مالدانعان بۇل سۋرەت قىتايدىڭ مين ۇلىسىن قۇرعان جۋ يۋان جاننىڭ باستاۋىمەن موڭعولداردىڭ يۋان ۇلىسىن قۇلاتىپ, ەل ەسىندە قالعان گو-تسى-ءسيننىڭ سۋرەتى بولىپ شىعادى.
مۇنى گيۋبرەكتىڭ سۋرەتىمەن سالىستىرا زەردەلەگەندە, شىڭعىسحاننىڭ گو-تسى-سيننەن ايىرماشىلىعى تۇماعىنىڭ قۇلاعىنا تۇلكىنىڭ قۇيرىعىن تاعىپ, ۇزىن ساقال ءوسىرتىپ, بولىمسىز وزگەرتكەنى بايقالادى. ونىمەن دە تىنباي, ۋ-فۋ دەگەن اتپەن ايگىلەنگەن قولباسشىنىڭ سۋرەتىن گيۋبرەك باتحاننىڭ (باتۋ حان) سۋرەتى دەپ جاريالاپ, ۇكىتاي, قۇبىلايحان, سۇبەدەي باتىرلاردىڭ ەش قيسىنعا كەلمەيتىن جالعان سۋرەتتەرىن باستىرعان. وسىدان بارىپ مۇنداعا دەيىن موڭعول ادەبيەتى مەن ونەرىندە جوعارىدا قىتاي قولباسشىسىنىڭ سۋرەتى ۇلگى بولىپ كەلگەنى جاسىرىن ەمەس.
ەندى مىنا (№2) يۋان ۇلىسىنىڭ حاندارى مەن حانشايىمدارى سۋرەتىنىڭ اراسىنان تابىلعان شىڭعىسحان سۋرەتىنىڭ قىر-سىرىنا ۇڭىلەيىك.
باسىنا ايقارا جاپقان اق قۇندىز تۇماق, ۇستىنە قاۋسىرمالى وراما جاعالى اق شاپان كيگەن كەڭ ماڭدايلى, كەلىسكەن كەلبەتىنە اق بۋرىل ساقالى جاراسقان, سول قۇلاعىنىڭ ارتىندا سىرعاعا ۇقساعان دوڭگەلەنە تۇيىلگەن شاشىنىڭ شەتى قىلتيعان, تۇماق استىنان سامايىنا قاراي قوس كەكىلىن جارا تاراعان ادام بەينەلەنگەن.
بۇل سۋرەتتى شىڭعىسحاننىڭ نەمەرەسى قۇبىلايحان يۋان ۇلىسىنىڭ داۋىرلەپ تۇرعان تۇسىندا سالدىرعان دەلىنەدى. قۇبىلاي شىڭعىسحاننىڭ تاساسىندا قالىپ قويعانى بولماسا, يۋان ۇلىسىنىڭ ىرگەتاسىن قالاپ (1260-1294), ۇزاق ۋاقىت ءوز ءامىرىن جۇرگىزگەن الەم پاتشالارىنىڭ بىرەگەيى. ول بۇگىنگى جاھانداسۋدىڭ سارا جولىن باستاپ, ازيانى ەۋروپاعا ۇشتاستىراتىن العاشقى حابار-وشار جۇيەسىن ءبىر ارناعا سالعان, ايىرباس ساۋدانى جولعا قويىپ, مىس اقشانى قاعاز اقشاعا اينالدىرعان ادام.
مۇنداي ادامعا ۇلى اتاسىنىڭ سۋرەتىن سالدىرۋ, كوشپەلىلەر تاريحىن جازدىرتۋ قيىنعا تۇسپەگەن. ەڭ الدىمەن, تاريح, شەجىرە جازاتىن اكادەميا, ينستيتۋتتار, عۇلامالار ۇيىمىن قۇرىسىمەن, 1278 جىلى اقپان ايىندا ايگىلى كىشىلىكتىڭ ۇرپاقتارىنىڭ ءبىرى جالايىردىڭ قارا قاسەن دارحانىنا ۇلى اتاسى شىڭعىسحاندى مۇسىندەپ سومداۋدى تاپسىرادى (يۋان ۇلىسى شەجىرەسىنىڭ 136-داپتەرى). موڭعولدا ۇستانى – “دارحان” دەپ قاستەرلەپ, “دارحان حۋن بۋرحان ۋحاانتاي” (ۇستا ۇلىقتاردان دا ۇتقىر ويلى) دەگەن. ال قازاقتا دارحان ادام, دارحان جان دەپ ءمارت, جومارت, ابىز, اقىلگوي ادامدى اتاعان. كىشىلىكتىڭ نەمەرەسى, قاس شەبەر قارا قاسەن بابامىز شەجىرەشى, جىرشى, قىلقالام شەبەرى بولعان. قۇبىلايدان “دارحان” اتاعىنا يە بولىپ, ونىڭ ورنىنا حان تاعىنا وتىرعان ءولزيت تامور حان (1245-1308) كەزىندە دە يۋان ۇلىسىنىڭ ۇكىمەت ىسىندە حاتشى, عالىمدار القاسىنىڭ باسشىسى بوپ تاعايىندالعان كورىنەدى. 1985 جىلى حايلار قالاسىندا باسىلعان “بوگدا باتىرعا سالەم بەرە بارعاندا” اتتى يۋان ۇلىسىنىڭ قۇندى قۇجاتىندا ول تۋرالى ء“ولزيت تامور حاننىڭ تۇسىندا, 1303 جىلى شىڭعىس, ۇكىتاي, گۋيۋگ, تۋلۋي, مونحودەي سەكىلدى بەس حاننىڭ تاريحىن تارازىلاپ جازعان شەجىرە جىلنامالاردىڭ باس ساراپشىسى ەدى” دەپ تاپتىشتەپ كورسەتىلگەن. قارا قاسەننىڭ جازعان تاريح, جىلنامالارىن قىتاي تىلىنە ەليۋي-زۋ عانا اۋدارۋعا قۇقىلى بولدى دەپ, “داي يۋان ۇلىسىنىڭ جىلناماسىندا” ونىڭ ۇلى عۇلاما, عاجايىپ سۋرەتكەر بولعانىن دالەلدەگەن.
دارحان قارا قاسەن عۇلاما 1308 جىلى 52 جاسىندا دۇنيەدەن وتەدى.
شىڭعىس سۋرەتى وسىلايشا يۋان ۇلىسىن بيلەگەن موڭعول حاندارىنىڭ قولىندا 1368 جىلى قىتايدان توعان-تامور حان قۋىلعانعا دەيىن ساقتالسا كەرەك.
بۇل سۋرەتتى 1927 جىلى فرانتسۋز عالىمى ا.موستارت عىلىمي اينالىمعا قوسسا, 1962 جىلى قىتايدىڭ ءمادەنيەت مينيسترلىگى عالىمدار القاسىن قۇرىپ, ولار تاريحي دەرەكتەرمەن سالىستىرا زەرتتەي كەلە, بۇل سۋرەتتى يۋان ۇلىسىنىڭ تۇسىندا جالايىردىڭ قىلقالام شەبەرى سالعانىن راستادى. ا.موستارت الدىڭعى فرانتسۋز ءدىندارىنىڭ قاتەلىگىن قايتالاماي, بۇل سۋرەتتىڭ شەكەسىنە قىتايشا جازىلعان “تايزۋ قىتايشا اتاعى – شىڭعىسحان, اتى – تەمۋجين” دەگەن جازۋدى سۋرەتتىڭ سول بۇرىشىنا بەلگىلەپ قويعان. بۇل سۋرەت سودان بىلاي ازداعان وزگەرىستەرمەن ءارتۇرلى اتاۋمەن جاريالانىپ كەلەدى.
1990 جىلعى دەموكراتيالىق بەتبۇرىستان كەيىن موڭعول بانكىسى 5000, 10000 توگروككە (موڭعول اقشاسى) شىڭعىسحان بەينەسىن باسقاندا ايدارىنىڭ دوڭگەلەگىن قۇلاقتىڭ سىرعاسى ەتىپ باستىرىپ جىبەرگەن. قاراپايىم ادام سىرعا مەن ايداردىڭ بۋىلعان ءۇشىن اجىراتا الماعانىمەن, تاريحشىلار مۇنى قاتتى سىنعا الۋدا.
№3 سۋرەتكە كەلەيىك. بۇل نەگىزىنەن ەۋروپا مەن ورىس تاريحشىلارى مالدانىپ جۇرگەن سۋرەت. “موڭعول-تاتار ۇستەمدىگى”, “موڭعول شاپقىنشىلىعى”, “شىڭعىسحان جورىقتارى” دەگەن الەمگە ايگىلى, اعىنان قاراسى مولىراق تاريح, شەجىرەلەردە شىڭعىسحان قالاي باياندالسا, سۋرەتتەر دە سولاي سالىنعانىن قازاق زيالىلارى جاقسى بىلسە كەرەك. ءتىپتى سوڭعى ورىس ەنتسيكلوپەدياسىندا حان وسىنداي كەيىپتە بەينەلەنگەن.
№4 بوپ بەلگىلەنگەن سۋرەتتى تۇران حالىقتارىنىڭ شەبەرلەرى سالعان. نەگىزىنەن يسلام دىنىندەگى تۇركى ەلدەرىنىڭ مۇراسى. قىتايدا – قۇبىلايدىڭ, تۇراندا شىڭعىستىڭ داڭقى زور. ال ەۋروپادا التىن وردانىڭ ابىرويى ۇستەم بولعان. ورىستاردىڭ ماقتانىشى الەكساندر نەۆسكي وسى وردانىڭ “قول بالاسى” بولعانىن ەسكەرسەك, تاريحتى تارازىلاۋ قانشالىقتى قيىن ەكەنى بەلگىلى.
بەرتىندەگى تۇركى دۇنيەسىنىڭ ءتۇپ قازىعى بولعان سول “التىن وردادان” قاس شەبەرلەر, تاريحشى شەجىرەشىلەردى اپارىپ, يرانداعى ەل (يل) حاندارى 1312 جىلى “جىلنامالار جيىنتىعى” اتتى كوشپەلىلەر تاريحىن جازدىرعان. سول تاريحتى جازۋعا كىندىك ازيادان 20-داي شەجىرەشى عۇلامالاردى وتباسىمەن الىپ بارىپ, تاريح جازدىرعانى مۇندا عانا بەلگىلى بولدى. كىتاپتىڭ اۆتورى بولعان راشيد-اد-دين ماماندىعى دارىگەر, باي-داۋلەتتى ءارى ءبىلىمدى ادام بولعاندىقتان, باسپاگەر-ساراپشىنىڭ مىندەتىن اتقارعانى بولماسا, بۇل تاريحتى تۇركى حالىقتارىنىڭ عۇلامالارى جازعانى تايعا تاڭبا باسقانداي اقيقات. قازاقتا بار “تۇگەل ءسوزدىڭ ءتۇبى ءبىر, ءتۇپ اتاسى – مايقى بي” دەگەنگە جەتە تۇسىنبەپپىز.
ورتا عاسىر داۋىرىنەن قوس مۇرا ساقتالدى دەسەك, ءبىرى اۆتورى بەلگىسىز “قۇپيا شەجىرە”, ەكىنشىسى – “جىلنامالار جيىنتىعى”.
1206 جىلى كوشپەلىلەر يمپەرياسى قۇرىلىپ, ۇلى قۇرىلتاي بولعاندا ەلدە جالعىز باسشى بولدى. ول ەل باسقارۋدىڭ كلاسسيكالىق حاندىق جۇيەسى ەدى. ۇلى قۇرىلتاي حان سايلاۋدان باستاپ, مىڭباسىلار مەن اسكەر قولباسشىلارىن تاعايىندايتىن ەل باسقارۋ جۇيەلەرىن بەكىتتى. ەلدىڭ ۇكىمەت ءىسىن قاتاڭ تارتىپپەن قاداعالايتىن, ۇكىمەت اتىنان بيلىك ءجۇرگىزەتىن, ۇكىم شىعاراتىن “جارعىشى” (بيلەر) سايلاندى. مۇنى كەيىنگى ادەبيەتتەردە موڭعولشا “يح زاساگ”, قازاقشا “ ۇلى جارعى” دەپ اتادى.
كەيىن ءحۇى عاسىردا ەۋروپاعا تاراعان شىڭعىسحان داقپىرتىن “قۇپيا شەجىرە” ەمەس, “يح ياسا” – “يح زاساگ” “ ۇلى جازا” – “ ۇلى جارعى” – زاڭ ەرەجەلەرىنىڭ جيىنتىعى اسىردى. دالىرەك ايتساق, 1226 جىلى جوشى, 1227 جىلى شىڭعىسحان قايتىس بولعان سوڭ موڭعولشا – ءمونحو, قازاقشا مايقى ءبيدىڭ باسقارۋىمەن باتحاننىڭ بۇيرىعى بويىنشا زاڭ-جارعىلار قاعاز بەتىنە ءتۇستى. شىڭعىستىڭ جارلىقتارى, ەل باسقارۋدا قولدانعان نۇسقاۋلارى كەيىنگى حان-بيلەرگە ۇلگى بولسىن دەگەن نيەتپەن شەجىرە-تاريح بولىپ جازىلدى. جوشى اۋلەتىنىڭ قولدان قولعا جالعاسقان بۇل زاڭ ەرەجەلەرى كەيىن تاۋكە حاننىڭ تۇسىندا “جەتى جارعى” دەگەن اتپەن ايگىلەندى. “جارعى” دەگەندى موڭعول زاڭگەرلەرى كۇنى ءبۇگىنگە دەيىن “زارگا” – “ارىز-ءوتىنىشتى” شەشۋ, كەسىم ايتۋ دەپ ايتادى. “ ۇلى جارعى” 48 باپتاپ تۇرىپ, 80 پايىزى ادامدى جازالاۋدى كوزدەگەن بولسا, تاۋكەنىڭ “جەتى جارعىسىنىڭ” جەتەۋى بىردەي ادام قۇنىن كەسۋدەن جەتىمدى جەتىلدىرىپ, جەسىردى قاڭعىرتپاۋعا باعىتتالادى. قىسقاشا ءتۇيىپ ايتقاندا, “ ۇلى جارعى” مەن “جەتى جارعىنى” سالىستىرا زەرتتەۋ ءىسى قازاقستان عالىمدارىنىڭ ۇلەسىندە تۇر.
شىڭعىسحاننىڭ سۋرەتىنە ارقاۋ بولعان اڭىزداردا: “كوك كوزدى, جيرەن شاشتى” دەگەنگە موڭعول عالىمدارى ن.سايشال, د.بايارلار داۋ ايتادى. شىڭعىستىڭ ارعى باباسى ءولىپ, جەسىر قالعان الانگۋا بايبىشەدەن نەكەسىز ءۇش ۇل تۋعان. وعان باسقاسى ءدۇدامالدانعاندا, “تاڭشولپاننىڭ الدىندا كوك كوزدى, جيرەن شاشتى اۋليە ءىشىن سيپاپ كەتەدى ەكەن دە ارتىنان ۇل تۋادى” دەپ ول قانشا اقتالسا دا, ولار مالىك دەگەن قولعا تۇسكەن ادامعا كۇدىكتەنە قاراعانى بار. تاريحشىلار وسى ءسوزدى مالدانىپ, شىڭعىستى كوك كوزدى, جيرەن شاشتى دەگەندى, شىڭعىستى كوزبەن كورگەن قىتايلىق چان-چۋن اۋليەنىڭ “ول ەتجەڭدى, تولىق دەنەلى اجارلى ادام” دەگەنىن, “جىلنامالار جيىنتىعىندا”: “قوي كوزدى, قوڭىرقاي ءجۇزدى” دەپ جازعانىن العا تارتادى. ال “قۇپيا شەجىرەدە” ەسۇگەيگە قوڭىراتتىڭ دەي شەشەنى: “بالاڭنىڭ كوزى وتتى, ءجۇزى نۇرلى ەكەن, قۇدا بولساق قايتەدى” دەگەنىنەن باسقا ونىڭ بەت-بەينەسى, كەسكىن-كەلبەتىن سۋرەتتەگەن بىردە-ءبىر دەرەك جوق.
شىڭعىستىڭ مىنگەن اق اۋىز كەرقۇلا اتى جاۋ ورتاسىندا قالعاندا الىپ شىققانى (قۇپيا شەجىرەدە) جالعىز رەت ايتىلعانى بولماسا, ونىڭ جەكە باسى تۋرالى ەش نارسە ايتىلماعان.
تۇركى ەلدەرىنىڭ شەبەرلەرى سالعان سوڭعى سۋرەتتەن ونىڭ “تەك كوك تاڭىرگە, ءوز كۇشىنە عانا سەنگەن” قايسارلىعى اڭعارىلادى. وسى سۋرەتتەرگە قاراپ, ول تۋرالى جادىگەرلىكتەردى زەردەلەپ, تورەلىگىن ايتۋ – كەلەشەكتىڭ ءىسى. تاريحشى ءبىزدىڭ بىلەتىنىمىز, بۇگىنگە دەيىن ءبارى اڭىز ارقىلى ايتىلعاندىعىندا. ءتىپتى ونىڭ بەيىتىن جاپون عالىمدارىمەن ءۇش جىل ۇدايى, امەريكان زەرتتەۋشىلەرمەن ەكى جىل بويى ىزدەپ تاپپاي وتىرمىز. تابىلمايدى دا.
بۇگىن الەم جاھاندانۋ داۋىرىنە اياق باستى. ءدال وسىنداي تۇستا قازاق, موڭعول تاريحشىلارى ازيا, ەۋروپا تاريحشىلارىمەن بىرلەسە وتىرىپ, قۇپيالاردىڭ بەتىن اشۋعا زور مۇمكىندىكتەر تۋعانىن ايتۋ ءلازىم.
ءاسىلى بۇل سۋرەتتەردى مەن مىناۋ شىڭعىستىكى, مىناۋ شىڭعىستىكى ەمەس دەۋدەن اۋلاقپىن. مۇنى وقىرمان ءوزى زەردەلەي جاتار.
يسلام قابىش ۇلى,
موڭعوليا ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى.
30 قازان 2002 جىل
