تولستويمەن حات الىسقان راحمەتوللا ەلكەباەۆ تۋرالى نە بىلەمىز؟
دۇيسەنبى, 3 قىركۇيەك 2012 11:42
ادەبيەتتىڭ ەكى الىبى – گراف تولستوي مەن شاكارىم قاجى كەزىندە حات الىسىپ تۇرىپتى. تولستويدىڭ سىرقاتتانىپ جۇرگەن شاعىندا ونى شاكارىم قاجى قىمىز ءىشىپ ەمدەلىڭىز دەپ قازاق ساحاراسىنا, شىڭعىستاۋعا شاقىرىپتى دەگەن ءسوز بار. ول سارىن ەل ىشىندە كۇنى بۇگىنگە دەيىن ساقتالعان. وكىنىشكە قاراي, وسى ءسوزدىڭ دۇرىستىعىن قۇجات جۇزىندە انىقتاۋ مۇمكىن بولماي كەلەدى. دەسە دە, قاجىنىڭ ولمەس, وشپەس ولەڭدەرىنىڭ بىرىندە ءوزىنىڭ تولستويدىڭ شاكىرتى ەكەندىگىنەن تانبايتىنىن ايتا كەلىپ: “اقيقات سىرىمدى ايتسام,
دۇيسەنبى, 3 قىركۇيەك 2012 11:42
ادەبيەتتىڭ ەكى الىبى – گراف تولستوي مەن شاكارىم قاجى كەزىندە حات الىسىپ تۇرىپتى. تولستويدىڭ سىرقاتتانىپ جۇرگەن شاعىندا ونى شاكارىم قاجى قىمىز ءىشىپ ەمدەلىڭىز دەپ قازاق ساحاراسىنا, شىڭعىستاۋعا شاقىرىپتى دەگەن ءسوز بار. ول سارىن ەل ىشىندە كۇنى بۇگىنگە دەيىن ساقتالعان. وكىنىشكە قاراي, وسى ءسوزدىڭ دۇرىستىعىن قۇجات جۇزىندە انىقتاۋ مۇمكىن بولماي كەلەدى. دەسە دە, قاجىنىڭ ولمەس, وشپەس ولەڭدەرىنىڭ بىرىندە ءوزىنىڭ تولستويدىڭ شاكىرتى ەكەندىگىنەن تانبايتىنىن ايتا كەلىپ: “اقيقات سىرىمدى ايتسام,
دۇيسەنبى, 3 قىركۇيەك 2012 11:42تولستويدىڭ, مىڭ سوپىنى المايمىن تىرناعىنا”,– دەپ كەسىپ ءتۇيىن جاساۋى قانداي قۇجاتتان كەم؟ دەمەك, ءبارى قيسىنعا كەلەدى. بۇدان كەيىن, وسى ءسوز نە ءسوز دەپ ورىنسىز كۇدىكتەنگەنشە, ءالى دە ۇلكەن ۇمىتپەن اقيقات اۋىلىنا مويىن بۇرعانىمىز ءجون شىعار دەگەن تۇجىرىمعا توقتايسىز.
ءبىر جوقتى ەكىنشى جوق تابادى. سوعان سايساق, كەزىندە ۇلى تولستويمەن حات الىسقان تاعى ءبىر سەمەيلىك راحمەتوللا ەلكەباەۆ تۋرالى تياناقتى دەرەك جوعارىداعى ماسەلەدە ءۇمىت وتىن ودان ءارى ۇرلەي تۇسەدى. بۇدان كەيىن كۇندەردىڭ كۇنىندە ەكى الىپتىڭ ءبىر-ءبىرىنە جازىسقان حاتتارىنىڭ تابىلاتىنىنا دا نىق سەنەسىڭ. الايدا, قايسىبىرەۋلەردىڭ ەكىنشى دەرەكپەن عانا شەكتەلىپ, سونى عانا قاناعات تۇتىپ, ونىڭ العاشقىسىن قاۋەسەتكە بالاعىسى كەلەتىنىن قايتەرسىڭ. قالاي بولعاندا دا باسى اشىق اڭگىمە مىناۋ: انا زاماندا, انا عاسىردا ءبىر قيىرداعى سەمەيدە جاتىپ, تولستوي سىندى ۇلى جازۋشىعا حات ارقىلى بولسا دا ءتىلدەسىپ قالعان راحمەتوللا ەلكەباەۆ تۋرالى اقيقاتتىڭ توتتانبايتىندىعى.
كەيىنگى جىلدارى ءارتۇرلى باسىلىمداردا راحمەتوللا ميڭعالي ۇلى ەلكەباەۆ حاقىنداعى دەرەكتەر اندا-ساندا بولسا دا كورىنىپ قالىپ ءجۇر. ماسەلەن, كەزىندە “جالىن” الماناعىندا ول تۋرالى شاعىن ماقالا جاريالاندى. “ليتەراتۋرنايا گازەتانىڭ” قوسىمشاسىندا (№7, 1991 ج. “دوسە”) ورىستىڭ ۇلى جازۋشىسى ل.ن.تولستويدىڭ وعان جازعان حاتى كەلتىرىلگەن. بۇل حات تولستويدىڭ 1956 جىلى ءماسكەۋدەگى مەملەكەتتىك كوركەم ادەبيەت باسپاسىنان شىققان تولىق شىعارمالار جيناعىنىڭ 78-ءشى تومىنىڭ 164-ءشى بەتىندە 179-شى نومىرمەن جاريالانعان ەكەن. بۇعان قوساتىن تاعى ءبىر دەرەك, ول حات 1925 جىلى پ.ت.بيريۋكوۆتىڭ اۋدارۋىمەن جازۋشىنىڭ نەمىس تىلىندە جاريالانعان باسقا حاتتارىمەن بىرگە جارىق كورىپتى. سوندا دەيمىز-اۋ, الەم ادەبيەتىنىڭ الىبى اتانعان ۇلى جازۋشىمەن حات جازىسىپ جۇرگەن بۇل سەمەيلىك كىم؟
راحمەتوللا ەلكەباەۆ تۋرالى قازىرگى قولدا بار دەرەكتەر ونشا كوپ تە ەمەس. سوندىقتان ونىڭ ءومىرى مەن ەڭبەگىن تۇبەگەيلى زەرتتەۋ الداعى جىلداردىڭ مىندەتى. بىراق ونىڭ وزىق ويلى, پروگرەسشىل, حالقى ءۇشىن ايانباي ەڭبەك ەتكەن كورنەكتى اعارتۋشى, زامانىنىڭ زيالى ادامى بولعانى انىق. ءويتكەنى, عاسىر باسىنداعى سەمەيدە جىلت ەتكەن جاڭالىق نىشاندارىنىڭ بىرقاتارى راحمەتوللا ميڭعالي ۇلى ەسىمىمەن بايلانىستى بولىپ كەلەدى. وعان ءبىر عانا مىسال, “ويان, قازاق” ولەڭدەر جيناعىنىڭ ۇلتتى العا باسۋعا شاقىرعان يدەياسى پاتشالىق وكىمەت ورىندارىنا جاقپاي, ونىڭ اۆتورى مىرجاقىپ دۋلاتوۆ جاۋاپقا تارتىلعانىن تاريحتان جاقسى بىلەمىز. 1911 جىلدىڭ 23 جەلتوقسانىندا سەمەيدە بولعان سوتقا جاقاڭ تاراپىنان شاقىرىلعان ەكى ساراپشىنىڭ ءبىرى – سەميناريا مۇعالىمى نۇرعالي قۇلجانوۆ بولسا, ەكىنشىسى – راحمەتوللا ەلكەباەۆ ەدى. ارينە, ءمىرجاقىپ دۋلاتوۆ پاتشا چينوۆنيكتەرى الدىندا راحمەتوللا ميڭعالي ۇلىنىڭ “ويان, قازاقتى” قالايدا قورعاپ قالا الاتىنىنا سەنگەندىكتەن ونى ادەيى شاقىرعان دەپ ءبىلۋىمىز كەرەك. جانە بۇل دەرەك سول كەزدەگى قازاق, ورىس, تاتار زيالىلارى اراسىندا راحمەتوللانىڭ نۇرعالي قۇلجانوۆ سياقتى بەدەلدى ادام بولعانىن دا كورسەتەدى.
سەمەي قالاسىنداعى مۇسىلماندار مەكتەبىنىڭ مەڭگەرۋشىسى (ديرەكتورى), “حالىق ءسوزى” گازەتىنىڭ رەداكتورى, قالالىق دۋمانىڭ مۇشەسى بولعان راحمەتوللا ەلكەباەۆ سول كەزدەگى ەرتىس ءوڭىرىنىڭ قوعامدىق-ساياسي ومىرىنە, حالىق اعارتۋ ىسىنە بەلسەنە ارالاسقان ادام. ءتىپتى ول باسقارعان مۇسىلماندار مەكتەبىندەگى كوپتەگەن وقۋشىلاردىڭ قازاقستاندا تۇڭعىش قۇرىلعان “يارىش” فۋتبول كومانداسىندا ويناۋى, سول كوماندانىڭ قالىپتاسۋىنا مۇسىلماندار مەكتەبىنىڭ, ونىڭ مەڭگەرۋشىسى ەلكەباەۆتىڭ ۇيىمداستىرۋ جاعىنان دا, قارجى جاعىنان دا بارىنشا كومەك كورسەتۋى, وسى مۇسىلماندار مەكتەبىنەن ءدارىس العانداردىڭ ءبىرسىپىراسى كەيىننەن پروگرەسشىل نيەتتەگى زيالىلار قاۋىمىنا قوسىلۋى دا جوعارىدا ايتقان ويىمىزدى ناقتىلاپ دالەلدەي تۇسەدى.
راحمەتوللانىڭ كوپتەن پەرزەنت كورە الماي ءجۇرىپ, باۋىرىنا سالىپ اسىراپ العان تاتار بالالارى ءابدىناسىر ميرشانوۆ پەن ءامىرجان سيتتىقوۆ وسى فۋتبول كومانداسىندا مۇحتار اۋەزوۆپەن بىرگە ويناعان ەكەن. كەيىننەن ونىڭ ەكەۋى دە بەلگىلى ادامدار بولىپ شىعادى. ماسەلەن, سەمەي پەدتەحنيكۋمىندا مۇعالىم بولعان ءامىرجان سيتتىقوۆتان كەزىندە سول تەحنيكۋمدا وقىعان اكادەميك ءالكەي مارعۇلان ءدارىس العان. پەداگوگيكا عىلىمىنىڭ كانديداتى ءامىرجان سيتتىقوۆ ۇزاق جىلدار رەسپۋبليكامىزدىڭ وقۋ مينيسترلىگىندە قىزمەت اتقارعان-دى.
قازىر توقسانعا تاياپ قالعان ءابدىناسىر ميرشانوۆتىڭ جۇبايى ءرازيا اجەي ءابدىناسىر مەن مۇحتار اۋەزوۆتىڭ بىرگە وقىعاندىعىن ايتادى. بولاشاق ۇلى جازۋشى مۇحاڭ بالا كەزىنىڭ وزىندە وسى ءابدىناسىر, امىرجاندارمەن بىرگە ەلكەباەۆتار ۇيىنە ءجيى كەلىپ جۇرەدى ەكەن. ءتىپتى ودان ءدارىس العان دا سياقتى. وعان راحمەتوللا ميڭعالي ۇلىنىڭ جالعىز قىزى حاليدانىڭ (بۇل كىسى قازاقتىڭ بەلگىلى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى ءازىمباي لەكەروۆتىڭ جۇبايى) مىنا سوزدەرى دالەل:
“مۇحتار اعا مەنىڭ ءامىرحان, ءابدىناسىر اعالارىممەن جولداس بولدى. ءبىزدىڭ ۇيگە ءجيى كەلىپ جۇرەتىن. اكەمنەن قوسىمشا ساباق الاتىن. اكەمدى قاتتى قادىرلەپ, ەسىنەن شىعارمايدى ەكەن. 1960 جىلى ءبىز مۇحتار اۋەزوۆتى الماتىدا ەمحانادا كەزدەستىردىك. ول بەلگىلى حيرۋرگ, اكادەميك الەكساندر نيكولاەۆيچ سىزعانوۆقا كەلگەن بولۋى كەرەك. ءبىز انام ەكەۋمىز دە سول كىسىگە بارعانبىز. مۇحتار اعاي مەنىڭ مامامدى تاني كەتىپ, قۇشاقتاسىپ امانداستى دا, ءوزىنىڭ قاسىنا اپارىپ وتىرعىزدى. ماماممەن كوپ سويلەسىپ, تۇرمىس جاعدايىن ءبىلدى. “راحمەتوللا مۇعالىمنەن قالعان جالعىز قىز بار ەدى عوي؟” – دەپ سۇرادى. مەن قاسىنا بارىپ سالەمدەسكەنىمدە, ول ماعان اكەم تۋرالى ەرەكشە ءبىر تەبىرەنىسپەن اڭگىمەلەي باستادى. ءازىمبايدىڭ تاعدىرى مەن بالالارىنىڭ جاي-جاپسارىن سۇرادى. سوڭىنان ماعان اكەم سياقتى بولۋىما تىلەكتەستىك ءبىلدىردى”.
راحمەتوللا ەلكەباەۆتىڭ پروگرەسشىل, ونەر-بىلىمگە جاڭالىق اتاۋلىعا قۇشتار بولعاندىعىن مىنا ءبىر ءجايتتەن دە انىق بايقايمىز. توڭكەرىسكە دەيىنگى سەمەيدە “ۇشاتىن ادام” اتانىپ, جۇرتتى تاڭ قالدىرعان تاتار ازاماتى عالي سارباەۆتى دا باۋىرىنا قاتتى تارتقان. ول ماتادان قانات جاساپ (قازىرگى دەلتوپلاننىڭ قاراپايىم نۇسقاسى بولسا كەرەك), بيىك ۇيلەردىڭ توبەسىنەن, ەرتىستىڭ جارقاباعىنان سەكىرىپ ۇشادى ەكەن. ونى سەمەي حالقى تايلى-تاياعى قالماي تاماشالاپ, بۇل عاجاپقا قاتتى تاڭعالاتىن كورىنەدى. سول عالي سارباەۆ تۋرالى, ونىڭ ونەرى جونىندە راحمەتوللا ەلكەباەۆ “شارۋا” جۋرنالىنىڭ 1914 جىلعى 19-شى سانىندا ماقالا جازعان.
حاليدا اپايدىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, اكەسى راحمەتوللا 1878 جىلى ەدىل بويىنداعى قازان قالاسىنا جاقىن ءبىر تاتار اۋىلىندا تۋىپتى. ەڭبەكپەن كۇنەلتەتىن قاراپايىم عانا تاتار سەمياسىنان شىققان بالانىڭ بىلىمگە زەرەكتىگىن بايقاعان اتا-اناسى اۋىلداعى موللادان ساۋاتىن اشقان سوڭ ونى قازانداعى مەدرەسەگە بەرەدى. وندا وقيتىن كىلەڭ الدىلەردىڭ بالالارى راحمەتوللانى مەنسىنە قويماي, اۋىلدان كەلگەن جارلى بالا العاشىندا كوپ تاۋقىمەت كورەدى. بىراق ەڭبەك دەسە ەرىنبەيتىن اتا-اناسى – ميڭعالي مەن ساقىپ تاپقان-تايانعاندارىن وسى بالانىڭ جولىنا سالىپ, ونىڭ قالايدا مەدرەسەنى تولىق اياقتاۋىن قالايدى. ءسويتىپ, تالاپتى بالا ءوزىنىڭ ىجداھاتتىلىعىمەن, بىلىمگە دەگەن قۇمارلىعىمەن مەدرەسە شاكىرتتەرى اراسىندا ءوز ورنىن تابادى.
مۇندا دا وزىق ويلى ادامدار از بولماسا كەرەك. سولار ارقىلى شاكىرت راحمەتوللا ورىس ادەبيەتىنىڭ ءدامىن تاتىپ, ءوز انا تىلىمەن قاتار بۇل ءتىلدى دە جاقسى مەڭگەرىپ الادى. ءسويتىپ, مەدرەسەنى ۇزدىك بىتىرگەن راحمەتوللا حالىق اعارتۋ جولىنا تۇسەدى. بىراق وعان بۇل توڭىرەكتەن مۇعالىمدىككە ورىن تابىلماي, تاعدىردىڭ ايداۋىمەن سەمەيگە كەلەدى. ايتسە دە ول كەزدە مۇندا دا بۇراتانا حالىقتىڭ بالالارىن وقىتاتىن مەكتەپ بولماسا كەرەك. سوندىقتان سەمەيدە قوس مەشىت سالدىرعان, التىن وندىرۋمەن شۇعىلداناتىن كاسىپكەر حاميتوۆقا ساتۋشى بولىپ ورنالاسادى. ەتى ءتىرى, قاعىلەز جىگىتتىڭ تالابى حاميتوۆقا دا ۇناپ, سونىڭ جاردەمىمەن راحمەتوللا ءبىراز قارجى جيناپ الادى. سول قارجىسىنا ول قازىرگى اباي جانە پانفيلوۆ كوشەلەرىنىڭ قيىلىسىندا تۇرعان ەكى قاباتتى ءبىر ىقشام ءۇيدى ساتىپ الادى. ءۇيدىڭ قاسىندا, كوشەنىڭ ىشكى جاعىندا ات قوراسى تۇر. قازىر ول دوسااف-تىڭ ماماندار دايىندايتىن ارنايى مەكتەبى. وسىعان قاراعاندا راحمەتوللا ەلكەباەۆتىڭ جىلقى مالىن قادىرلەگەن ادام رەتىندەگى تاعى ءبىر قىرىن كورەمىز. مۇمكىن بايگە اتتارى دا بولعان شىعار.
وسى تۇستا قالادا جەتىم قالعان مۇسىلمان بالالارىنىڭ مەكتەبى اشىلىپ, ونىڭ مەڭگەرۋشىسى بولىپ كوزى اشىق, وقىعان ازامات راحمەتوللا ەلكەباەۆ بەلگىلەنەدى. سول جىلدارى ما, الدە ودان كەيىنىرەك پە, تاتاردىڭ سەمەيدەگى تاعى ءبىر كاسىپكەر بايى مۋسين اتالمىش مەكتەپكە ارناپ ءوز قارجىسىمەن ءۇي سالدىرىپ بەرەدى. ول بۇدان بۇرىن دا قالادا ديىرمەن سالدىرىپ, مەشىت تۇرعىزعان بولاتىن. قازىر وسى ديىرمەن ۇيىندە مەتيز-فۋرنيتۋرا زاۋىتى تۇر. ال مەشىت – ماعجان جۇماباەۆ كوشەسىندە. ءالى كۇنگە دەيىن ساقتالعان مەكتەپ ءۇيى مەن مەتيز-فۋرنيتۋرا زاۋىتى تۇرعان ءۇيدىڭ ارحيتەكتۋرالىق ەلەمەنتتەرىنىڭ ۇقساستىعى دا ول ەكەۋىنىڭ ءبىر قولدان شىققاندىعىن كورسەتەدى. كومينتەرن كوشەسىندەگى 39-شى ءنومىرلى ءۇي بۇرىنعى جەتىم مۇسىلمان بالالار مەكتەبى, قازىر قالالىق وقۋ ءبولىمىنە قاراستى جاس سۋرەتشىلەر مەكتەبىنە اينالعان. ياعني ول ءالى كۇنگە دەيىن ونەر-ءبىلىم تاراتۋ ىسىنە قىزمەت ەتۋدە. ءتىپتى ونداعى سول تۇستا سالىنعان ءبىر كونە پەش ءالى كۇنگە دەيىن ساقتالعان.
مەكتەپكە كەلىسىمەن جىگەرلى جاس راحمەتوللا جەتىم قالعان مۇسىلمان بالالارىن وقىتۋ, ءتاربيەلەۋ جۇمىسىنا بەرىلە كىرىسەدى. قابىلەتتى مۇعالىمدەردى, تاربيەشىلەردى ىرىكتەپ, وقىتۋدىڭ سول كەزدەگى وزىق دەپ سانالاتىن ءتاسىلدەرىن ەنگىزۋگە تىرىسادى. سويتە ءجۇرىپ ءوز ءبىلىمىن دە كوتەرۋدى ۇمىتپايدى. ول ورىستىڭ ۇلى جازۋشىسى لەۆ تولستوي شىعارمالارىن قاداعالاپ وقي ءجۇرىپ, وعان ءوزىنىڭ كىتاپحاناسىنداعى سورەدەن شىعىس ادەبيەتىنىڭ كلاسسيكتەرىمەن قاتار توردەن ورىن بەرەدى. ونداعى ماقساتى ۇلى جازۋشىنىڭ ادامنىڭ جان-دۇنيەسىنە پسيحولوگيالىق تۇرعىدان تەرەڭ ءۇڭىلۋىن زەرتتەپ, ونىڭ پەداگوگيكالىق ادىستەرىن تالداپ, اسىرەسە ءدىننىڭ بالا تاربيەسىندەگى ءرولىن ايقىنداۋ بولسا كەرەك. وسى ارادا راحمەتوللا ميڭعالي ۇلى لەۆ نيكولاەۆيچ تولستويعا جازعان, ازىرگە تابىلىپ وتىرعان جالعىز حاتىن جانە ۇلى جازۋشىنىڭ وعان جازعان جاۋابىن كەلتىرسەك, وسى ماسەلەنىڭ باسى اشىلاتىن ءتۇرى بار. حات يەلەرىنىڭ جازۋ مانەرلەرىن, وي ورامىن, سوزدەرىنىڭ ىشكى ءمانى مەن استار-رەڭىن سول قالپىندا ساقتاۋ ءۇشىن حاتتاردى اۋدارماي بەرۋدى ءجون كوردىك.
“ۆەليكومۋ رۋسسكومۋ مىسليتەليۋ ي پيساتەليۋ لۆۋ نيكولاەۆيچۋ تولستومۋ وت ۋچيتەليا ماگومەتانسكوي ۆەرى راحمەتۋللى مينگاليەۆيچا ەلكيباەۆا.
يا, سۋدبويۋ زابروشەننىي ۆ تەمنىي كراي زاپادنوي سيبيري, سەميپالاتينسكۋيۋ وبلاست, مولودوي ۋچيتەل, ۋجە دەۆيات لەت چيتايۋ ۆاشي ترۋدى. منە, كاك ي درۋگيم چيتاتەليام, ترۋدى ۆاشي دايۋت وچەن, وچەن منوگو دۋحوۆنوي پيششي, پوچەمۋ موي ۆزگلياد نا ۆسە وكرۋجايۋششەە ۆ تەچەنيە ەتيح دەسياتي لەت وچەن يزمەنيلسيا. يا ۆام ۆىراجايۋ سۆويۋ يسكرەننيۋيۋ بلاگودارنوست.
زاتەم وسمەليۆايۋس پروسيت ۆاس, دەدۋشكا لەۆ نيكولاەۆيچ, و رازرەشەني منە پەرەۆەستي نا تيۋركسكي ي ارابسكي يازىكي يز ۆاشيح ترۋدوۆ ۆسە, چتو يا نايدۋ پولەزنىم دليا موەگو نارودا. پريچەم, ۆاشە رازرەشەنيە جەلال بى پولۋچيت ۆ ۆيدە سوبستۆەننورۋچنو ناپيساننوگو ۆامي پيسما.
يا رازدەليايۋ ۆاشي ۆسە ۆزگليادى, زا يسكليۋچەنيەم ۆاشەگو منەنيا وب يسلامە (ۆى تۋت يدەتە پو تومۋ جە پۋتي, پو كاكومۋ يدەت رەنان). يا نە موگۋ پونيات, پوچەمۋ جە ناش دەدۋشكا, ۆىسوكو وتسەنيۆايا ۋچەنيە مەسيحا (حريستا), نيزكو ستاۆيت تو جە ۋچەنيە ۆ دوپولنەننوم ۆيدە. ۆەد يسلام ەست تو جە ساموە, چتو نازىۆاەتە ۆى حريستيانستۆوم (كونەچنو نە تو, چتو نازىۆايۋت ەتيم يمەنەم درۋگيە حريستيانە). رازنيتسا ليش ۆ توم, چتو يسلام پولنەە. نا موي ۆزگلياد چتو پولنەە, سلەدوۆالو بى وتسەنيت ۆىشە.
موي ادرەس دو 15 يۋنيا, موسكۆا, بويارسكي دۆور №113, راحمەتۋللە ەلكيباەۆۋ, ا پوسلە 15 يۋنيا سەميپالاتينسك, راحمەتۋللە ەلكيباەۆۋ.
راحمەتۋللا ەلكيباەۆ”
كورىپ وتىرسىزدار ر.ەلكەباەۆ حاتىندا دىنگە كوزقاراس تۋرالى ءالى كۇنگە دەيىن ماڭىزىن جوعالتپاعان جانە ءالى دە جوعالتپايتىن ۇلكەن فيلوسوفيالىق ءمانى بار جالپى ادامزاتتىق ءماسەلەنى كوتەرىپ وتىر. ۇلى ويشىل لەۆ نيكولاەۆيچ تا حاتتا كەلتىرىلگەن ماسەلەنى وسىلاي باعالاپ, ەرەكشە ماڭىز بەرگەن بولۋى كەرەك. ويتكەنى, 1908 جىلدىڭ 9 ماۋسىمىندا پوشتاعا تۇسكەن حاتتى الىسىمەن وعان 10 ماۋسىم كۇنى قولما-قول جاۋاپ جازعان.
ءبىر وكىنىشتىسى, ەلكەباەۆتىڭ ۇلى ويشىلمەن جازىسقان حاتتارى وتباسىندا ساقتالماعان. بۇل حاتتىڭ كوشىرمەسىن حاليدا اپايدىڭ سۇراتۋىمەن ل.تولستويدىڭ مەملەكەتتىك مۇراجايى جىبەرگەن. ونى جىبەرگەن مۋزەي قىزمەتكەرى كونۆەرتتىڭ سىرتىنداعى پوشتا مورىندە “9 ماۋسىم, 1908 جىل, موسكۆا قالاسى” دەپ كورسەتىلگەنىن قوسا جازىپتى. سوندا ءتىپتى حات ءبىر تاۋلىكتىڭ ىشىندە جەتتى دەگەن كۇننىڭ وزىندە ۇلى جازۋشى سول كۇنى-اق ونى الا سالىسىمەن جاۋاپ جازعان بولىپ شىعادى. سونداي-اق بۇل ل.تولستويدىڭ وزىنە كەلگەن حاتتارعا جاۋاپ جازۋداعى ەرەكشە ىقتياتتىلىعىن دا كورسەتۋى مۇمكىن. قالاي دەگەنمەن دە ل.تولستوي بۇل حاتقا ەرەكشە ءمان بەرگەن. ول بىلاي دەپ جازادى:
“ر.ەلكيباەۆۋ, 1908 گود, يۋنيا 10. يا.پ.
ليۋبەزنىي راحمەتۋللا مينگاليەۆيچ!
يا ۋجە منوگو لەت تومۋ نازاد پرەدوستاۆيل ۆسەم پراۆو يزدانيا ۆسەح مويح سوچينەني, ناپيساننىح پوسلە 1881 گودا, ا تاكجە ي پەرەۆودوۆ. نو وچەن راد سلۋچايۋ ليچنو پەرەدات ۆام ەتو, نە رازرەشەنيە, ا بلاگودارنوست زا ۆاشە ۆ ۆىسشەي ستەپەني پرياتنوە منە پرەدلوجەنيە. پري ەتوم سلۋچاە پوسىلايۋ ۆام دليا ۆاشەگو ۆىبوروۆ تە يز مويح پيساني, كوتورىە ۋ مەنيا پود رۋكوي. چتو جە كاساەتسيا دو ۆاشەگو منەنيا و موەم سۋجدەني وب يسلامە, تو حوچەتسيا ۆام سكازات تو, چتو يستيننايا رەليگيا, پو موەمۋ منەنيۋ, ەست تولكو ودنا. ۆسيا ەتا يستيننايا رەليگيا ەششە وتكرىلاس چەلوۆەچەستۆۋ, نو چاست ەە پروياۆلياەتسيا ۆو ۆسەح يسپوۆەدانياح. ۆەس پروگرەسس چەلوۆەچەستۆا سوستويت ۆ ەتوم ۆسە بولشەم ي بولشەم سوەدينەني ۆسەح ۆ ەتوي ودنوي يستيننوي رەليگي ي ۆو ۆسەح بولشەم ۋياسنەني ەە. ي پوەتومۋ ۆسەم ليۋبياششيم يستينۋ نادو ستاراتسيا وتىسكيۆات نە رازليچيا ۆ رەليگياح ي يح نەدوستاتكي, ا يح ەدينستۆو ي دوستوينستۆو. تو, چتو يا ي ستارايۋس دەلات پو وتنوشەنيۋ ۆسەح رەليگي ي تاكجە ي پو وتنوشەنيۋ حوروشو منە يزۆەستنوگو يسلاما.
جەلايۋ ۆام ۆسەگو لۋچشەگو
لەۆ تولستوي”.
“قولىما ىلىككەن دۇنيەلەرىمدى وسىمەن بىرگە جىبەرىپ وتىرمىن, ءوزىڭىز تاڭداپ الارسىز”,– دەگەنىنە قاراعاندا ۇلى جازۋشى ر.ەلكەباەۆقا ءبىر نارسەلەر جىبەرگەن سياقتى. ال, ولاردىڭ تۇركى نەمەسە اراب تىلدەرىنە اۋدارىلعاندارى بار ما, جوق پا – ول جاعى بىزگە ازىرگە ءمالىمسىز. بۇل ماسەلە ءالى دە ىزدەنىپ, زەرتتەۋدى قاجەت ەتەدى. ل.ن.تولستوي ءدىننىڭ ادامزات قوعامىندا الاتىن ورنىنا, شىعۋ جانە دامۋ تاريحىنا, بالا تاربيەسىنە, پەداگوگيكا ماسەلەلەرىنە ارناپ بىرقاتار كولەمدى فيلوسوفيالىق دۇنيەلەر جازعانىن بىلەمىز. بالالارعا ارنالعان ەرتەگى, اڭگىمەلەرىنىڭ ءوزى ءبىر توبە. ول ءوزىنىڭ پەداگوگيكالىق ادىستەرىن دە ۇسىنعان, ءوز ادىستەرىمەن وقىتاتىن مەكتەپ تە اشقان ادام. بىزدىڭشە, راحمەتوللا ميڭعالي ۇلىن قىزىقتىرىپ وتىرعان دا جازۋشى قىزمەتىنىڭ وسى جاعى ما دەيمىز. ويتكەنى, ر.ەلكەباەۆ ءوزى باسقارعان مەكتەپتە جاعىراپيا جانە جاراتىلىستانۋ پاندەرىنەن ساباق بەرۋمەن بىرگە, ساز, كوركەمونەر پاندەرىن دە ەنگىزىپ, ونى ءوزى جۇرگىزگەن سەكىلدى.
ل.ن.تولستويدىڭ تولىق شىعارمالار جيناعىندا كەلتىرىلگەن رەداكتسيالىق انىقتاما راحمەتوللا ەلكەباەۆ تۋرالى ماعلۇماتتى كەڭەيتە تۇسەدى. وندا: “ر.م.ەلكەباەۆ (1877-1919 ج.ج.) – ديىرمەنشى بالاسى. 1901-1912 جىلدارى جەتىم مۇسىلمان بالالار مەكتەبىنىڭ وقىتۋشىسى جانە مەڭگەرۋشىسى. اقىرعى جىلدارى ل.ن.تولستوي تۋرالى مۇسىلمان جۋرنالدارىندا بىرنەشە ماقالالار جاريالاعان.
تولستوي يسلام وقۋىنىڭ ەتيكالىق جاعىن جوعارى باعالاعان. ماگومەتتىڭ بىرنەشە تۇجىرىمدارى “وقۋ شەڭبەرى” مەن ء“اربىر كۇنگە”-سىندە كەلتىرىلگەن”,– دەپ كورسەتىلگەن. جانە وسى تومداعى 340-شى ءنومىرلى حاتقا سىلتەۋ جاسالعان.
حاليدا اپايدىڭ ايتۋىنا قاراعاندا ولاردىڭ ۇيلەرى ءتورت بولمەلى بولعان. ەكىنشى قاباتتاعى ۇلكەن زالدىڭ قابىرعاسى تولى ىلىنگەن سۋرەتتەر بولسا كەرەك. “مەنىڭشە – دەيدى ول, – ولار بەلگىلى سۋرەتشىلەردىڭ ءوز قولدارىمەن سالعان سۋرەتتەرى بولۋ كەرەك. ويتكەنى, اكەمنىڭ كوركەمونەردەن دە حابارى بار ەدى جانە ءوزى دە ءتاپ-ءتاۋىر سۋرەت سالاتىن. ول شىعارمالارى كابينەتىندە ءىلۋلى تۇراتىن. اكەم قايتىس بولعاننان كەيىن شەشەم سول سۋرەتتەردى ۇزاق ساقتادى. بىراق كەيىننەن ءوز وقۋشىلارىنا تاراتىپ جىبەردى. مۇمكىن ول سۋرەتتەر باسقا ءبىر قالالارداعى ۇيلەردە نەمەسە مۇراجايلاردا اۆتورى بەلگىسىز بولىپ تۇر ما ەكەن!
اكەمنىڭ كابينەتىندە ۇستىنە جاسىل شۇعا جابىلعان بىرنەشە جاشىكتى ۇلكەن ۇستەل تۇراتىن. مەن جاشىكتەردى اقتارعىم كەلىپ ۇمتىلسام, رۇقسات ەتپەيتىن. بالا كەزىمدەگى كورگەندەرىمدى, وي ەلەگىنەن وتكىزەتىن بولسام, اكەمنىڭ ادەبيەتشىلىك جانە مۋزىكالىق بىلىمدەرى بولعان سياقتى. ءتىپتى ارنايى وقىماسا دا, جەكە ساباقتار العان دەپ تۇجىرىمداۋعا بولادى. ايتپەسە مايلى بوياۋمەن سۋرەت سالۋدى, سكريپكادا ويناۋدى قايدان ۇيرەندى؟ قازىر مەنىڭ قولىمدا اكەمنەن قالعان جالعىز مۇرا – ۇلكەن گەوگرافيالىق گلوبۋس. قازىر مۇنداي گلوبۋستاردى شىعارمايدى, بىلەم”.
حاليدا اپاي اكەسىنەن قالعان جالعىز مۇرا رەتىندە وسى گلوبۋستى ايتقانىمەن, اكەدەن مۇراعا قالعان ەڭ باستى نارسە – مەنىڭشە بالانىڭ اكە جولىن قۋى. حاليدا اپاي دا ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا ۇزاق جىل قىزمەت اتقارىپ, “قازاق سسر-ءىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن مۇعالىمى” اتاعىن العان. ءوزى دە اكەسى سياقتى ساز بەن كوركەمونەردەن حابارى مول, ومىردەن تۇيگەنى زور كىسى. جيىرما بەس جاسىندا جەسىر قالعان حاليدا اپاي ازىمبايعا دەگەن سۇيىسپەنشىلىگىن ءومىر بويى ساقتاپ, ودان قالعان ەكى بالانى ۇلكەن ازامات ەتىپ وسىرە ءبىلدى. قازىر ەكى بالاسى دا عىلىم كانديداتى.
حاليدا اكەسىنەن وتە جاس كەزىندە كوز جۇمىپ قالدى. ۇلكەن جۇرەكتى ەسىل ازامات راحمەتوللا 1919 جىلى 41 جاسىندا اۋىر ناۋقاستان قايتىس بولدى. بىراق ونىڭ ارتىندا قالعان ءىزى سول كۇيىندە سايراپ جاتىر. قازاق, تاتار سياقتى ونەر-بىلىمنەن كەندە قالعان حالىقتاردى ناعىز ەۋروپالىق دارەجەدەگى وركەنيەت دەڭگەيىنە كوتەرۋ – سول كەزدەگى وزىق ويلى, زيالى ازامات, ۇلت قايراتكەرى, العىر اعارتۋشى راحمەتوللا ميڭعالي ۇلى ەلكەباەۆتىڭ ومىرلىك ارمانى ەدى.
ول 1910 جىلى پاۆلوداردا جۇرگەن (تەگى, وقۋعا بارعان بولار) اسىراپ العان بالاسى ءابدىناسىر ميرشانوۆقا جازعان حاتىندا ونىڭ ءبىر وقۋ ورنىمەن عانا شەكتەلىپ قالماۋىن قاتتى وتىنەدى. حاتىندا سەمەيلىك جىگىت احمەتسالىم ءمۋسيننىڭ (ديىرمەن يەسى ءمۋسيننىڭ بالاسى بولۋى مۇمكىن) ەۋروپاعا وقۋعا كەتكەنىن اسا قىزىققان كوڭىلمەن دارىپتەپ حابارلايدى. وركەنيەتتى ەلدەردەن زامانىنا ساي ءبىلىم العان ازامات ءوز ەلىنىڭ مادەنيەتىن كوتەرۋدە ۇلكەن ءرول اتقاراتىنىن ايتادى. سونداي-اق ءوزى باسقاراتىن مەكتەپكە ستامبۇلدان ءبىر جاس مىرزانىڭ وقۋ ءبىتىرىپ مۇعالىمدىككە كەلگەنىن قۋانا حابارلايدى. قالا جاڭالىعىن دا ۇمىتپايدى. حالىق ءۇيىنىڭ ورنىنا تسيرك اشىلعانىن, ءورت قاۋىپسىزدىگىن باقىلايتىن مۇنارانىڭ سالىنىپ بىتكەنىن جازادى (قازىر م.دۋلاتوۆ جانە ينتەرناتسيونال كوشەلەرىنىڭ قيلىسىنداعى سول باياعى مۇنارا).
حاليدا اپايدىڭ قولىندا ساقتالعان سۋرەتتەرگە قاراپ وتىرساق, باسىندا ءسالدەسى بار, جاس جىگىت, تاتار نەمەسە ءتۇرىك تاقياسىن كيگەن, ايتەۋىر باس كيىمسىز ەمەس, قىر مۇرىندى, ويلى كوزىنە اشەكەيلى كوزىلدىرىك تاققان, سىزىلعان ادەمى مۇرتى مەن يەگىن جارتىلاي ەكى جاعىندا شاشىنا قوسىلعان قاۋمەت ساقالدى ادام بىزبەن ءۇنسىز سىرلاسقانداي. ءتۇر-تۇرپاتى دا كەلىستى, ادەمى-اق.
ويىمىزدى قورىتا كەلىپ, حالقى ءۇشىن ايانباي ەڭبەك ەتكەن, ءوز ولكەسىنىڭ پروگرەسكە قاراي اياق باسقان ءاربىر جاڭالىعى مەن جەتىستىگىنە بالاشا قۋانعان, ەلىمدى ەرەن ەل ەتسەم دەپ, حالقىمدى الدىڭعى قاتارلى حالىقتار دەڭگەيىنە كوتەرسەم دەپ وتكەن راحمەتوللا ەلكەباەۆتاي ەڭىرەگەن ەردىڭ ءومىر جولى بۇگىنگى ۇرپاققا, ەلىم, حالقىم دەگەن ءاربىر نامىستى ازاماتقا ۇلگى-ونەگە بولۋى كەرەك دەپ بىلەمىز.
شايماردان كالياقپاروۆ,
زاپاستاعى پولكوۆنيك,
داۋلەت سەيسەن ۇلى,
“ەگەمەن قازاقستان”.
29 مامىر 2002 جىل.
