بۇل وركەنيەتتى ەۋروپادا ورىن الىپ وتىرعان العاشقى جاعداي ەمەس. بىرەر جىل بۇرىن گەرمانيادا اتا-اناسىنىڭ داۋىس كوتەرىپ, جەكىرگەنى ءۇشىن يۋۆەنالدىق پوليتسيا بالانى اكە-شەشەسىنەن ايىرىپ العانى تۋرالى ايتىلعان بولاتىن. سونداعى بار دالەلى بالاعا كۇش كورسەتۋگە بولمايدى دەگەن ءۋاج كورىنەدى. ول جولى دا اتا-انا وزدەرىنىڭ ونداي «تارتىپكە» نارازى ەكەندىكتەرىن بىلدىرگەن. بىراق ولاردىڭ وكپە-نازىنا قۇلاق اسىپ جاتقان ەشكىم جوق.
بىردەن ايتا كەتەيىك, ەۋرووداققا مۇشە ەلدەردىڭ باسىم كوپشىلىگىندە جوعارىداعىداي زاڭ الدەقاشان-اق قابىلدانعان. بۇل نەنى بىلدىرەدى؟ قاراپايىم تىلمەن ايتساق, بۇل ءوزىڭ دۇنيەگە اكەلىپ, ءتۇن ۇيقىڭدى ءتورت ءبولىپ باعىپ-قاعىپ, بۇكىل بوس ۋاقىتىڭدى جۇمساپ تاربيەلەپ, وقىتىپ, ءوسىرىپ شىققان تۋعان بالاڭا ءبىر اۋىز ءسوز ايتۋىڭا بولمايدى دەگەن ءسوز. وسى جەردە ءبىر كۇلكىلى ماسەلە تۋىندايدى. تۋعان بالاڭا, قازاقى تىلمەن ايتقاندا «باۋىر ەتىڭە» سەنەن گورى وزگەلەردىڭ كوبىرەك جانى اشيدى, ولار ساعان قاراعاندا الدەقايدا كوبىرەك جاقسىلىق جاسايدى دەگەنگە كىم سەنەدى؟! ەگەر شىنىمەن دە سولاي بولسا, مەملەكەت سەندەر دۇرىس باقپايسىڭدار دەپ ءاربىر بالانى تۋعان ساتىنەن باستاپ نەگە ءوز كۇتىمىنە المايدى؟ بيۋدجەتتەن قىرۋار قارجى ءبولىپ, تاربيەشىلەر تاعايىنداپ, قاناتتىعا قاقتىرماي, تۇمسىقتىعا شوقىتتىرماي ءوسىرىپ شىعارۋىنا بولادى عوي. مەنىڭ پايىمداۋىمشا, اتا-انالارعا كۇدىكپەن قاراعان كەز كەلگەن مەملەكەت ءاۋ باستان وسىلاي جاساۋى ءتيىس. ارينە اقيقات ءبىز ويلاعاننان گورى ارىدە. بۇل جەردە ۇرپاققا دەگەن جاناشىرلىق ەمەس, اتا-انا مەن بالا اراسىنا سىنا قاعۋ, بالانى ءوزىنىڭ تۋعان اكە-شەشەسىنە جات قىلۋ پيعىلى جاتىر.
باتىستا وتباسىلىق قۇندىلىقتارعا نۇقسان كەلتىرۋ باعىتىندا قارقىندى جۇمىس جۇرگىزىلىپ جاتقانى تۋرالى كوپ جىلدان بەرى ايتىلىپ كەلەدى. وزىمىزگە قاتىسى جوق بولعان سوڭ ءبىز ونداي «ۇساق-تۇيەككە» نازار اۋدارعان ەمەسپىز. تۇسىنۋىمشە, بۇل بەكەر سياقتى. «وگىزگە تۋعان كۇن بۇزاۋعا دا تۋادى» دەگەندەي, باتىستا قالىپتى سانالاتىن جاعدايدىڭ ەلىمىزدە ارا-تۇرا بولسا دا بوي كورسەتىپ قالىپ جاتاتىنىن كەيدە بايقاپ تا ءجۇرمىز. ماسەلەن, جوعارىدا ايتقان يۋۆەنالدىق پوليتسيا بىزدە دە بار. راس, حالقىمىزدىڭ مەنتاليتەتىنە بايلانىستى ول ازىرگە اتا-انا مەن بالانىڭ اراسىنا ءتۇسىپ جاتقان جوق. بىراق جىلداردىڭ جىلىندا ولاردىڭ دا ەۋروپالىق ارىپتەستەرىنەن ۇلگى الماسىنا كىم كەپىل.
اڭگىمەنىڭ اشىعىنا كەلەر بولساق, كارى قۇرلىقتا بولىپ جاتقان, بىزگە وعاشتاۋ كورىنەتىن كوپتەگەن وقيعالاردىڭ استارىندا قۇپيا سىرلاردىڭ جاتقانىن كوپشىلىگىمىز تۇسىنە بەرمەيمىز. ايتالىق, وتباسىلىق قۇندىلىقتاردى بۇزۋ دەگەن نەنى بىلدىرەدى, ونداي ماقساتتىڭ ارتىندا نە تۇر؟ ونداعى باستى ماقسات – ادامداردىڭ ءداستۇرلى تۇردە ۇيلەنىپ, بالالى-شاعالى بولىپ, ۇرپاق جالعاستىرۋىنا كەدەرگى كەلتىرۋ. وسىنداي نيەتتى جۇزەگە اسىرۋدىڭ العاشقى بەيكۇنا جولى رەتىندە دۇنيەگە كەلگەن ءتاسىل «ازاماتتىق نەكە» بولاتىن. مۇنداي نەكەنىڭ ەرەكشەلىگى سول, وندا ەرلى-زايىپتىلاردىڭ ءبىر دە ءبىرى وزدەرىنە وتباسى تۋرالى, بالا تۋرالى, ياعني ۇرپاق ءوسىرۋ تۋرالى مىندەتتەمە المايدى. ويتكەنى «ازاماتتىق نەكە» ءتارتىبى بويىنشا قوسىلعاندار ءومىر بويى بىرگە تۇرا دا بەرمەيدى. ولاردىڭ كۇنى ەرتەڭ-اق ايىرىلىسىپ, باسقا بىرەۋلەرمەن جۇپ قۇرىپ, تىرشىلىكتەرىن الاڭسىز جالعاستىرا بەرۋلەرىنە بولادى. ەكىنشى ءتاسىل – گەندەرلىك ساياسات. بۇل وتە تەرەڭ ويلاستىرىلعان امال. ايەلدەر تەڭ قۇقىلى بولۋ كەرەك, ولار دا ەرلەر سياقتى قىزمەت ىستەۋى كەرەك دەيدى. مۇنداي پىكىرگە كىم قارسى شىعا الادى. وعان قارسى شىققان كىسى ايەلدەردى, كەرەك دەسەڭ, ءتىپتى ءوز اناسىن سىيلامايتىن ادام بولىپ شىعۋى مۇمكىن. دەموكراتيانى مويىنداماۋ ءوز الدىنا. سوندىقتان جۇرتتىڭ ءبارى كەلىسەدى. ونداعى قۇپيا نەدە دەيسىزدەر عوي؟ ونداعى قۇپيا سول, قىزمەت ىستەگەن, اسىرەسە جاۋاپتى قىزمەت ىستەگەن ايەلدىڭ 4-5 بالا تاۋىپ, ولاردى باعىپ-قاعىپ ۇيدە وتىرمايتىنى بەلگىلى. ءارى كەتسە ءبىر نەمەسە ەكى بالا تۋار. سونىمەن ءىس ءبىتتى. دەموگرافتاردىڭ ايتۋىنشا, ۇلت سانى ءوسۋ ءۇشىن ءار وتباسىنا كەم دەگەندە 3 بالادان كەلۋى ءتيىس. سوندا اكە مەن شەشە قارتايىپ دۇنيەدەن وتكەن كەزدە ەكەۋى ولاردىڭ ورنىن باسادى دا, ءۇشىنشى بالا وسىمگە قىزمەت ەتەدى. ەگەر ءار وتباسىندا ەكى بالادان عانا بولاتىن بولسا ۇلت وسپەيدى, ەگەر ءبىر عانا بالا بولسا ۇلت سانى كەميدى.
جالپى, بۇل مىسالدار وركەنيەتتى دەۋگە كەلەتىندەي, سونشالىق ءبىر وعاشتىعى جوق جايتتار كورىنەدى. سول سەبەپتەن دە شىعار, مۇنداي جاعدايلارعا ەشكىم ونشا نازار اۋدارا بەرمەيدى, قالىپتى دۇنيە رەتىندە قارايدى. تىرناق استىنان كىر ىزدەي المايسىڭ. بىراق وتباسىلىق قۇندىلىقتاردى قۇرتۋ شارالارى مۇنىمەن شەكتەلىپ قالعان جوق, ولاردىڭ ادام ويىنا كەلمەيتىن نەبىر سۇمدىقتارى پايدا بولىپ جاتىر.
سونىڭ ءبىرى – ەركەك پەن ەركەكتىڭ, ايەل مەن ايەلدىڭ ۇيلەنۋى. بۇل ەندى ايتپاسا دا بەلگىلى جايت. مۇنداي وتباسىنىڭ دۇنيەگە بالا اكەلمەيتىنى, دەمەك وندايلاردى ادامزات ۇرپاعىن جالعاستىراتىن ءداستۇرلى وتباسى دەپ اتاۋعا كەلمەيتىنى وزىنەن ءوزى تۇسىنىكتى. ولاردىڭ اراسىندا بالا اسىراپ الىپ جاتقاندار دا بار. بىراق ويلانىپ كورەيىكشى, ەكى ەركەكتىڭ نەمەسە ەكى ايەلدىڭ ورتاسىندا ءوسىپ شىققان بالانىڭ پسيحولوگياسى, اكە مەن شەشە تۋرالى تۇسىنىگى قانداي بولماق؟ ودان قالدى, ونداي بالا ەسەيگەن كەزدە ءداستۇرلى وتباسىن قۇرىپ, ۇرپاق تاراتۋعا قابىلەتتى بولا الا ما؟ بۇل دا كۇماندى ماسەلە. دەمەك ءبىر جىنىستى نەكەنىڭ وتباسىلىق قۇندىلىقتاردى تۇبەگەيلى جويۋعا قىزمەت ەتەتىنى ەشقانداي تالاس تۋدىرماۋى ءتيىس. سوعان قاراماستان مۇنداي سالت جىلدان-جىلعا كەڭ ءورىس الا تۇسۋدە. الەمنىڭ 20-دان استام ەلىندە ءبىر جىنىستى نەكەنىڭ زاڭداستىرىلۋى سوزىمىزگە دالەل. جانە مۇنداي ەلدەردىڭ قاتارى بولاشاقتا ارتا تۇسپەك.
بۇگىندە باتىستا ادامداردىڭ جۇرتشىلىق الدىندا جارتىلاي جالاڭاش ءجۇرۋى ۇيرەنشىكتى كورىنىسكە اينالىپ بارادى. بۇل سياقتى ابەس قىلىقتاردى كەيدە تەلەديدار ەكراندارىنان دا كورىپ قالىپ جاتامىز. بۇل از دەسەڭىز, ولار ءبىزدىڭ قۇقىمىز اياققا تاپتالماۋى ءتيىس دەپ زاڭدى تالاپتار دا قويىپ جاتادى. ايتالىق, كليماتتىڭ جىلىنۋىن توقتاتۋ, سوعىس ءورتىن تۋدىرماي, بوسقىنداردىڭ ەلدەرىنە ورالۋىنا جاعداي جاساۋ سياقتى تالاپتاردىڭ ورىندالماۋى ابدەن مۇمكىن, ال جاڭاعى گەيلەردىڭ تالاپتارى مىندەتتى تۇردە ورىندالادى. سويتسەك, ءبىز ۇياتسىزدىق دەپ قانا باعالايتىن مۇنداي ارەكەتتەر سەبەپسىز پايدا بولعان قۇبىلىس ەمەس, ونىڭ دا استارى بار ەكەن. سوڭعى جىلدارى پسيحولوگ ماماندار مۇنداي كورىنىستەردىڭ جوسپارلى تۇردە ۇيىمداستىرىلاتىنىن, ونىڭ دا وتباسى دەگەن قاسيەتتى ۇعىمعا قارسى جۇمىس ىستەيتىنىن دالەلدەپ وتىر. ويتكەنى ادامداردىڭ ءبىر ءبىرىن جالاڭاش كۇيىندە ۇنەمى كورىپ ءجۇرۋى سالدارىنان ءتۇپتىڭ-تۇبىندە ەركەكتىڭ ايەلگە, ايەلدىڭ ەركەككە دەگەن قۇمارلىعى السىرەيدى ەكەن. سەبەبى ءتاتتىنى كوپ جەسەڭ جۇرەكتى اينىتاتىنى سياقتى, كۇندە كورىپ جۇرگەن دۇنيە كىسىنى قىزىقتىرمايتىن بولادى. ەشقانداي قۇپيالىق جوق, ءوزى قانداي بولادى ەكەن, كوزبەن كورسە عوي دەپ ارماندامايسىڭ – ءبارى كوز الدىڭدا تۇر. ءارى-بەرىدەن سوڭ ءتىپتى جالىقتىرا باستايدى. ەگەر ادام ءبىر كورۋگە ىنتىزار بولىپ جۇرگەن زاتىن اياق استىنان كورە قالسا, ە, وسى ما الگى كەرەمەتىڭ دەپ ءوزىنىڭ سونشاما اۋرە بولعانىنا رەنجيدى ەمەس پە. ءبىز بايانداپ وتىرعان جايت تا ءدال سول سياقتى ەكەن. ەركەك پەن ايەل ءبىر-ءبىرىن ەش كەدەرگىسىز ۇنەمى تىر جالاڭاش كۇيىندە كورە بەرەتىن بولسا, ونىڭ ءوزى اقىر سوڭىندا ولاردىڭ ءبىر-بىرىنە دەگەن قۇمارلىعىن جويىپ, ونىڭ ارتى «وسىعان» بولا ۇيلەنۋ قاجەت پە, جوق پا دەگەن ساۋالدىڭ تۋىنداۋىنا الىپ كەلەتىن كورىنەدى. وسىلايشا ءداستۇرلى وتباسىن قۇرۋعا دەگەن ىقىلاس تا, قاجەتتىلىك تە ازايا بەرەدى.
الەمدە حالىق سانى تىم كوبەيىپ بارادى, ەرتەڭ ولاردىڭ ءبارىن ازىق-ت ۇلىكپەن, باسقا دا رەسۋرستارمەن قامتاماسىز ەتۋ مۇمكىن بولماي قالادى, سوندىقتان جەر بەتى تۇرعىندارىنىڭ سانىن ازايتۋ كەرەك دەگەن ماسەلەنىڭ كوتەرىلىپ, ونى جۇزەگە اسىرۋ جولىندا تياناقتى جۇمىس جۇرگىزىلىپ جاتقانىنا تالاي جىلدىڭ ءجۇزى بولدى. وسى مىندەتتى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن الپاۋىت بايلار ميللياردتاعان دوللار قارجى دا بولۋدە. ءتىپتى كىشكەنتاي كەزىندە ارنايى ۆاكتسينامەن ەگىلگەن قىز بالانىڭ جيىرما جاسقا كەلگەندە جۇكتى بولۋ قابىلەتى جويىلادى ەكەن دەگەن الىپقاشپا اڭگىمەلەر دە ايتىلىپ قالىپ ءجۇر. سوڭعى كەزدەرى يۋتۋبتا ۆاكتسينالاردىڭ زيانى تۋرالى لەكتسيالار دا پايدا بولا باستادى. سونىمەن بىرگە باتىس ەۋروپاداعى قالتالى ازاماتتاردىڭ بالالارىن ەكتىرمەيتىنى دە بەلگىلى بولىپ وتىر. مۇنداي قاۋەسەتكە سەنبەيىن دەسەڭ, بۇگىندە اۋرۋشاڭ بالالار مەن جۇكتى بولۋ قابىلەتىنەن ايىرىلعان ايەلدەر قاتارى تىم كوبەيىپ بارادى.
ويىمىزدى وسى ماقالانىڭ باسىندا كەلتىرىلگەن بالانى شاپالاقتاۋ ماسەلەسىمەن تۇيىندەۋ دۇرىس سياقتى. 3-4 جىل بۇرىن بەلگىلى جۋرناليست مايا بەكباەۆا «استانا» تەلەارناسىندا ۇيىمداستىرعان ءبىر توك-شوۋدى قارادىم. اڭگىمە ءبىز ايتىپ وتىرعان تاقىرىپ – بالاعا قول جۇمساۋ كەرەك پە, جوق پا دەگەن ماسەلە توڭىرەگىندە ءوربىدى. ارينە ايتىلعان پىكىرلەر سان الۋان بولدى. ول زاڭدى دا. سولاردىڭ ىشىندە وسى حابارعا قاتىسىپ وتىرعان ءبىر جىگىتتىڭ پىكىرى ماعان ەرەكشە وي سالدى. «بالا كەزىمدە ءتارتىپ بۇزا قالعان شاقتارىمدا اكەم مەنى تالاي شاپالاقتاعان. ودان ەشقانداي جاماندىق كورگەن ەمەسپىن, جاسىق بولىپ تا شىققان جوقپىن, ەگەر بۇگىندە قانداي دا ءبىر جەتىستىككە جەتكەن بولسام, سونىڭ ءبارى اكەمنىڭ قاتاڭ تاربيەلەگەنىنىڭ ارقاسى», دەدى جاڭاعى جىگىت. سويتسە الگى كورەي جىگىتى قازاقستانداعى بەلگىلى ءبىر سپورت فەدەراتسياسىن باسقارادى ەكەن.
شىنى كەرەك, بالا كەزىمىزدە ءبارىمىز دە اكە-شەشەمىزدەن تالاي شاپالاق الدىق. بىراق ودان ەشقاشان مۇقالعان دا, جاسىعان دا ەمەسپىز. ءارى كەتسە ءبىر جىلاپ الىپ ويىندى ءارى قاراي جالعاستىرا بەرەتىنبىز. ويتكەنى اكە-شەشەنىڭ بالاعا جامان بول دەپ ۇرىسپايتىنىن, ومىردەگى ەڭ جاناشىر ادامدار دا سولار ەكەنىن جۇرەكپەن تۇسىنەتىنبىز. سول سەبەپتى بىردەمەدەن قورىقساق, بىرەۋلەردەن ءزابىر كورسەك ۇيگە جۇگىرىپ كەلىپ اكە-شەشەمىزگە شاعىم ايتىپ, سولاردان كومەك سۇرايتىنبىز. ولار دا ىلە اراشا تۇسەتىن. ءوزى شاپالاقتاسا دا ءوز بالاسىنىڭ وزگەلەردەن ءزابىر كورۋىنە ەشۋاقىتتا جول بەرمەيتىن. كەيدە ماعان ءتىپتى اكەمدى شاپالاقتاعانى ءۇشىن دە جاقسى كورگەن سياقتى بولىپ كورىنەدى. ويتكەنى ول ءوزىمسىنىپ شاپالاقتايتىن, سول شاپالاعىنىڭ وزىنەن ءبىر اكەلىك قامقورلىق سەزىلەتىن. بالكىم ەرتەڭ ومىردەن شاپالاق كورمەۋى ءۇشىن قازىر مەن شاپالاقتايىن دەپ ويلاعان دا بولار اكە. قالاي دەگەندە دە اتا-انانىڭ بالاعا ارا-تۇرا ىستەگەن تەرىس ىسىنە قاراي قاتالدىق تانىتۋى تاربيەنىڭ ءبىر ءتۇرى بولاتىن. ناعىز ازامات قاتال تاربيەنىڭ ناتيجەسىندە شىڭدالىپ شىعادى. ونىڭ ۇستىنە حالىقارالىق ساراپشىلار جۇرگىزگەن ءتۇرلى زەرتتەۋلەر ناتيجەسىندە سوڭعى جىلدارى ەركەكتەر ايەل مىنەزدى بولىپ بارا جاتىر دەگەن قورىتىندىلار جاساپ وتىر. ولاي بولسا, بار بالە جەتكىنشەكتىڭ جىگەرىن جانيتىن شاپالاقتا ەمەس, ودان گورى تەرەڭىرەكتە جاتقان بولسا قايتەمىز.
سىزدەر قالاي ويلايسىزدار, اعايىندار؟ ءبىز كەلەشەكتە بەرىك وتباسىنىڭ تۇتقاسى بولاتىن ناعىز ەر-ازاماتتار تاربيەلەي الىپ ءجۇرمىز بە؟..
سەيفوللا شايىنعازى,
«ەگەمەن قازاقستان»
