قحر شىڭجاڭ-ۇيعىر اۆتونوميالىق ولكەسىنەن رەپورتاج

ءۇرىمجى

- ۇيعىر اۆتونوميالىق ولكەسىنىڭ ورتالىعىنداعى پرەسس-تۋر شەتەلدىك جۋرناليستەردى «زورلىق-زومبىلىق پەن تەرروريزمنىڭ باستى وقيعالارى» دەپ اتالعان كورمەمەن تانىستىرۋدان باستالدى. كورمەگە 1990 جىلداردىڭ باسىنان بەرى ورىن العان قاقتىعىستار مەن شيەلەنىستەر حرونولوگياسى تۋرالى فوتو, ۆيدەوتاسپالار, تاركىلەنگەن قولدان جاسالعان جارىلعىش زاتتار, اتىس جانە سۋىق قارۋ-جاراق قۇرالدارىنىڭ ۇلگىلەرى قويىلعان. بۇدان كەيىن شىڭجاڭ يسلام ينستيتۋتىن ارالاپ كورسەتتى. وندا يسلامنىڭ ءدىني قىزمەتكەرلەرى وقىپ, ديپلوم الىپ شىعادى. ولار وقۋ بىتىرگەننەن كەيىن ديپلومى بار ءدىني قىزمەتكەر رەتىندە وڭىردەگى مەشىتتەردە رەسمي قىزمەتكە ورنالاسا الادى. ينستيتۋت باسشىسى, بۇكىلقىتاي حالىق وكىلدەرى جينالىسىنىڭ دەپۋتاتى ء(بحوج), ءشۇاو حالىقتىق ساياسي كونسۋلتاتيۆتىك كەڭەسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى, قىتاي يسلام قاۋىمداستىعى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى جانە شىڭجاڭ يسلام قاۋىمداستىعىنىڭ توراعاسى ابدىراقىپ تۇمىرنيازدىڭ ايتۋىنشا, ستۋدەنتتەرگە ارنالعان مەشىتتىڭ جالپى اۋماعى 1 مىڭ شارشى مەتردەن اسادى. مۇندا 1200 ادام ءبىر ۋاقىتتا ناماز وقي الادى. قازىرگى ۋاقىتتا ينستيتۋتتا 688 ستۋدەنت ءبىلىم الىپ جاتىر ەكەن. ءبىزدى نەگىزىنەن كاسىپتىك-تەحنيكالىق ورتالىقتاردىڭ نەمەسە قۇقىق قورعاۋشىلار الەمدىك باق-تا ايتىپ جۇرگەن «ساياسي تاربيەلەۋ لاگەرلەرىنىڭ» جۇمىسى قىزىقتىرعان ەدى. ابدىراقىپ تۇمىرنياز مۇنداي مەكەمەلەردە ءدىني ەكسترەميزم يدەياسىنىڭ ىقپالىنا ۇشىراعان تۇلعالاردىڭ تىلگە (قىتاي ءتىلى), زاڭدارعا جانە جۇمىس كاسىبىنە ۇيرەتۋ ارقىلى تۇزەلۋىنە كومەكتەسەدى دەپ جاۋاپ بەردى. ايتا كەتەتىن ماسەلە, پرەسس-تۋردىڭ باسىنان اياعىنا دەيىن ءبىز ارالاعان بارلىق قالالار مەن ورىنداردا سۇحبات تەك قىتاي بيلىگى وكىلدەرىنىڭ مىندەتتى تۇردە قاتىسۋىمەن عانا بەرىلدى. سپيكەرلەرمەن جەكە اڭگىمەلەسۋدىڭ ەشقانداي مۇمكىندىگى بولمادى. يسلام ينستيتۋتى ستۋدەنتتەرىنىڭ اراسىندا 25 جاستاعى ەتنيكالىق قازاق ەسحات اياتبەك بار ەكەن. ول بيىل سوڭعى كۋرستا وقىپ جاتىر ەكەن. بىتىرگەن سوڭ ءشۇاو ىلە-قازاق اۆتونوميالىق وبلىسى توعىزتاراۋ وكرۋگىندەگى اۋىلىنا قايتىپ, يمام بولىپ جۇمىس ىستەۋدى جوسپارلايدى. ودان قازاقتار اراسىندا ءدىني ۇستانىمىنا وراي شەكتەۋ مەن قىسىمعا ۇشىراعاندار تۋرالى سۇراق قويىلدى. «قازاقتار جانە باسقا دا مۇسىلماندار تۇراتىن جەرلەردە ءدىني ادەت-عۇرىپتار مەن بەس ۋاقىت ناماز وقۋعا ەشقانداي شەكتەۋ جوق», - دەدى ول. ەسحات ەتنيكالىق قازاقتاردىڭ جاعدايىنىڭ جاقسى ەكەنىن, ەشقانداي شاعىم جوق ەكەنىن قىسقا قايىرىپ ايتتى. شىڭجاڭداعى يسلام ينستيتۋتىن ارالاتقاننان كەيىن جۋرناليستەرگە «دابازار» اۋدانىن كورسەتتى. بۇل - ءۇرىمجى قالاسىنداعى نەگىزگى ورتالىق ءارى ەڭ ۇلكەن بازار. 2003 جىلى قايتا جاڭعىرتىلعان بۇل بازار يسلام ستيلىندە سالىنعان جانە كۇمبەزدەرى, مۇنارالارى بار الىپ ساراي ىسپەتتەس. باسقا بازارلار سەكىلدى مۇندا دا قىتاي مەن باسقا دا شەتەلدىك تۋريستەر ساپىرىلىسىپ ءجۇر; نەشەتۇرلى كادەسىيلار ساتىلادى - حوتان نەفريتى مەن قولدان توقىلعان قاشقار كىلەمى, تاقيالار, ۇلتتىق كيىمدەر, ورامالدار, ۇلتتىق مۋزىكالىق اسپاپتار, التىن اشەكەي-بۇيىمدار, باعالى تاستار ساتىلادى. اشىق الاڭدا كونتسەرتتەر ءوتىپ جاتىر. ءۇرىمجى كوشەلەرى مەن جۋرناليستەر بارعان باسقا دا قالالاردا بايقالعانى ءاربىر 800-1 000 مەتر سايىن پوليتسيا پۋنكتتەرى ورنالاسقان.

قاشقار

ءشۇاو وڭتۇستىگىندە ورنالاسقان قاشقار قالاسى - كونە ءارى كيەلى ورىنداردىڭ ءبىرى. بۇل قالادا تۇركىنىڭ كۇللى الەمگە ايگىلى عۇلامالارى ءجۇسىپ بالاساعۇن مەن ماحمۇت قاشقاريدىڭ بەيىتى بار. جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ 90%-دان استامى ەتنيكالىق ۇيعىرلار, نەگىزىنەن اۋىل شارۋاشىلىعىمەن اينالىسادى. ءدال وسى وڭىردە قىتاي بيلىگى از ۇلتتارعا قاتىستى قاتاڭ ساياسات ۇستاناتىنى تۋرالى اقپاراتتار بار ەكەنى بەلگىلى. جۋرناليستەردى قاشقاردىڭ كاسىپتىك-تەحنيكالىق ورتالىعىنا («ساياسي تاربيەلەۋ لاگەرى») دا اكەلدى. بۇل ورتالىق تۋرالى اڭگىمە ينتەرنەتتە كوپ تارالعان, بىراق ءدال وسىعان شەتەلدىك باق وكىلدەرىنىڭ تابانى ءالى تيمەگەن. مۇندا 2 مىڭ ادام بار, باسىم كوپشىلىگى قاشقاردىڭ 20-40 جاس ارالىعىنداعى ۇيعىرلار ەكەن. جاسى قىرىقتان اسقاندار بار, بىراق از. ۇشتەن ەكىسى ەر ازاماتتار. ورتالىق اكىمشىلىك وكىلدەرىنىڭ مالىمدەۋىنشە, بۇل تەك وڭتۇستىك شىڭجاڭدا عانا ەمەس, بۇكىل ءشۇاو اۋماعىنداعى ەڭ ءىرى مەكەمە. ورتالىق 2017 جىلدىڭ اياعىندا قۇرىلىپتى. قازىرگە دەيىن مۇندا شامامەن مىڭعا جۋىق ادام وقىپ شىققان. جالپى, قاشقار وكرۋگىندە مۇنداي 11 ورتالىق بار, تاسقورعان-تاجىك اۆتونوميالىق ۋەزىندە عانا جوق. قىتاي بيلىگى ورتالىقتاردى اشۋداعى ماقسات مەملەكەتتىك (قىتاي) ءتىلدى, قحر زاڭناماسىن ۇيرەتىپ, جۇمىسشى ماماندىقتارىنا وقىتۋ ەكەنىن ايتادى. ولاردىڭ پىكىرىنشە, وسىنداي شارالار ادامداردى ءدىني-ەكسترەميستىك اعىمدار جەتەگىندە كەتۋدىڭ الدىن الادى. شەتەلدىك جۋرناليستەردى ۇلگى رەتىندە الىنعان وقۋ ۇدەرىسىمەن: قىتاي ءتىلى, قىتاي زاڭناماسى, دەنەشىنىقتىرۋ جانە ونەر ء(ان جانە بي) ساباقتارىمەن تانىستىردى. جۋرناليستەرمەن بىرگە ەرىپ جۇرگەن جەرگىلىكتى بيلىك وكىلدەرىنىڭ الدىندا ورتالىق تاربيەلەنۋشىلەرى وسى مەكەمەگە قالاي تاپ بولعانىن دا ايتىپ بەردى. ولاردىڭ كوپشىلىگىنىڭ وقيعالارى ءبىر-بىرىمەن ۇقساس بولىپ شىقتى. «مەن قىتايدىڭ زاڭىن بۇزدىم - ءدىني ەكسترەميزم يدەيالارىنىڭ ىقپالىنا ءتۇستىم, ءدىني-ەكسترەميستىك مازمۇنداعى ۆيدەولاردى ءوزىم كورىپ, دوستارىما دا تاراتتىم. ال مۇندا قازىر تىگىنشىلىكتى ۇيرەنىپ جاتىرمىن. ءبىز اپتاسىنا ءبىر رەت ۇيىمىزگە بارىپ, تۋىستارىمىزبەن جۇزدەسىپ قايتامىز», - دەيدى 25 جاستاعى تۇردىگۇل ەسىمدى ۇيعىر قىزى. تاعى ءبىر تاربيەلەنۋشى بىلىكقىزدىڭ ايتۋىنشا, وقۋ ورتالىعىندا عيبادات جاساۋعا تىيىم سالىنعان, بىراق دەمالىس كۇندەرى قالاعا شىققاندا وعان رۇقسات ەتىلەدى ەكەن. «مەن مۇندا 2018 جىلدىڭ قاڭتارىندا ءتۇستىم. قىتاي ءتىلىن, زاڭداردى ۇيرەنىپ, ماماندىق مەڭگەرگەن سوڭ, بۇل جەردەن ديپلوم الىپ شىعامىن. بىزگە مۇندا حالال تاعامنان بەرەدى, اپتا سايىن - سەنبى كۇنى تاڭەرتەڭنەن جەكسەنبى كۇنى كەشكە دەيىن قالاعا, تۋىستارىمىزعا بارىپ قايتۋىمىزعا بولادى. وقۋدى ءبىتىرىپ, تىگىنشى بولىپ, بيزنەس اشۋدى جوسپارلاپ وتىرمىن», - دەيدى ول جۋرناليستەرگە بەرگەن سۇحباتىندا. «مەن مۇندا وقىپ جاتقانىما 11 اي بولدى, ءدىني-ەكسترەميستىك يدەولوگيانىڭ ىقپالىنا ءتۇستىم, سونداي ۋاعىزداردى وقىپ, دوستارىما تاراتتىم. مەن جەرگىلىكتى تۇرعىنمىن, تۇرمىستاعى ايەلمىن, كىشكەنتاي قىزىم بار. وعان كۇيەۋىم اكبار مەن تۋىستارىم قاراپ وتىر. كۇيەۋىم تاكسي جۇرگىزەدى. باقىتىما وراي, اپتا سايىن دەمالىس كۇندەرى وتباسىما بارىپ قايتامىن. وقۋدى بىتىرگەن سوڭ, تىگىن شەبەرحاناسىن اشامىن دەپ وتىرمىن», - دەيدى 24 جاستاعى گۇلنيگار. تىگىن تسەحىنداعى قىزدار كۇن ءتارتىبىن دە ايتىپ بەردى: 8-دە تۇرادى, تۇسكى 12-دە ساباق اياقتالادى. ودان كەيىنگى بوس ۋاقىتتا ءتۇرلى ۇيىرمەلەرگە قاتىسۋعا, تەلەديدار قاراۋعا بولادى. ەرلەردىڭ جاتاقحاناسىندا ءبىر بولمەدە 6 ادام تۇرادى. قولجۋعىش پەن ۋنيتاز كىشكەنتاي كەرمەنىڭ ارتىندا. دالىزدە ستاتسيونارلىق قالالىق تەلەفون بار, وقۋدان بوس كەزدە ودان ۇيگە قوڭىراۋ شالۋعا رۇقسات ەتىلگەن. ۇيالى تەلەفوندارعا تىيىم سالىنعان. اكىمشىلىك وكىلدەرىنىڭ ايتۋىنشا, اسحانادا كۇنىنە ءۇش مەزگىل تاماق بەرىلەدى. تاربيەلەنۋشىنىڭ ءبىرى ۋسمانجاننىڭ ايتۋىنشا, كاسىپتىك-تەحنيكالىق ورتالىقتا وقۋدى وعان, ءداستۇرلى ەمەس يسلام يدەيالارىنىڭ ىقپالىنا تۇسە باستاعانىن بايقاعان ورتالىق قىزمەتكەرى ۇسىنىپتى. ول قىزمەتكەر ۋسمانجاننىڭ اۋىلداسى ەكەن.

قاشقار ماڭىنداعى نازىربەك اۋىلى

كاسىپتىك-تەحنيكالىق ورتالىقتان سوڭ جۋرناليستەرگە قاشقار ماڭىندا ورنالاسقان نازىربەك اۋىلىنداعى بالاباقشا كورسەتىلدى. مۇندا دا جاتتىعۋلار ەكى تىلدە وتەدى. ءار توپتا ەكى تاربيەشىدەن بار: ءبىرى ۇيعىر, ءبىرى قىتاي وكىلى. تاربيە ەكى تىلدە قاتار جۇرەدى. بالالار شەتەلدىك جۋرناليستەردىڭ الدىندا بي بيلەپ, ءان ايتىپ بەردى. ءبىزدى از ۇلت وتباسىلارىنا مەرزىم سايىن ەتنيكالىق قىتايلاردىڭ بارىپ تۇراتىنى تۋرالى ماسەلە قىزىقتىرعان بولاتىن. بۇل باق-تا دا تالاي تالقىلانعان. بۇنداي شەشىم قابىلداۋعا نە سەبەپ؟ وسى سۇراققا بايلانىستى تىلشىلەردى مۇحاببات مامەتتىڭ ۇيىنە الىپ باردى. ونىڭ وتباسى «وتباسىن قالىپتاستىرۋ» باعدارلاماسىنا ەنگەن ەكەن. بۇل ۇيگە قكپ جەرگىلىكتى پارتيا ءبولىمىنىڭ حاتشىسى چجان تسزي بەكىتىلگەن. ونىڭ مىندەتى - وتباسىنا ىلعي كەلىپ تۇرۋ, كومپارتيا جانە ۇكىمەتتىڭ شەشىمدەرىنە قاتىستى نۇسقاۋ جۇمىستارىن وتكىزۋ. بۇدان تىس, پارتيا شەنەۋنىگى قىتاي ءتىلى ۇيرەنۋ مەن قحر زاڭدارىن بىلۋگە كومەكتەسەدى. چجان ءتسزيدىڭ ءوزى مۇحاببات مامەتتى اعام دەپ سىيلايتىنىن, ونىڭ وتباسىمەن جاقىن بولىپ قالعانىن ايتادى. «وتباسىن قالىپتاستىرۋ» باعدارلاماسى شىڭجاڭنىڭ بارلىق ايماعىندا جۇرگىزىلەدى. قىتاي بيلىگى وكىلدەرىنىڭ ايتۋىنشا, باعدارلاما ۇلتارالىق قاتىناستاردى ۇيلەسىمدى دامىتۋعا باعىتتالعان. مۇحاببات مامەتتىڭ ءوزى وتباسىنا قاتىستى جاسالىپ جاتقان مۇنداي قامقورلىق تۋرالى ءلام-ميم دەمەي, ءۇنسىز وتىرا بەردى. حوتان وكرۋگىنىڭ مويۋي ۋەزىندەگى كاسىپتىك-تەحنيكالىق ورتالىعى قاشقاردان كەيىن شەتەلدىك جۋرناليستەردى ءشۇاو وڭتۇستىك-شىعىسىنا - حوتان قالاسىنا اپاردى. وندا حوتانداعى ەڭ ءىرى مەشىت ءارى ۇيعىر ساۋلەت ونەرىنىڭ ناعىز ۇلگىسى تسزيامان مەشىتى كورسەتىلدى. مەشىت تسين ديناستياسىنىڭ يمپەراتورى گۋانسيۋي تۇسىندا (1875 ج.) سالىنعان. وسىعان دەيىنگى ەكى قالاداعى سەكىلدى مۇندا دا مەشىت مولداسى جۋرناليستەرگە پارتيا مەن ۇكىمەتتىڭ ەشقانداي دا قىسىم جاساماعانىن ايتتى. كەلەسى كۇنى تاڭەرتەڭ قىتاي بيلىگى شەتەلدىك باق وكىلدەرىن حوتان وكرۋگى مويۋي ۋەزىنىڭ كاسىپتىك-تەحنيكالىق ورتالىعىنا اپارىپ, ونداعى تاربيەلەنۋشىلەردىڭ دەمالىس كۇندەرى سىرتقا قىدىرىپ شىعا الاتىنىن كورسەتتى. تاڭعى 8:30-دا زاتتارى سالىنعان سومكە, دوربالارىن اسىنعان جاستار ەكى اۆتوبۋسقا وتىرعان بويى «تاربيەلەۋ لاگەرىنەن» شىعىپ كەتتى. مۇندا مىڭعا جۋىق ادام بار, سونىڭ 90%-ى - ەرلەر. ولارعا 135 ادام ساباق وتكىزەدى, سونىڭ 124-ءى (91,8%) ۇيعىر, 11-ءى قىتايلار. جۋرناليستەرگە ورتالىقتىڭ ىشىندەگى تىنىس-تىرشىلىك تە كورسەتىلدى: تاربيەلەنۋشىلەردىڭ ءبىرى ءان ايتىپ, بي بيلەپ ءجۇر, ەندى بىرەۋلەرى سۋرەت سالىپ وتىر. كىتاپحانا, ۇستەل تەننيسى, بيليارد وينايتىن بولمەلەر دە بار. مەكەمەنىڭ ەكىنشى قاباتىندا كاسىپتىك دايىندىق اياسىنداعى ساباقتار ءوتىپ جاتتى - ەرلەر اس ازىرلەپ, ايەلدەر داستارحان جايىپ ءجۇر. «قازاقپارات» حاا ءتىلشىسى بولاشاق اسپازدىڭ ءبىرى ءامىرجان باكىردەن نەلىكتەن ونى دەمالىس كۇنى ۇيىنە جىبەرمەگەنىن سۇرادى. ول وزىنە كەلەسى اپتادا قالاعا شىعۋىنا رۇقسات ەتىلەتىنىن ايتىپ, نەلىكتەن ءوز ەركىمەن ورتالىقتا قالعانىن تۇسىندىرە باستادى. «مەن بۇل ورتالىققا ءوز قالاۋىممەن كەلدىم, ويتكەنى قىتاي ءتىلىن ناشار بىلەمىن, سوسىن ارنايى ماماندىعىم دا جوق, سوندىقتان مەن ەكسترەميستىك يدەولوگيانىڭ ىقپالىنا ءتۇستىم. ونىڭ ۇستىنە مۇندا ءبارى تەگىن», - دەيدى ءامىرجان باكىر. ونىڭ سوزدەرىن جۋرناليستەردى ەرتىپ جۇرگەن تۇلعالار باس يزەپ ماقۇلداپ تۇردى. «قازاقپارات» حاا ءتىلشىسى اكىمشىلىك وكىلى ماحمۇت وماردان ورتالىق تاربيەلەنۋشىلەرىنە كۇش كورسەتۋ, ماجبۇرلەۋ شارالارى قولدانىلا ما, جوق پا دەپ سۇرادى. ارينە, شەنەۋنىك وندايدى جوققا شىعاردى. «زورلىق-زومبىلىق, كۇش كورسەتۋ فاكتىلەرىن كورگەن ەمەسپىن, بۇل جەردە جەكە قاۋىپسىزدىك قامتاماسىز ەتىلەدى. مەن ورتالىققا ءوز قالاۋىممەن ءبىلىم الۋ ءۇشىن كەلدىم», - دەدى تاربيەلەنۋشى ءشامشيا ءالىم قازاقستاندىق جۋرناليسكە. ول كۇن سايىن جۋىنۋعا مۇمكىندىگى بارىن, كيىمدەرىن كىر جۋ بولمەسىندە جۋاتىنىن ايتتى. «قازاقپارات» حاا ءتىلشىسى ورتالىقتاعى ادامداردىڭ ەركىن ءجۇرىپ-تۇرۋ جايىن سۇراستىردى. وعان حوتان وكرۋگىنىڭ پارتيا حاتشىسى جاۋاپ بەرىپ, تاربيەلەنۋشىلەر دەمالىس كۇندەرى قالاعا شىعا الاتىنىن, ال باسقا كۇندەرى تەك سەبەپ بولعاندا عانا (تۋىستارىنىڭ اۋرۋ-سىرقاۋى, قازاسى, توي-تومالاق, ت.ب.) رۇقسات ەتىلەتىنىن ايتتى. حوتان ۋەزىنىڭ كاسىپتىك-تەحنيكالىق ورتالىعى بۇل ورتالىقتىڭ دا الدىنداعىلاردان ەش ايىرماشىلىعى جوق. مۇندا 400-دەن استام ادام بار. تاعى دا جۋرناليستەرگە بي, قىتاي ءتىلى, دەنەشىنىقتىرۋ, ورمان ءىسى تەورياسى ساباقتارىن, شاشتاراز, داياشى, مانيكيۋر شەبەرى ماماندىقتارى بويىنشا جاتتىعۋلاردى كورسەتتى. قىتاي ءتىلى ءپانىنىڭ اشىق ساباق تاقىرىبى: «باقىت دەگەنىمىز نە؟». تاربيەلەنۋشى قىزداردىڭ ءبىرى قىتاي تىلىندە «باقىت دەگەنىمىز - مۇمكىندىگىنشە كوبىرەك ءبىلىم الۋ» دەپ جاۋاپ بەردى.وقىتۋشىنىڭ ايتۋىنشا, قىتاي ءتىلىن مەڭگەرۋ دەڭگەيى ورتالىقتا بولۋ مەرزىمىنە بايلانىستى. ورتالىقتىڭ بىرنەشە تاربيەلەنۋشىسىنىڭ (نۇرمامەت روزمامەت, پازىلات ءۇبىل, ت.ب.) ايتقانى دا باسقا ورتالىقتاعىلاردىڭ سوزىمەن ۇقساس. ءبارى دە «ەكسترەميزم اعىمىنا تۇسكەنىن», قىتاي ءتىلىن, زاڭداردى ۇيرەنىپ, اقشا تابۋ ءۇشىن كادەگە جارايتىن ماماندىقتى مەڭگەرىپ بارىپ, ۇيىنە قايتقىسى كەلەتىنىن قايتالاي بەرەدى. بيلىك وكىلدەرىنىڭ ورتالىقتاردىڭ ءبارى ءبىلىم مەكەمەلەرى دەپ سەندىرۋىنە قاراماستان, حوتانداعى ورتالىقتى پوليتسيا كۇزەتەدى ەكەن. مەكەمەدەن شىعار جەردە قوعامدىق قاۋىپسىزدىك باسقارماسىنىڭ ۋچاسكەسى ورنالاسقانى دا وسىنىڭ دالەلى. ءشۇاو باسشىلىعىنىڭ تۇسىندىرمەسى ۇرىمجىگە ورالعان جۋرناليستەرمەن ءشۇاو حالىق ۇكىمەتىنىڭ توراعاسى شوحرات زاكىر, ءشۇاو پارتيالىق كوميتەتىنىڭ ساياسي-زاڭناما كوميسسياسىنىڭ حاتشىسى چجۋ حايلۋن جانە ءۇرىمجى قالاسىنىڭ پارتيا حاتشىسى سيۋي حايجۋن كەزدەستى. ش. زاكىردىڭ سوزىنەن ءۇزىندى كەلتىرەيىك. ء«شۇاو كەدەي اۋداندارىنداعى حالىق اراسىندا ءدىني-ەكسترەميستىك سيپاتتاعى كوڭىل كۇي بايقالا باستادى. ال ينتەرنەتتىڭ دامۋى ادامداردىڭ ومىرىنە جايلى جاعداي جاساۋمەن قاتار, تەرروريزم مەن ەكسترەميزمنىڭ تارالۋىنا دا مۇمكىندىك بەردى. بۇل بۇگىندە كۇللى الەمگە ايگىلى وقيعالارعا اكەپ سوقتىردى. سولاردىڭ ءبىرى 2009 جىلدىڭ 5 شىلدەسىندە ءۇرىمجى قالاسىندا بولدى. ءبىز وسى ماسەلەنى كوپ جىل بويى زەرتتەدىك. قحر توراعاسى سي ءتسزينپيننىڭ ءوزى شىڭجاڭعا جاساعان ساپارلارى جانە ساراپشىلارمەن تالقىلاۋ بارىسىندا وسى ماسەلەنى زەردەلەدى. سونىڭ ناتيجەسىندە ءبىز ەكى شارا قولدانۋعا شەشىم قابىلدادىق: ءبىر جاعىنان, قاتاڭ تۇردە تەرروريزمنىڭ جولىن كەسىپ, قوعامدى قورعاۋ, ەكىنشى جاعىنان, ادامداردى جۇمىس ىستەۋگە, ءبىلىم الىپ, مادەنيەت دەيگەيىن كوتەرۋگە ىنتالاندىرۋ. كاسىپتىك-تەحنيكالىق ورتالىقتار وسى ماقساتقا قۇرىلعان. ولاردىڭ الدىنا 4 ماقسات قويىلعان: زاڭداردى, قىتاي ءتىلىن ۇيرەتۋ, ماماندىققا وقىتۋ, قازىرگى قوعامنىڭ جاعدايىنا بەيىمدەلۋ ءۇشىن مادەنيەتىن كوتەرۋ. سونىمەن قاتار قوعامدى مەملەكەتتىك باسقارۋ ۇدەرىسىندە الۋان ءتۇرلى پىكىرلەر تۋىنداۋى مۇمكىن», - دەيدى ءشۇاو توراعاسى. دەگەنمەن ول «قازاقپارات» حاا ءتىلشىسىنىڭ ءشۇاو اۋماعىنداعى كاسىپتىك-تەحنيكالىق ورتالىقتاردىڭ ناقتى سانى, وندا قانشا ادام بار ەكەندىگى تۋرالى سۇراقتارىنا جاۋاپ بەرۋگە قينالدى. تەك ش. زاكىر قايتا تاربيەلەنىپ جاتقان ازاماتتار شىڭجاڭنىڭ سولتۇستىگىنە قاراعاندا وڭتۇستىگىندە الدەقايدا كوپ ەكەنىن ايتتى. قىتاي بيلىگى بۇل فاكتوردى تۇرعىنداردىڭ ءبىلىم دەڭگەيىنىڭ ءارتۇرلى ەكەندىگىمەن تۇسىندىرەدى. جوعارى لاۋازىمدى شەنەۋنىك, باسقا وڭىرلەردە, سونىڭ ىشىندە گانسۋ پروۆينتسياسىندا مۇنداي ورتالىقتار جوق ەكەنىن ايتتى. Reuters ءتىلشىسى ءشۇاو-دەگى جاعدايمەن تانىسۋ ءۇشىن بۇۇ ماماندارىن شاقىرۋ مۇمكىندىگى تۋرالى سۇرادى. شوحرات زاكىر وعان قىتاي بۇۇ مۇشەسى ءارى ادام قۇقىقتارىن ساقتاۋ جانە قورعاۋ بويىنشا ۇلگىلى ەلگە اينالۋعا نيەتتى دەپ جاۋاپ بەردى. سوندىقتان بۇۇ ماماندارى جاعدايعا شىنايى باعا بەرۋ ءۇشىن شىڭجاڭعا كەلۋىن قولدايدى. «سونىمەن قاتار ونداي نارسەنىڭ ءشۇاو-دەگى بەيبىتشىلىك پەن تۇراقتىلىقتى بۇزۋ ماقساتىندا پايدالانىلمايتىنىنا ءۇمىت ارتامىز», - دەدى ش. زاكىر. «قازاقپارات» حاا ءتىلشىسى مۇمكىندىكتى پايدالانا وتىرىپ, ءشۇاو باسشىلىعىنان ىلە-قازاق اۆتونوميالىق وبلىسىنداعى كاسىپتىك-تەحنيكالىق ورتالىقتارعا اپارۋىن سۇرادى. ءشۇاو پارتيا كوميتەتىنىڭ وكىلدەرى وسى ماسەلەنى قاراستىرىپ, الداعى ۋاقىتتا وسىنداي پرەسس-تۋر ۇيىمداستىرۋعا ۋادە ەتتى. مۇنداي مۇمكىندىكتىڭ تۋاتىنىنا ءۇمىتتىمىز. قازاقستان قوعامىن ەكى ەل اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق كوپىرىنە اينالعان قىتايداعى ەتنيكالىق قازاقتاردىڭ تاعدىرى دا تولعاندىرادى. بۇگىنگى كۇنى كورشىلەس ەكى مەملەكەتتىڭ سىرتقى ساياسات ۆەدومستۆولارى اراسىندا سىندارلى ديالوگ جۇرگىزىلۋدە. وسى جۇمىستىڭ ناتيجەسىندە 2018 جىلدىڭ 9 ايىندا 2,5 مىڭنان استام ەتنيكالىق قازاق قىتايدان قازاقستانعا كەلۋ مۇمكىندىگىن الدى. ايتا كەتەيىك, 2018 جىلعى جەلتوقساننىڭ اياعىندا قحر ءسىم 12 ەلدىڭ: قازاقستان, قىرعىزستان, وزبەكستان, تاجىكستان, رەسەي, پاكىستان, ءۇندىستان, اۋعانستان, مالايزيا, يندونەزيا, كۋۆەيت جانە تايلاند ەلشىلىكتەرىنىڭ قىتايدا اككرەديتتەلگەن ديپلوماتتارى ءۇشىن قاشقار مەن حوتانداعى كاسىپتىك-تەحنيكالىق ورتالىقتارعا ساپار ۇيىمداستىرعان بولاتىن.