راس, كەشەگى مۇسىندەر مۇلدە باسقاشا ەدى: سوم قولادان قۇيىلىپ, قىمبات تاستاردان قاشالىپ, قىش بالشىقتان يلەنىپ جاسالاتىن, ەڭ باستىسى, شەبەردىڭ شىعارماشىلىق شابىتىنان, ۇزاق تولعانىسىنان تۋاتىن. قوڭىرقاي كەيىپتەگى مۇڭلى مۇسىندەردىڭ ءتىلسىز بولسا دا, تۇسىنىكسىز تۇرقىمەن-اق اسىعىپ بارا جاتقان ادامدى ايالداتاتىنداي كوركەمدىك قۋاتى اتويلاپ تۇراتىن. بىراق ەجەلگى دۇنيەدەن جەتكەن بالبالتاستار سەكىلدى قازاقستاندىق شەبەرلەردىڭ قيالىنان تۋعان ءمۇسىننىڭ وزەگىندە, ءون بويىندا ۇنەمى بەلگىسىز ءبىر مۇڭ جاتاتىن. ءاۋ باستا ءمۇسىن دەيتىن ونەردى ومىرگە اكەلگەن دە مۇڭ سياقتى, بۇل ونەردىڭ پايدا بولۋ ماقساتى, ونىڭ اداممەن اراداعى بايلانىسى ويلاندىرىپ قوياتىن وسى قۋاتىنا جاسىرۋلى ما دەيسىڭ. الايدا قانشا جەردەن تالانتتى ادامداردىڭ قولىنان تۋعانىمەن, ورىندالۋ تەحنيكاسى ءمىنسىز بولعانىمەن, تاقىرىپ جاعىنان تارىعۋ كورگەندىكتەن شىعار, كەشەگى مۇسىندەردىڭ ءبىرسارىندى اسەر قالدىراتىنىن ءبىز بۇگىن عانا بايقاپ ءجۇرمىز.
ويتكەنى بۇگىن ءمۇسىن جانرى جاعىنان دا, ءستيلى, ورىندالۋ تەحنيكاسى جاعىنان دا ءار الۋان. ءمۇسىن ونەرى كەڭ كورىنىس تاپقان الماتىنىڭ ساياباقتارى مەن كوشەلەرىندەگى كلاسسيكالىق مۇسىندەردىڭ كۇنى كەلمەسكە كەتىپ بارا جاتقانىن بايقاماۋ مۇمكىن ەمەس. بالكىم, «كەلمەسكە كەتتى» دەگەننەن گورى «باسقا ساتىعا ءوتتى» دەگەنىمىز ورىندى بولار. ايلار, جىلدار بويى ماڭدايىنىڭ تەرىن بۇرشاقتاتىپ, ءمۇسىندى تەك قولا, جەز, تەمىربەتون, تاس سەكىلدى «تەكتى» ماتەريالداردان جاساعان الدىڭعى بۋىن اعالاردىڭ ەسىل ەڭبەگى ەش كەرەككە جارامايتىنداي اياق استىنان ەسكىرىپ شىعا كەلگەنى جانعا دا باتادى. ويتكەنى سوڭعى جىلدارى اباتتاندىرۋمەن, قالا ساۋلەتىمەن اينالىساتىن اكىمدىك قىزمەتكەرلەرىنىڭ دە, جەكەلەگەن مۇسىنشىلەردىڭ, ءتىپتى قاراپايىم ادامداردىڭ دا تالعامى بۇرىنعىداي بيىك-بيىك مونۋمەنتالدى مۇسىندەرگە ەمەس, دەكوراتيۆتى شاعىن دۇنيەلەرگە قاراي ويىسىپ بارا جاتقانىن بايقاپ ءجۇرمىز. مەتالدان يىلگەن, اعاشتان جونىلعان, پلاستيكپەن جەلىمدەلگەن, ءتۇرلى-ءتۇستى شىنىلاردان قۇراستىرىپ جاسالعان, ءتىپتى رەزەڭكەنى كەسىپ-تەسىپ ىسكە جاراتقان كومپوزيتسيالار ارت-دەكور دەيتىن ونەردىڭ ءدۇر ەتىپ كوتەرىلىپ, كۇرت دامۋىنا جول اشتى. شاھار ساۋلەتىن اباتتاندىرا تۇسۋدە ايىرىقشا ۇلەسى بار ءمۇسىن ونەرى ءوزىنىڭ كلاسسيكالىق مازمۇنىن اۆانگاردىق فورماعا قاراي الماستىرا باستاعانى سەزىلىپ كەلەدى. ءمۇسىن ونەرىندەگى سوڭعى جاڭالىقتاردى ورنالاستىرۋدان الماتى كوشەلەرى جارىسقا ءتۇسىپ جاتىر ما دەرسىڭ, اسىرەسە, ارباتتىڭ بويى, ءا.قاستەەۆ اتىنداعى مەملەكەتتىك ونەر مۋزەيىنىڭ جانىنان جاسالعان اشىق اسپان استىنداعى ءمۇسىن مۋزەيىنەن وسى ونەر الەمىندەگى ەڭ سوڭعى باعىتتار, جاڭا ءتاسىلدى مەڭگەرگەن اۆتورلاردىڭ جۇمىسى شىن تاڭىرقاتادى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, الماتىنى «اrt» جايلاپ كەلەدى. وسى قارقىنمەن كەتە بەرسە «art»-تىڭ ءبارىن دە باسىپ وزاتىن ءتۇرى بار جانە ءوزىنىڭ باعاسى دا ارزان ەمەس. مىسالى, Forbes مالىمەتى بويىنشا, قالاداعى ەڭ ۇلكەن ساۋدا-بيزنەس ورتالىقتارىنىڭ ءبىرى Esentai Square الاڭقايىندا ورنالاسقان كولۋمبيالىق سۋرەتشى فەرناندو بوتتەرونىڭ «جەمىس ۇستاپ وتىرعان ايەل» ءمۇسىنى 2,6 ميلليون دوللارعا باعالانعان.
الماتىنى اجارلاندىرۋ ىسىندە حالىقارالىق ءمۇسىن جانە شاعىن ارحيتەكتۋرالىق پىشىندەردىڭ «Parkfest» فەستيۆالى ۇلكەن ءرول اتقارىپ وتىر. فەستيۆالگە قاتىسۋعا تالاپ بىلدىرگەندەردىڭ ءوتىنىشى قازىلاردىڭ دەنى شەتەلدىكتەر بولىپ سانالاتىن ساراپشىلار كوميسسياسىنىڭ قاتال سىنىنان سۇرىنبەي وتسە عانا قابىلداندى. بىلتىرعى فەستيۆالدىڭ سارالاۋىنا 500-دەن ارتىق جۇمىس كەلىپ تۇسكەن, سول جۇمىستاردىڭ ىشىنەن كوركەمدىك قۇندىلىعىن, ونىڭ قالانىڭ ارحيتەكتۋرالىق انسامبلىمەن ۇيلەسىمدىلىگىن, الەمدىك كوركەمدىك كەڭىستىكپەن ءوزارا قابىسۋىن, الماتى قالاسىنىڭ تاريحي جانە ۇلتتىق داستۇرلەرىمەن بايلانىستىلىعىن ەسكەرە وتىرىپ, 60 ارت-نىسان عانا تاڭدالىپ الىنعان. اتاپ ايتقاندا, رۋسلان اقاناەۆتىڭ «الدار كوسەسى», وزبەكستاندىق تاميلا ماماتوۆانىڭ «كەوكەر», ابدۋاحات مۇراتباەۆتىڭ «كۋب», «ۆازالارى», جاس سۋرەتشىلەر ورتالىعىنىڭ «الما ءاۆتوموبيلى», «ەسىك», «تۇيەسى», تاجىكستاندىق حۋرشەد حۋسەنوۆتىڭ «كىتابى», سانكتپەتەربورلىق اندرەي ليۋبلينسكيدىڭ «قىزىل ادامدارى», اندرەي ليۋبلينسكيدىڭ «باقىلاۋشى-ءيتى», يتاليانىڭ «Cracking Art» توبىنىڭ «ۇلۋلار» ينستالياتسياسى, ارىستانبەك شالباەۆتىڭ «شاينەك», بەلورۋسيالىق كيريلل كروحولەۆتىڭ «ۆەرتيكال», تاعى باسقا اۆتورلاردىڭ جۇمىسى كوشەلەرى كۇردەلى جوندەۋدەن وتكەن الماتى قالاسىنىڭ ءار اۋدانىنان ءوز ورىندارىن تاپتى. ءمۇسىننىڭ كوركەمدىك قۋاتى, يدەيالىق قۇندىلىعىنىڭ قانداي دارەجەدە ەكەنىن ماماندار ايتا جاتار, بىراق كوميسسياداعىلاردى ينستالياتسيالاردىڭ «كرەاتيۆتىلىگى» كوبىرەك قىزىقتىرعانىن قىزىلدى-جاسىلدى ارت-دەكورلاردىڭ وزدەرى-اق ايتىپ تۇر. ءسوز جوق, قاراپايىم بولسا دا, قوماقتى ويى بار. سىمتەمىردەن ىستەلسە دە, «سويلەپ» تۇر. بىراق وسى جۇمىستاردى پايىزعا شاقساق, 60 ارت-نىساننىڭ 30-ى قازاقستان مۇسىنشىلەرىنىڭ, 16-سى يتاليانىڭ, 11-ءى رەسەيدىڭ جانە وزەكستان, تاجىكستان, بەلارۋس ەلىنىڭ ءبىر-ءبىر ءمۇسىنشىسىنىڭ ەڭبەگى ەكەن. ياعني, ەلۋ دە ەلۋ. بۇعان قوسا, بىلتىرعى جىلدىڭ تامىز ايىندا ەۋروپالىق Artecitya باعدارلاماسىمەن بىرگە شەتەلدىك ساراپشىلار قاتىسقان ءبىرىنشى حالىقارالىق Artwith/outtheCiti سيمپوزيۋمى («قالا شەڭبەرىندەگى ونەر») وتكىزىلدى. وندا دا ەكى كۇن بويى چەحيا, پولشا, گرەتسيا, فرانتسيا, سلوۆەنيا, گەرمانيا, ارمەنيا, قىرعىزستان ساۋلەتشىلەرى مەن سۋرەتشىلەرى باس قوسىپ, قاۋقىلداسىپ جاتتى. ىلە-شالا قازۇۋ-ءدىڭ ىرگەسىندەگى دوستىق ساياباعىندا «سالەم, سوسەدي!» دەگەن مادەني دەمالىس ۇيىمداستىرىلىپ, وعان تاعى دا بەلورۋس, تاجىكستان, قىرعىز ەلىنىڭ مۇسىنشىلەرى قاتىسقان پلەنەر ءوتتى. شەتەلدىك مۇسىنشىلەرمەن ءجيى-ءجيى ءماسليحاتتاسىپ جۇرگەندەگى ماقسات كرەاتيۆتى جانداندىرا ءتۇسۋ بولسا, شاھار جۇرتىن ءبىر شۋلاتىپ بارىپ باسىلعان ايگىلى «بەلكا» مەن وتەگەن باتىر كوشەسىندەگى بيلەپ جۇرگەن جالاڭاش ءتورت سەمىز ايەلدىڭ ءمۇسىنى ول يدەيانى ارتىعىمەن ورىنداپ بەردى. ءوز تالانتتارىمىزدىڭ بار-جوعى بىلىنبەگەن سوڭ پاريجدە ەلۋ جىل بۇرىن ورناتىلىپ كەتكەن ايگىلى نيكي دە سەن-فاللدىڭ ەڭبەگىن الماتى تورىنە كوشىرىپ اكەلىپ قويا سالۋ دا قيىن بولماي قالدى. الماتىنى كورىكتەندىرۋ ماقساتىندا ىسكە اسىرىلعان 60 ارت-نىساننىڭ تەڭ جارتىسىن, ياعني 50 پايىزىن شەتەلدىك مۇسىنشىلەردىڭ ۇلەسىنە بەرۋ, ۇلتتىق ءمۇسىن ونەرىمىزدى وركەندەتۋدىڭ, تالانتتى مۇسىنشىلەردىڭ ەڭبەگىن تانىتۋدىڭ قامىن ويلاعاننان تۋماسا كەرەك. يتاليانىڭ ەڭ مىقتى ساۋلەتشىلەرى مەن مۇسىنشىلەرىن الدىرىپ, پەتەربوردى سالدىرعان 1پەترعا پارىقسىز پاروديا جاساعانداي بولىپ, الماتىنىڭ جەراستى جولدارىنىڭ شاتىرىنا باۋىرىمەن جورعالاعان بارماقتاي «ۇلۋلاردى» شاپتاپ بەرۋ ءۇشىن سوناۋ يتاليادان ءمۇسىنشى الدىرىپ, وعان اتان تۇيەنىڭ قۇنىن تولەگەنىمىز مەيمانامىزدىڭ اسقاندىعى بولماسا, باسقا ەشنارسە ەمەس. مۇسىننەن ۇلتتىق مادەنيەتتىڭ ءيىسى اڭقىپ تۇرۋى كەرەك. سوناۋ ساق-عۇن داۋىرىنەن تاس قاشاۋ ونەرىن ادامزاتتىڭ الدى بولىپ مەڭگەرگەن قازاق ءمۇسىنشىسى قالعىپ كەتپەسە, قايدا ءجۇر بۇگىن, ولار ءوزى نەمەن اينالىسادى؟ اكىمدىكتەر ۇيىمداستىرىپ جاتقان مىناۋ الامان بايقاۋلاردان ولاردىڭ سىرت ءجۇرۋىنىڭ سەبەبى نە, ەگەر قاتىسقان بولسا, ەلۋ پايىزدىڭ ورنىن تولتىرىپ, اتى بايگەدەن وزىپ كەلۋىنە تالانتى جەتپەي مە, الدە بۇلاردىڭ ەڭبەگى «مامبەتيزم» دەپ ەلەنبەي ءجۇر مە؟ قالاي بولعاندا دا ۇلتتىق ءمۇسىن ونەرىنىڭ مۇلگىمەي, زاماناۋي «art»-پەن تابىسىپ, قايتا تۇلەيتىن كۇنى تۋىپ-اق تۇر.
ايگۇل احانبايقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»
الماتى
