– «شىڭعىرلاۋ – ورىستانعان ءوڭىر, قازاقىلىعى از ايماق» دەگەن تۇجىرىم كەڭەس وكىمەتى جىلدارى قالىپتاسىپ قالعانى راس. بىراق تاۋەلسىزدىك تاڭى اتقالى جاعداي وزگەردى. حالىقتىڭ ساناسى جاڭعىردى. بۇگىندە اۋدان حالقىنىڭ 90%-ى – جەرگىلىكتى ۇلت وكىلدەرى. كەزىندە لەبەدوۆكا, كونستانتينوۆكا, نوۆوپەتروۆكا, پولتاۆكا, لۋبەنكا اتالعان ەلدى مەكەندەر تۇگەلىمەن تاريحي اتاۋىن قايتارىپ الدى. ءبىز بۇگىن اڭىز بولعان اققۇمى, تورىاتباسى, قىزەمشەك, سارقىراما سىندى جەتى كەرەمەتى بار, ابىز اسان قايعى بابا تۋعان شىڭعىرلاۋمىز! – دەپ ماقتانامىز, – دەيدى شىڭعىرلاۋ اۋدانىنىڭ اكىمى البەرت ەساليەۆ.
البەرت تەمىربولات ۇلىنىڭ ماقتانسا ماقتاناتىنداي ءجونى بار. اۋداندا ۇلتتىق تانىمدى, تاريحي سانانى جاڭعىرتۋعا ارنالعان جۇمىس جۇيەلى ءجۇرىپ كەلەدى. وتكەن جىلى قازاقستان حالقىنىڭ تىلدەرى كۇنىنە جانە استانانىڭ 20 جىلدىعىنا ارنالعان ءتىل فەستيۆالى اياسىندا ء«وڭىردىڭ ونوماستيكالىق كەلبەتىن ۇلتتىق تانىمعا سايكەستەندىرۋ جۇمىسىن بەلسەندى جۇرگىزگەن «ۇزدىك اۋدان اكىمى» اتالىمىمەن دە شىڭعىرلاۋ اۋدانىنىڭ اكىمى البەرت ەساليەۆ ماراپاتتالدى.
– بۇرىن ەلدى مەكەندەردىڭ اتاۋىن وزگەرتۋ, تاريحي قالپىنا كەلتىرۋ ءىسى وڭاي بولاتىن: جەرگىلىكتى حالىقتىڭ قولداۋىن العان سوڭ اۋدان اكىمى مەن اۋداندىق ءماسليحات حاتشىسىنىڭ ورتاق شەشىمىن وبلىسقا جولدايتىنبىز. ءسويتىپ وبلىس اكىمى مەن وبلىستىق ءماسليحات حاتشىسىنىڭ ورتاق شەشىمىمەن اۋىل اتاۋى وزگەرە قوياتىن. ءبىز شىڭعىرلاۋ اۋدانىنداعى لەبەدوۆكا اۋىلىنا – سەگىزساي, كونستانتينوۆكاعا – اققۇدىق, نوۆوپەتروۆكاعا – قاراعاش, ماركسيزمگە – تورىاتباسى, پراۆداعا – ۇرىساي اتاۋىن وسىلاي بەكىتتىك. 186 كوشە اتاۋى وزگەرتىلدى, – دەپ ەسكە الادى سول كەزدەرى شىڭعىرلاۋ اۋداندىق ىشكى ساياسات, مادەنيەت جانە تىلدەردى دامىتۋ ءبولىمىنىڭ باس مامانى بولىپ قىزمەت اتقارعان, بۇگىندە شىڭعىرلاۋ اۋداندىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ ديرەكتورى تىلەگەن قاليەۆ.
قازىر ەلدى مەكەندەر اتاۋىن وزگەرتۋ تۋرالى شەشىم استانادا, رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە قابىلداناتىن بولدى. سونىڭ وزىندە شىڭعىرلاۋ وتارلىق كەزەڭنىڭ كۋاسىندەي بولعان پولتاۆكا, بەلوگور, لۋبەنكا اتاۋلارىن تيىسىنشە ارداق, اقتاۋ, اقشات دەپ وزگەرتىپ ۇلگەردى. مۇنىڭ ءبارى تاريحي, جەر بەدەرىنە, ەل ۇعىمىنا سايكەس كەلەتىن, جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ كوڭىلىنەن شىققان اتاۋلار ەكەنىن ايتا كەتەيىك.
جاقىندا شىڭعىرلاۋ اۋدانىنىڭ ورتالىعىندا ايگىلى ابىز اسان قايعىعا ەسكەرتكىش ورناتىلدى. ول تۋرالى اقپارات «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە جاريالاندى.
ارينە, اسان قايعى بەينەسى بار قازاققا ورتاق تۇلعا عوي. دەگەنمەن شىڭعىرلاۋلىقتار جەلماياسىنا ءمىنىپ, جەرۇيىق ىزدەگەن اسان بابانى وزگەدەن جاقىن تارتادى. ونىڭ سەبەبى دە بار: ەسكى جىرلاردا, ەل جادىندا قالعان تولعاۋلاردا اسان قايعىنىڭ وتانى, جايلاعان جەرى – شىڭعىرلاۋ, تورىاتباسى دەلىنەتىن دەرەك كەزدەسەدى. «قارعابويلى قازتۋعان» جىرىنىڭ:
اسان قايعى كوشكەن جەر
شىڭعىرلاۋ, تورىاتباسى ەدى,
قىزەمشەكتى سارىشوقى
وسى سۋدىڭ قاسى ەدى.
اسان قايعى تۋعاننىڭ
بولىنگەن جەرى وسى ەدى...» – دەگەن جولدارى شىڭعىرلاۋداعى ەسكەرتكىشكە قاشاپ جازىلعانى دا سوندىقتان.
جاقىندا شىڭعىرلاۋدا اسان قايعى ەسىمىنە بايلانىستى تاعى ءبىر ۇلكەن شارا ءوتتى. «اسان قايعى ايالداعان اياۋلى مەكەن – شىڭعىرلاۋ!» اتتى ايماقتىق عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيا ۇيىمداستىرىلىپ, وعان جەرگىلىكتى عالىمداردان بولەك اقتوبە, اتىراۋ, ماڭعىستاۋ وڭىرىنەن تاريحشىلار شاقىرىلدى. عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيا بارىسىندا «دالا فيلوسوفى» اتانعان بابانىڭ شىعارماشىلىعىنداعى پاتريوتيزم, ەل بىرلىگى, ەل تىنىشتىعى ماسەلەلەرى ەلباسىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلامالىق ماقالاسىمەن ۇشتاسىپ جاتتى.
ق.جۇبانوۆ اتىنداعى اقتوبە وڭىرلىك مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اعا وقىتۋشىسى, گۋمانيتارلىق عىلىمدار ماگيسترى اينۇر ەشنيازوۆا اسان قايعىنى ادامزاتتىق دەڭگەيدەگى بۋددا گاۋتاما تۇلعاسىمەن سالىستىرا سۋرەتتەسە, جەرگىلىكتى جۋرناليست قارشىعا ەلەمەسوۆ «اسان قايعى بابامىزدىڭ شىڭعىرلاۋعا قاتىسى تۋرالى» بايانداماسى دا كاسىبي عالىمداردى تەرەڭ ىزدەنىسىمەن ءتانتى ەتتى. باتىس قازاقستان يننوۆاتسيالىق-تەحنولوگيالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عىلىمي جۇمىستار جونىندەگى پرورەكتورى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور مۇرات سابىر كەيبىر ۇعىمدارعا, اسىرەسە «قايعى» ءسوزىنىڭ ماعىناسىنا تالداۋ جاسادى. م.وتەمىسوۆ اتىنداعى باتىس قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى اعيلاش نيازعاليەۆا «اسان قايعى شىعارمالارىنىڭ ءتىلى» تاقىرىبىندا سويلەسە, شاھماردان ەسەنوۆ اتىنداعى كاسپي مەملەكەتتىك تەحنولوگيالار جانە ينجەنەرينگ ۋنيۆەرسيتەتى قازاق فيلولوگياسى كافەدراسىنىڭ دوتسەنتى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ءاليا جەتكىزگەنوۆا «اسان قايعى بولجامدارىنداعى اقپاراتتار مەن تاريحي-مادەني سيپاتتار» تۋرالى تاقىرىپقا توقتالدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى جانىنداعى مەملەكەتتىك باسقارۋ اكادەمياسىنىڭ باتىس قازاقستان وبلىسى فيليالى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى, ءتىلشى-عالىم بولات جەكسەنعاليەۆتىڭ ۇلتتىق ءتىل مەن ۇلتتىق جازۋ تۋرالى تۇجىرىمدارى دا كوپتىڭ كوڭىلىنەن شىقتى.
شىڭعىرلاۋ اۋداندىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ قىزمەتكەرى قارشىعا ەلەمەسوۆ وسىلاي دەيدى. بۇل پىكىرمەن كەلىسپەۋگە بولمايدى.
كەڭەس وكىمەتى جىلدارىندا ورال وبلىسىنىڭ شەكارالىق اۋداندارىندا بىردە-ءبىر اۋداندىق مۋزەي بولماپتى. بىرەن-ساران اشىلعان مۋزەيدىڭ ءوزى ۇلى وتان سوعىسى تاريحىنان ءارى تەرەڭگە بارمادى.
پرەزيدەنتتىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى جاريالانعان تۇستا, قازاقستاندا رۋحاني سىلكىنىس بولعانى راس. سول سىلكىنىستىڭ ءبىر ناتيجەسى – شىڭعىرلاۋ اۋداندىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ اشىلۋى دەر ەدىك.
بۇگىندە شىڭعىرلاۋ اۋداندىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ اشىلعانىنا ءبىر جىلداي ۋاقىت بولدى. از ۋاقىت ىشىندە مۇندا 1500-دەي جادىگەر جيناستىرىلعان ەكەن.
– جادىگەرلەردىڭ ءارىسى ەس بىلمەس ەسكى زامانداردان جەتكەن ءزىل سۇيەكتەرى, نەوليت ءداۋىرىنىڭ تاس قۇرالدارى, قولا, جەز, تەمىر زاتتار, توت جەپ, توپىراق توزدىرعان قارۋلار ارحەولوگيالىق ءبولىمدى تولىقتىرىپ وتىر. تاريح بولىمىندە شىڭعىرلاۋ جەرىندە بولعان وقيعالار, 1836-1938 جىلدارداعى حالىق-ازاتتىق كوتەرىلىسىنەن قالعان كونە قارۋ-جاراقتار, «رۋحاني جاڭعىرۋ» اتالاتىن كەلەسى بولىمدە حالىقتىق بولمىس, ءداستۇر, قولونەر تۇرعىسىندا كوپتەگەن جادىگەرلەر جيناقتالعان, – دەيدى ءبىزدى جادىگەرلەرمەن تانىستىرعان قارشىعا ەلەمەسوۆ.
ءبىر ەرەكشەلىگى, مۋزەيدەگى ءار جادىگەر جانىندا ارنايى QR-كود قويىلعان ەكەن. وسى كود ارقىلى جالپى مۋزەيدىڭ جانە ءار جادىگەردىڭ تولىق تاريحىمەن تانىسۋعا بولادى.
– مۋزەي جادىگەرلەرىنىڭ كوپشىلىگىن جەرگىلىكتى حالىقتان جينادىق. شىنىن ايتساق, ەل ىشىندە دە قۇندى بۇيىم قالماعان. شىڭعىرلاۋ جەرى ەجەلدەن ادامدار قونىستانعان, زەرتتەۋشىلەر نازارىنا ەرتە ىلىككەن, 1960 جىلداردان باستاپ ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارى جۇيەلى جۇرگىزىلگەن ءوڭىر عوي. بىراق وسى قازبا جۇمىستارىنان بىردە-ءبىر بۇيىم اۋدان اۋماعىندا قالماپتى, – دەپ وكىنەدى مۋزەي ديرەكتورى تىلەگەن قاليەۆ.
رەتى كەلگەندە ايتا كەتەيىك, شىڭعىرلاۋدا سەگىزساي دەپ اتالاتىن عاجايىپ ءوڭىر بار. عىلىمدا لەبەدوۆكا اتاۋىمەن ەنىپ كەتكەن وسى ءبىر شاعىن القاپتا بىرنەشە ءجۇز وبا – ساق-سارمات-ساۆروماتتار كەشەندەرى ساقتالعان. وسى جەردە 1964 جىلدان باستاپ ماسكەۋ, چەليابى, ورىنبور, ت.ب. بۇكىلوداقتىق ەكسپەديتسيالار كەلىپ, جىل سايىن قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزگەن. سەگىزسايدان تابىلعان تالاي قۇندى جادىگەر ءسويتىپ جان-جاققا اكەتىلگەن. بۇل جونىندە «سارماتتار سارقىتىنداي سەگىزساي» دەگەن ماقالامىز «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە جاريالانعان بولاتىن.
– ەندى بۇلاي بولمايدى. ءبىز ماحامبەت وتەمىس ۇلى اتىنداعى باتىس قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىمەن بەس جىلعا مەموراندۋمعا قول قويىپ وتىرمىز. وسى مەموراندۋم نەگىزىندە ۋنيۆەرسيتەت شىڭعىرلاۋ اۋدانىندا ورنالاسقان ءتۇرلى عاسىرلاردىڭ وبالارى مەن ۇيىكتەرىنە ارحەولوگيالىق زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزەدى. قازبا جۇمىستارى كەزىندە تابىلعان جادىگەرلەر شىڭعىرلاۋ اۋداندىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ قورىنا تاپسىرىلادى, – دەيدى شىڭعىرلاۋ اۋدانىنىڭ اكىمى البەرت ەساليەۆ.
بۇدان بولەك, تىلەگەن قاليەۆ بيىلعى مامىر ايىندا سەگىزسايدا دالالىق سەمينار وتكىزۋ جوسپارلانىپ وتىرعانىن ايتادى.
– 1964 جىلدان باستاپ شىڭعىرلاۋ اۋدانى اۋماعىندا ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزگەن قازىر كوزى ءتىرى عالىمداردى ىزدەپ تاۋىپ, تەلەفون ارقىلى سويلەسىپ جاتىرمىز. قازىردىڭ وزىندە چەليابى, ۆولگوگراد, ورىنبور, ماسكەۋ قالالارىمەن حابارلاسىپ, الدىن الا كەلىسىپ وتىرمىز. ءسويتىپ ءبىز بۇعان دەيىن جاسالعان زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسىن تولىعىراق ءبىلىپ, سول كەزدە تابىلعان قۇندى جادىگەرلەردىڭ ەڭ بولماسا كوشىرمەسىن جاساعىمىز كەلەدى. بۇل جوسپاردى اۋدان باسشىلىعى قولداپ وتىر, – دەيدى تىلەگەن كەنجەتاي ۇلى.
قازبەك قۇتتىمۇرات ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
