اۋليەاتا وڭىرىندە ەجەلدەن ەلگە قونىس, جۇرتقا پانا بولعان حان جانە جامبىل تاۋلارى بار. بۇگىنگى گەوگرافيالىق ءبولىنىس بويىنشا بۇل تاريحي تاۋلار جامبىل وبلىسىنىڭ مويىنقۇم اۋدانىنىڭ ايماعىندا. حان تاۋىنا بايلانىستى ەل اۋزىندا ەرتەدە حاننىڭ ورداسى تىگىلگەن, تۋى كوتەرىلگەن جەر دەگەن اڭىز ساقتالعان. حان تاۋىنىڭ باسىندا نەمەسە باۋرايىندا حالىق كەرەي جانە جانىبەك سۇلتاندى اق كيىزگە وراپ حان كوتەرمەي تۇرعاندا, ول تاۋدىڭ اتى قوزىباسى بولعان ەكەن. شىنىندا دا كوپتىڭ ايتۋىنشا, حان تاۋىنىڭ باسى قوزىنىڭ باسىنا ۇقسايدى. ال, كوپتى كورگەن كونەكوز قاريالاردىڭ ايتۋىنشا, حان تاۋىنىڭ ءۇش بيىگى بار بولسا, ەڭ بيىك شوقىسى سۇڭقار دەپ اتالادى. ودان كەيىن كوكشوقى جانە قىزىلشوقى دەپ اتالاتىن شوقىلارى تاعى بار. ماسەلەن سۇڭقار شوقىسى تۋرا قوشقار بولاتىن قوزىنىڭ ءدوڭ ماڭدايىن ەلەستەتەدى. ول مويىنقۇم جەرىنەن باستاۋ الىپ, شۋ وڭىرىنە قاراي بىرتىندەپ الاسارىپ بارىپ كوكجيەككە باتادى. ال سۇڭقار شوقىسىنىڭ تۋ سىرتىنداعى كوكشوقى مەن قىزىلشوقى قوزىنىڭ ەكى قۇلاعىنا ۇقسايدى. سونىمەن قاتار, حان تاۋىنىڭ دالالىق بەتىنە جاقىن ورنالاسقان «حاننىڭ ۇلكەن تاعى», «حاننىڭ كىشى تاعى», «حاننىڭ ورى», «حاننىڭ قوراسى», «حاننىڭ جولى», «حاننىڭ وزەنى» دەگەن دە اتاۋلار ەشكىمدى بەي-جاي قالدىرمايدى.
مويىنقۇم وڭىرىندەگى حان تاۋىن شىڭعىس حاننىڭ ۇلكەن ۇلى جوشى حان مەكەندەگەن دەگەن دە اڭىز بار. اڭىز بويىنشا بۇل ءوڭىر قۇلانداردىڭ مەكەنى بولعان دەسەدى. جوشى حاننىڭ بالاسى سوندا قۇلان اۋلاپ ءجۇرىپ مەرت بولادى. مۇنى ەستىپ قاھارلانعان حان قۇلانداردى تۇگەل قىرماقشى بولىپتى دەيدى. ءسويتىپ قۇلانداردى قاماعان جەر «حان قوراسى», قۇلانداردى قىرعان ور «حاننىڭ ورى» اتالىپ كەتكەن ەكەن. ولاردىڭ سىلەمدەرى ءالى كۇنگە دەيىن ساقتالىپ جاتىر. حان تاۋى دەگەندە, جامبىل تاۋى دا قوسا ايتىلادى. جامبىل تاۋى شۋ-ىلە تاۋلارىنىڭ سولتۇستىك-باتىس بولىگىندە ورنالاسقان. كوپ جاعدايدا جامبىل تاۋىنىڭ تاريحى جىر الىبى جامبىل جاباەۆتىڭ ەسىمىمەن بايلانىستى ايتىلادى. اقىننىڭ ءوزىنىڭ «شۋ وزەنىنىڭ بويىمەن جۇرە بەرسەڭىز, حان جانە جامبىل دەگەن ەكى تاۋعا كەز بولاسىز. مەنىڭ اكەم جاباي ءبىر كەزدە وسى تاۋلاردا كوشىپ-قونىپ جۇرگەن. جامبىل تاۋىنىڭ ەتەگىندە, قاقاعان قاتتى بوراندى كۇنى مەن تۋىپپىن! ماعان سول كونە جامبىل تاۋىنىڭ ەسىمى ات بولىپ تاعىلىپتى. بۇل 1846 جىلى اقپان ايى ەكەن. مەنىڭ اكەم جاباي شوقپىت شاپاندى كوشپەلى كەدەي ادام بولعان» دەگەن ەستەلىگى بار. جامبىل تاۋىنىڭ تۇپكى جىنىستارى اشىق, بەتكەيلەرى تىك, قۇلاما بولىپ كەلەدى. توپىراعى سۇرعىلت قوڭىر, قيىرشىقتى. مۇندا بوز جۋسان, بۇيىرعىن, بايالىش, كۇيرەۋىك كوبىرەك وسەدى. تالاي ساتتەرگە كۋا بولعان, ىشىنە سىر بۇككەن جامبىل تاۋىنىڭ تاريحى تەرەڭدە جاتىر. جامبىل اقىن «كوز اشتىم, سورعالاعان قاندى كوردىم, قامىققان, قاندى جاستى جاندى كوردىم. ەل كوردىم – ەڭىرەپ بوسقان اڭدى كوردىم, قوينىندا الاتاۋدىڭ زاردى كوردىم» نەمەسە «قاقاعان قار ارالاس سوعىپ بوران, ەل ۇرەي, كوك نايزالى جاۋ تورىعان. بايعارا, جامبىل, حاندا مەن تۋىپپىن, جامبىل دەپ قويىلىپتى اتىم سونان» دەپ جىرلايدى. بۇل جولداردا دا تاريحتىڭ شىندىعى جاتسا كەرەك.
جامبىل بابامىزدىڭ جوعارىداعى «كوز اشتىم, سورعالاعان قاندى كوردىم» دەگەن ولەڭىندەگى جايتتىڭ قوقان حاندىعىنىڭ قىسپاعى ەكەنىن ءتۇسىنۋ قيىن ەمەس. ال جەرگىلىكتى ازاماتتاردىڭ ايتۋىنشا, سول قوقاننىڭ قىسپاعىنا قارسى تۇرعان تۇلعانىڭ ءبىرى ەرنازار ۇلى حان جامبىل ەكەن. بۇل كىسى تاريحتا بولعان ادام. كەزىڭدە تاۋكە حاننىڭ جانىندا جۇرگەن ەسەي ءبيدىڭ ۇرپاعى حان جامبىل سول كەزەڭدەردە وسى ماڭايدى جايلاپتى. ەل اۋزىنداعى اڭىز بويىنشا دا قوقان حاندىعىنىڭ الىم-سالىق جيناۋىنان بايعارا مەن حان جامبىل باس تارتادى. ەل اۋزىندا جىر الىبى جىرعا قوسقان جامبىل, بايعارا تاۋلارىنىڭ وسى كىسىلەردىڭ اتىمەن تىكەلەي بايلانىستى ەكەن دەگەن دە اڭگىمە ساقتالعان. ءسويتىپ قىسپاقتان حالىقتى قۇتقارۋعا اسىققان بايعارا مەن حان جامبىل تاعدىردىڭ تالكەگىنە تۇسەدى. ال حان جامبىل ۇرپاقتارىنىڭ ءبىرى, بۇگىندە اقساقالدىق جاسقا جەتىپ وتىرعان كوشەربەك جۇمانقۇلوۆ تا باباسى جايلى ءبىراز جايدى اڭگىمەلەدى. بۇل كىسى كەيىننەن تاعدىردىڭ جازۋىمەن حان جامبىلدىڭ شۋ بويىنان, مويىنقۇم دالاسىنان ءوز ەلىنە ورالعانىن ايتادى. جاز مەزگىلىندە بابا سالتىمەن تاۋ جايلاپ, قىستا تالاس بويىنا كوشىپ, بەيبىت عۇمىر كەشكەن ەكەن. تالاس بويىنداعى جاڭاقورعان قالاشىعىن سالدىرعانى دا تاعىلىمدى اڭگىمە.
حان جامبىل جامبىل جىراۋدان بۇرىن ءومىر سۇرگەن ادام. ەل اۋزىندا جامبىل تاۋىنىڭ تاريحىنا قاتىستى وسى ەكى تۇلعانىڭ ەسىمى قاتار اتالادى. ياعني, كونەكوز قاريالاردان جەتكەن اڭگىمەلەر بويىنشا حان جامبىل وسى جەردى مەكەندەگەن بولسا, اقىن جامبىل وسىندا دۇنيە ەسىگىن اشقان. بىراق مويىنقۇم اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى, بەلگىلى ساياتشى جاپار ساتىلعانوۆ جامبىل تاۋىنا قاتىستى مۇلدە وزگەشە پىكىر ءبىلدىردى. ول كىسى بالا كۇنىندە اكەسى تىلەۋجانمەن بىرگە جامبىل تاۋىنا بارعانىن, سونداعى اكەسىنەن ەستىگەن اڭگىمەسىن بىزگە ايتىپ بەردى. «جامبىلدىڭ اكەسى جاباي, اتاسى ىستىباي «قوقان حانىنان, جەتىسۋدى بيلەگەن قۇدياربەكتەن قۇتىلار ءبىر عانا جول بار. ول – سارىارقاداعى اعايىندارعا جەتۋ», دەپ جاساق دايىنداپ, اۋلەتىمەن وسى حان جولىمەن ارقاعا بىرنەشە تۇيەگە جۇك ارتىپ, ۇدەرە كوشكەن ەكەن», دەيدى. سونىمەن قاتار, ساياتشى جاپار ساتىلعانوۆ اكە مەن بالا اراسىنداعى اڭگىمەنى تاعى بىلايشا وربىتەدى. «سول قول جاعىڭداعى انا بيىككە قارا», دەدى. قاراسام, تاۋ ۇستىندە جالعىز شوقى تۇر. اكەي ماعان «بۇل شوقىنى قازىر «بۇركىت شوقىسى» دەيمىز. مۇندا بۇركىتتەر ۇيا سالادى. بىراق مىقتى قىراندار ەمەس. ىلگەرىدە, ءدال وسى شوقىنىڭ باسىنا «جامبى» ءىلىپ قويىپ باتىر جىگىتتەر ءباس تىگىپ, ساداق اتقان. كىم الگى جامبىنى اتىپ تۇسىرسە, سول جىگىت تايتۇياق التىن ۇتىپ, اتاعى شىققان. سوندىقتان دا جىر الىبى جامبىل بابامىز تۋعانعا دەيىن بۇل تاۋ جامبى تاۋى دەپ اتالعان. ونى سەندەر بىلەسىڭدەر ما؟» دەدى» دەيدى. جاپار ساتىلعانوۆ بۇل دەرەگىن كەزىندە جامبىل جاباەۆتىڭ ادەبي حاتشىسى بولعان اتاقتى اقىن تايىر جاروكوۆتىڭ دا جامبىل تاۋىنىڭ ىلگەرىدە جامبى تاۋى دەپ اتالعانىن جازعانىمەن راستاي تۇسەدى. بۇل قيسىنعا سەنسەك, جامبىل جىراۋ دۇنيەگە كەلمەي تۇرعاندا بۇل تاۋ جامبى اتالعان.
بۇگىندە بىزگە كونەنىڭ ءسوزى – تاريحتىڭ ءوزى سياقتى اسەر قالدىرادى. بۇگىندە ءوزى دە قاريالىق جاسقا جەتكەن جاپار ساتىلعانوۆ بۇل ماسەلە توڭىرەگىندە اكەسى ايتقان تاعى ءبىر اڭگىمەنى ەسكە سالادى. ارادا تالاي جىل وتسە دە ۇمىتىلماي ەستەلىك بولىپ قالعان بۇل اڭگىمە دە ءبىراز سىر اڭعارتقانداي. «ول كەزدە مىنا توراڭعىلار بولماعان, وسپەگەن» دەپ ايتاتىن بۇرىنعى اتالارىمىز. وسى قۋىسقا تۇيەنى اينالدىرا شوگەرىپ, ورتاسىنا ىقتىرما كۇركە تىگىپتى. ىقتىرما كۇركەنى اينالا قورشاعان جەتى تۇيەنىڭ بۋى ىقتىرما كۇركەگە جىلۋ بەرىپ, بوران سۋىعىن وتكىزبەگەندىكتەن, جاس انا ۇلدان بالانى قيىندىقسىز ومىرگە اكەلگەن. جاباي باتىر باستاعان توپ بوران باسىلعان سوڭ دا جاس بوسانعان انا مەن ءسابيدىڭ قامى ءۇشىن ءۇي تىگىپ, الگى جەرگە بىرنەشە كۇن ايالداپتى. سول كۇندەردىڭ بىرىندە اۋلەت قارياسى جابايعا «مىنا جامبى تاۋىنىڭ قاسيەتى ءبىزدى دە, جاس بوسانعان انا مەن بالانى دا امان ساقتادى. بۇل كيەلى جەر. ۇلدان كەلىن ءدال وسى اسۋدىڭ بۇرىلىسىنا كەلگەندە تولعاتپاسا, اسۋدان اسىپ, مۇندا كەلمەس ەدىك. بۇل دا قيسىنىن كەلتىرگەن اللانىڭ, وسى كيەلى تاۋدىڭ شاراپاتى. سوندىقتان ءسابيدىڭ اتى جامبى قويسا دۇرىس بولار ەدى» دەگەن اكە اڭگىمەسىن ساباقتايدى. ءسويتىپ, جاڭا تۋعان نارەستەنىڭ ەسىمى جامبى ەمەس, جامبىل بولعانىن, ونىڭ كەيىنگى ايگىلى جامبىل جىراۋ اتانعانىن ايتادى.
اڭىز بەن اقيقاتتىڭ ۇيلەسۋى كۇردەلى ماسەلە. بۇگىنگى كۇنگە دەيىن ءوزىنىڭ تاريحي ەرەكشەلىگىن جوعالتپاعان, اڭىز بەن اقيقاتتى ۇيلەستىرە بىلگەن جامبىل تاۋىنىڭ تاريحىنا قاتىستى قىسقاشا اڭگىمە وسىنداي. تالعامعا تالاس جوق ارينە. راسىندا دا باعزى زاماندا بۇل تاۋدىڭ جامبى اتالعان بولۋى دا عاجاپ ەمەس. قالاي بولعاندا دا قازاق جەرىندەگى بارشا قۇندىلىق قازاقتىڭ وزىنىكى. ەلدىڭ اتى, جەردىڭ حاتى دا قازاق ۇلتىنا تيەسىلى.
حاميت ەسامان,
«ەگەمەن قازاقستان»
جامبىل وبلىسى
