باعدارلامانىڭ سۇبەلى بولىگى كەشەگى كەڭەستىك ءداۋىردى قامتىعانى ايقىن. كەڭەس وداعى تۇسىنداعى ارحيۆتەردە ەلىمىزدىڭ باسىنان كەشكەن وراسان زور وقيعالار, ەلدى يندۋستريالاندىرۋ, اۋىل شارۋاشىلىعىن ۇجىمداستىرۋ جايىنداعى ماعلۇماتتارمەن قاتار, اشارشىلىق, توتاليتارلىق تەررور تۋراسىندا نەبىر قۇپيا قۇجاتتار ساقتاۋلى. ەندى, مىنە, ارحيۆ قازىناسىنداعى سول قۇپيانى, نەبىر تاريحي شىندىقتىڭ قانىن سورعالاتا وتىرىپ ءبىلۋدىڭ كوپتەن سارىلا كۇتكەن كۇنى دە تۋدى.
راس, ايگىلى بەتبۇرىس داۋىرىندە, ەل تاريحىنداعى «اقتاڭداقتاردى» جويۋ ناۋقانى كەزىندە كوكپ ورتالىق كوميتەتىنىڭ, باسقا دا پارتيالىق ءھام مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ, اسىرەسە, كگب ارحيۆتەرىنىڭ ءبىرتالاي جاسىرىن كومبەسى ارشىلدى. ناتيجەسىندە, بەيكۇنا ايىپتالعاندار, اتاپ ايتقاندا, الاشوردا قايراتكەرلەرى اقتالدى. الاش ارىستارىنىڭ قالامىنان تۋعان ايدىك تۋىندىلارى باسپا ءجۇزىن قايتا كورىپ, ەل يگىلىگىنە اينالدى.
دەي تۇرعانمەن, بۇل ماسەلەدە اتقارىلۋعا ءتيىستى ءىس-شارا ءالى ءاتنوپىر. مىسالعا, اقىن ماعجان جۇماباەۆتىڭ بولشەۆيكتىك رەپرەسسياعا ۇشىراعان ازاپتى اۋىر جىلدارىنىڭ ماتەريالدارى تولىق ايگىلەندى دەۋگە اۋىز بارمايدى. جالعىز ماعجان عانا ما, الاشوردا قايراتكەرلەرى قۋدالانعان شاقتارداعى سان الۋان تاريحي دەرەكتەر كگب ارحيۆىندە كۇنى بۇگىنگە دەيىن بۇركەۋلى كۇيىندە.
اقتاڭداقتاردان ارىلۋ ناۋقانى باستالعان ساتتە مەن مۇحتار اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى بولىپ ىستەيتىنمىن. الماتىداعى دزەرجينسكي ساياباعىنىڭ شىعىس جاق بەتىندەگى بەس قاباتتى كوك ۇيدە رەسپۋبليكالىق كگب مەكەمەسى ورنالاسقان بولاتىن. سول مەكەمەنىڭ ارحيۆىندەگى ماعجان جۇماباەۆ جايلى ماتەريالمەن تانىسۋعا رەسمي رۇقسات الىپ, وزىمە بۇعان دەيىن بەيمالىم كوپكورىم ماتەريال جيناسام دا, بارعان شارۋامدى تولىق تىندىرا الماعانىما كۇنى بۇگىنگە دەيىن قاپالىمىن. كگب جەندەتتەرىنىڭ اقىننان جاۋاپ العان ماتەريالدارىنىڭ شامامەن تەك شيرەك بولىگىمەن عانا تانىسىپ ۇلگەردىم. قاسىمدا وتىرعان قاراۋىلشى – كگب وفيتسەرى قالىڭ پاپكانىڭ الدىن الا بەلگىلەنگەن بەتتەرىن عانا وقۋىمدى ءجىتى باقىلاپ, باسقا قۇجاتتاردى قىزعىشتاي قورعاپ, جولاتپادى.
«ارحيۆ-2025» جەتى جىلدىق باعدارلاماسىن جاساۋ جونىندەگى ەلباسى باستاماسى بۇكىل جۇرتشىلىق قاۋىمدى, ونىڭ ىشىندە عالىمداردى زور قۋانىشقا بولەپ وتىر. ەندى ادەبيەتتانۋشىلار, باسقا دا عالىمدار «ارحيۆ- 2025» باعدارلاماسىن ويداعىداي جۇزەگە اسىرۋعا باعىتتالعان پايىمدى, ۇتىقتى ۇسىنىستار جاساۋدى ويلاستىرۋىمىز كەرەك.
ەلباسى ماقالاسىندا بارلىق وتاندىق مۇراعاتتارمەن قاتار, شەتەلدىك قويمالارداعى قازاقستانعا قاتىستى ماعلۇماتتاردى بارىنشا تەكسەرۋ كەرەكتىگى ايتىلعان. كەمەڭگەر ۇلتتىق اقىنىمىز ماعجانعا قاتىستى نەبىر باي ماتەريال, اسىرەسە, رەسەي ارحيۆتەرىندە مول بولۋعا ءتيىس.
ماعجان جۇماباەۆ ومىرلىك جولىنىڭ باس كەزىندە باشقۇرتستانداعى عاليا مەدرەسەسىندە وقىپ, ودان سوڭ ومبىنىڭ مۇعالىمدەر سەمينارياسىندا ءتورت جىل بويى ءبىلىم الىپ, ونى التىن مەدالمەن ءبىتىردى. كەيىندەرى اقىننىڭ قىزىلجاردا, تاشكەنت شاھارىندا قىزمەت ىستەگەنى, 1923 جىلى زايىبى زىليحامەن تاشكەنتتەن ماسكەۋگە كوشىپ بارىپ, اقىن ۆالەري بريۋسوۆ ۇيىمداستىرعان ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنا (ۆلحي) ءتۇسىپ, وقىعانى ءمالىم.
ماسكەۋدەن ورالعان سوڭ ماعجان اقىن وقىتۋشىلىق قىزمەت اتقاردى. بىراق, وكىنىشكە قاراي, ۇستازدىعى ۇزاققا سوزىلعان جوق. اقىننىڭ قيامەت-قايىم تاعدىرى قايتا شاڭىتتى. «حالىق جاۋى» دەگەن ساياسي ايىپ تاعىلىپ, سوتتالىپ, رەسەيدىڭ سولتۇستىگىندەگى سولوۆەتسك جانە سۆير لاگەرلەرىندە جەتى جىل بويى تامۇق ازابىن شەكتى. رەسەي تەرىستىگىندەگى, قازاقشا ايتقاندا, يتجەككەندەگى لاگەرلەردە ەلىمىزدىڭ باسقا دا تالاي-تالاي يگى جاقسىلارى, الاشوردا قايراتكەرلەرى كوزدەرى بوزارىپ قاماۋدا بولدى.
مۇنىڭ ءبارىن جىپكە تىزۋدەگى سەبەپ, تاريحي سانامىزدى جاڭعىرتۋعا باعىتتالعان «ارحيۆ-2025» جەتى جىلدىق باعدارلاماسىن جاساۋ وڭاي شارۋاعا جاتپايتىنىن ەسكە سالۋ ەدى. رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ ءتيىستى ورگاندارىمەن ارنايى كەلىسسوز جۇرگىزۋ, سول وڭىردەگى ونداعان ارحيۆ قازىناسىن تابا بىلەتىن تاجىريبەلى مامانداردى ىزدەستىرىپ ىرىكتەۋ, ولارعا ءتيىستى قاراجات قاراستىرۋ سياقتى ءىس-شارالار ەگجەي-تەگجەيلى جانە تەزدەتىپ جوسپارلانۋى قاجەت.
تاعى دا ءبىر مىندەتتى تۇردە قاراستىرۋعا ءتيىستى ماسەلە – ۇلت جادىنىڭ تۇعىرناماسى. ەلباسىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ماقالاسىندا «...ۇلتتىق كودىمدى ساقتايمىن دەپ بويىنداعى جاقسى مەن جاماننىڭ ءبارىن, ياعني بولاشاققا سەنىمدى نىعايتىپ, العا باستايتىن قاسيەتتەردى دە, كەجەگەسى كەرى تارتىپ تۇراتىن, اياقتان شالاتىن ادەتتەردى دە ۇلتتىق سانانىڭ اياسىندا سۇرلەپ قويۋعا بولمايتىنى ايدان انىق» دەلىنگەن.
بۇدان تۋاتىن قورىتىندى سول, ارحيۆتەگى ۇلتتىق بولمىسىمىزعا قاتىستى فاكتىلەردىڭ جاعىمدى جاقسىلىعى دا, جاعىمسىز جامانشىلىعى دا تۇگەل جاريالانۋى كەرەك. قانقۇيلى ەجوۆ پەن بەريانىڭ جەندەتتەرىن بىلاي قويعاندا, ءوز ۇلتىمىزدىڭ ىشىندەگى قايسىبىر قانىپەزەر سالپاڭ قۇلاقتاردىڭ, ءىشى تار قىزىل كوزدەردىڭ سول كەزدەگى جوعارى بيلىككە استىرتىن جازعان ارىز-سىپسىڭدارىن, اتاقتى الاش كوسەمى احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ سوزىمەن ايتقاندا, يتشىلىكتەرىن ايگىلەيتىن مالىمەتتەردى تىققىشتاي بەرمەي جاريا قىلاتىن مەزگىل ابدەن ءپىسىپ جەتتى. سوناۋ پاتشا زامانىنان باستاپ قۋعىن-سۇرگىندى كوپ كورگەن قايران احاڭ بىلاي دەپ كۇڭىرەنگەن عوي:
«قينامايدى اباقتىعا جاپقانى,
قيىن ەمەس دارعا اسقانى, اتقانى.
ماعان اۋىر وسىلاردىڭ بارىنەن
ءوز اۋىلىمنىڭ يتتەرى ءۇرىپ قاپقانى».
ماعجان بەكەن ۇلى جۇماباەۆتان جاۋاپ الىپ تەكسەرگەن قالىڭ پاپكاداعى ماعان كورسەتپەي قويعان كگب مەكەمەسىنىڭ جازۋ-سىزۋلارى, قۇداي بىلەدى, اقىندى قارالاپ كۇيە جاعۋعا تىرىسقان سول ءبىر ءوز اۋىلىمىزدىڭ يتتەرىنىڭ سۇيكەلەكتەتكەندەرى بولۋى كەرەك دەپ شامالايمىن. البەتتە, ونداي جالمۇرتتارعا قارسى قازىر مايدان اشىپ قيانپۇرىس شۋ كوتەرۋدىڭ قاجەتى جوق. قايسىبىر قايمانا قازاقتىڭ نامىسىنا تيەتىن بولسا دا, كەلەشەكتە تاربيەلى, ار-يناباتى تازا ۇرپاق ءوسىرۋ قامى ءۇشىن ارحيۆتەردىڭ قۇپيا پاپكالارى تۇگەل جاريالانسا, جالاقورلاردىڭ قۇداي الدىنداعى كۇناسىنىڭ جازاسى سول بولار ما دەپ ويلايمىن.
مويىنداماسقا امال قايسى, 1937-1938 جىلدارداعى قاندى قاساپقا ۇشىراعان ءبىزدىڭ قازاقستاننىڭ جازۋشى, جۋرناليستەرى مەن عالىمدارى كورشى قىرعىزستان, وزبەكستانعا قاراعاندا الدەنەشە ەسە كوپ ەكەندىگى جاسىرىن ەمەس.
1940-1950-جىلدارى جاڭادان يدەولوگيالىق مايدانسوق بۇرق ەتكەندە بىرقاتار زيالى قاۋىم تاعى دا قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىرادى. 1947 جىلعى قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ «قازكسر عا ءتىل جانە ادەبيەت ينستيتۋتىنىڭ جۇمىسىنداعى ورەسكەل ساياسي قاتەلىكتەر تۋرالى», 1948 جىلعى «قازاق كەڭەس ادەبيەتىنىڭ جاعدايى مەن دامۋى تۋرالى» قاۋلىلارى بۋرجۋازيالىق ۇلتشىلدىق دەيتىندى اشكەرەلەۋدىڭ قىزىل تاناۋ ناۋقانىن قايتادان لاۋ ەتكىزگەنى ءمالىم. قازاق فولكلورىنىڭ ايتۋلى تۋىندىلارى يدەولوگيالىق, ساياسي زياندى شىعارمالار سانالىپ, حالقىمىزدىڭ ءتۇپ-تۇقياننان بەرگى رۋحاني اسىل قازىناسىن زەرتتەۋگە قاتاڭ تىيىم سالىندى. قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى, داڭقتى اكادەميك ق.ي.ساتباەۆ ءوزى رەداكتسيالاۋىمەن باسپادان شىعارعان ەدىگە فولكلورلىق پوەماسى ءۇشىن قۋدالاندى. اكادەميك-جازۋشى م.و.اۋەزوۆكە ورىسقا قارسى, پانتۇركىلىك كوزقاراستى ۋاعىزدادى-مىس دەپ ۇلتشىلدىق ايىپ تاعىلدى. كورنەكتى تاريحتانۋشى-عالىم ە.ب.بەكماحانوۆ كەنەسارى حان تۋرالى زەرتتەۋلەرى ءۇشىن جازىقسىز جاپا شەكتى...
رەسمي ورىندارعا ارىزدانۋدىڭ ەتەك العانى سونشا, ءبىر-ءبىرىن توبىقتان قاعۋ اۋرۋىنا شالدىققاندار كۇرت كوبەيدى.
ءوز باسىمنان وتكەن ءبىر جايسىز وقيعانى ايتايىن. 1989 جىلى ماسكەۋدىڭ الەكسەي ماكسيموۆيچ گوركي اتىنداعى دۇنيە ءجۇزى ينستيتۋتىنىڭ جانىنداعى ارنايى عىلىمي كەڭەسىندە «قازاق رومانىنىڭ يدەيالىق-كوركەمدىك جانە جانرلىق ەرەكشەلىكتەرى» تاقىرىبىندا دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا قورعاۋعا شاقىرىلدىم. عىلىمي كەڭەستى باسقارۋشى ديسسەرتاتسيا قورعاۋ ءۇردىسى باستالار الدىندا كىرىسپە ءسوز سويلەدى. «ۆاپ-قا, – دەپ مالىمدەدى ءماجىلىس باسشىسى, – ديسسەرتانت ۇستىنەن ءبىر قاپ ارىز تۇسكەن ەكەن. سول ارىزدار انىق-قانىعىن ءبىلۋ ءۇشىن الماتىعا جىبەرىلگەن بولاتىن». وسىلاي دەگەن ول قازاقستاننان كەلگەن جاۋاپ حاتتىڭ توقەتەرىن وقىپ بەردى: «تسك كومپارتي كازاحستانا ك توۆ. ەلەۋكەنوۆۋ نە يمەەت نيكاكيح پرەتەنزي».
دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا ويداعىداي قورعالعان سوڭ راحمەتىمدى ايتايىن دەپ ينستيتۋت ديرەكتورى ف.ف.كۋزنەتسوۆتىڭ كابينەتىنە باس سۇقتىم. فەليكس فەودوسەۆيچ قولىمدى قىسىپ قۇتتىقتاعان سوڭ, ازداپ ەزۋ تارتتى: «ۇستىڭىزدەن ارىز تۇسىرگەندەردىڭ ءبىرى ءسىزدى كىسى ءولتىردى دەپ ايىپتاپتى. وۋ, ونداي قىلمىس جاسادىڭىز ەكەن, ماسكەۋگە دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا قورعاۋعا اتتانباق تۇگىل, كوزىڭىز جىلتىراپ تۇرمەدە وتىرمايتىن با ەدىڭىز؟! سودان سوڭ بىرەۋگە تىزەڭىز باتقان شىعار دەيتىندەي ءسىز بۇرىنعىداي ينستيتۋت ديرەكتورى دا ەمەسسىز... ۆويستينۋ, زاۆيست زاستيلاەت نە تولكو گلازا, نو ي رازۋم!» دەدى ول.
ايقاي-شۋلى ساياسي ناۋقانداردىڭ قارا بۇلتىن سىرتتان سوققان داۋىل ايداپ كەلمەگەنى اقيقات. سول اقيقاتقا قانىعۋ ءۇشىن ارحيۆتەر قويماسىنىڭ ەسىگىن ايقارا اشىپ, جازىقسىز جانداردى اۋرە-سارساڭعا تۇسىرگەن ارىز-شاعىمداردىڭ ءبىرىن قالدىرماي تولىق جاريالاۋ كەرەك. «ارحيۆ-2025» باعدارلاماسى جۇزەگە اسىرۋ جوسپارىن جاساعاندا ۆاپك (جوعارى اتتەستاتسيالىق كوميسسيا) ءارحيۆىنىڭ قازاقستانعا قاتىستى قۇجاتتارىن, قازاق كسر عىلىم اكادەمياسى ينستيتۋتتارىنىڭ ءبار-ءبارىنىڭ ارحيۆتەرىن تۇگەل جاريالاۋدى ۇمىتپاعان ءجون.
ارحيۆتەردەگى شىندىقتى ءبىلۋ ءمانىسى – تاريحي سانانى جاڭعىرتۋ دەگەن ءسوز. ۇلتتىق رۋحىمىزدىڭ دۇرىس قالىپتاسۋى قازىرگى زامان تالابىنا ساي ەڭبەكتەنۋىمىزگە باعا جەتپەس ىقپال ەتپەك.
شەريازدان ەلەۋكەنوۆ,
پروفەسسور
