جاقىندا بايتەرەك (بۇرىنعى زەلەنوۆ) اۋدانىنىڭ سۇلۋكول اۋىلىنا ارنايى باردىق. اۋدان ورتالىعىنان − 150, ورال قالاسىنان 76 شاقىرىمدىق جەردە جاتقان بۇل اۋىلدىڭ ىرگەسىنەن – 2-3 شاقىرىم جەردەن مەملەكەتتىك شەكارا وتەدى. كەزىندە پريۋرال اۋدانىنا قاراعان ۇجىمشاردىڭ اتاۋى چەسنوكوۆ بولسا, 2010 جىلى ەلدى مەكەن سۇلۋكول بولىپ وزگەرگەن.
– ءبىزدىڭ اۋداننىڭ ەڭ الىس نۇكتەسى – وسى سۇلۋكول, – دەيدى ساپارلاسىم, بايتەرەك اۋداندىق ءماسليحاتىنىڭ حاتشىسى رامازان يسماعۇلوۆ.
بايتەرەك اۋدانىنا 1997 جىلى وڭتايلاندىرۋ كەزىندە بۇرىنعى پريۋرال اۋدانى قوسىلعان. 22 اۋىلدىق وكرۋگ, 68 ەلدى مەكەنى بار اۋداندا رەسمي ەسەپ بويىنشا 57,2 مىڭ ادام تۇرادى. وبلىس ورتالىعىنا جاقىن, ەگىندى ءوڭىر بولعاندىقتان تۇرعىندارى باقۋاتتى سانالادى. توقسانىنشى جىلدارى الىس اۋىل قازاقتارى جاپپاي قالاعا كوشكەن تۇستا ورالدىڭ اينالاسىنداعى ەلدى مەكەندەر دە اجەپتاۋىر قازاقتانىپ قالدى.
«ايتپەسە وتارلاۋ, ورىستاندىرۋ ساياساتى ابدەن ءسىڭىپ, قاراكوزدەرىنىڭ ءوزى انا ءتىلىن ۇمىتىپ كەتكەن اۋىلدار عوي» دەيدى وسى ساپاردى ۇيىمداستىرۋشى ارىپتەسىم نۇرجان ءدۇزباتىر.
«جول ازابى ازايادى»
ورالدان سۇلۋكولگە باراتىن جولدىڭ جارتىسى اسفالتسىز. ەلدى مەكەن تۇرعىندارىنىڭ ەڭ ءبىرىنشى ماسەلەسىن كوزىمىزبەن كورىپ كەلەمىز. «قازاقتانىپ قالدى» دەگەنمەن, جولدا كەزدەسكەن اۋىل اتاۋلارى ترەكينو, ۆولودارسكوە, دارينسكوە, وزەرنوە, رۋبەجينسكوە, حامينو, چەبوتارەۆو بولىپ كەلەدى. سۇلۋكولگە جاقىنداعاندا گرەيدەر جولدىڭ ەكى جاعىنداعى تال-بۇتانى تازالاپ, تامىرىمەن قوپارىپ تاستاعانىن كوردىك.
– وتكەن جىلدىڭ باسىندا بايتەرەك اۋدانىنىڭ اكىمى اسحات شاحاروۆ اۋىل تۇرعىندارىمەن كەزدەسكەندە ءدال وسى جول جيەگىندەگى تال-تەرەكتى كۇزەپ, ءجۇرۋ الاڭىن كەڭەيتۋ ماسەلەسى ايتىلعان ەدى. ويتكەنى كۇتىمسىز جابايى اعاش قاۋلاپ ءوسىپ, جولدى جاۋىپ تاستاي جازداعان. مىنا جول جازدا ءدالىز سياقتى بولىپ تۇراتىن. قىستا قار ۇستاپ, اۋىلدان ۇزاپ شىعۋ مۇڭ بولاتىن. اۋدان بيۋدجەتىنەن قارجى ءبولىنىپ, وسىنداي جۇمىس اتقارىلۋدا. بۇل اۋداندىق ماسليحاتقا وسى اۋىلدان سايلانعان دەپۋتات ءاسيا قايداشوۆانىڭ دا ەڭبەگى, − دەيدى رامازان تاستاي ۇلى.
جوعارىدا ايتىلعان كەزدەسۋدە سۇلۋكولدىكتەر ورال قالاسى مەن اۋىل اراسىنا قاتىنايتىن قوعامدىق كولىكتىڭ تۇراقسىزدىعى تۋرالى دا ماسەلە كوتەرگەن ەكەن. مۇنىڭ دا ءبىر ۇشى جول جاعدايىنا تىرەلىپ تۇرعانىن ءاسيا مولدانقىزى دا ايتتى. «جولىمىز جوندەلگەن سوڭ جەكە تاكسيلەر دە كوبەيەتىن شىعار. اۋىلدا ەكى ءۇيدىڭ بىرىندە كولىك بار عوي» دەيدى دەپۋتات.
اكىمنىڭ اڭگىمەسى
سۇلۋكول اۋىلىنىڭ اكىمى ەرسايىن سايحادەنوۆتىڭ قىزمەتكە تاعايىندالعانىنا ءبىر جىلدان جاڭا اسىپتى. بىراق الپىستىڭ اسقارىنا شىققان تاجىريبەلى ازامات بۇعان دەيىن تالاي جاۋاپتى قىزمەت اتقارعان. 1991 جىلى ءبورلى اۋدانىنداعى بۋماكول اۋىلىندا ورىس ورتا مەكتەبىن ءبىر كۇندە قازاق تىلىنە اۋىستىرعان ەرلىگىن ايتساڭىزشى. «ۇگىت-ناسيحات, ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسىندە ورىس بالالارىنىڭ ءوزى قازاق سىنىبىنا وقىپ كەتىپ ەدى» دەپ ەسكە الادى سول كۇندەردى.
– سۇلۋكول اۋىلىندا 355 ادام تۇرادى. ال تىركەۋدە 561 ادام بار. تۇرعىنداردىڭ كوبى ورالدا, ترەكيندە, رەسەيدە ءجۇر. بىراق اۋىلداعى تىركەۋىنەن شىقپايدى. ويتكەنى «ىرگەدە مۇناي ءوندىرىپ جاتقان «جايىقمۇناي» كومپانياسى اۋىلدى تۇگەل كوشىرەدى ەكەن» دەگەن سىبىس تالاي جىلدان بەرى ايتىلىپ كەلە جاتىر. قاراشىعاناقتا تۇڭعىش, بەرەزوۆكا دەگەن اۋىلدار ەكولوگيالىق اۋماقتا قالعانى ءۇشىن كوشىرىلىپ, تۇرعىندارعا اقساي مەن ورال قالاسىنان تەگىن ءۇي بەرىلدى عوي. سونداي جاقسىلىقتان ءۇمىتتى − دەيدى, اۋىل اكىمى.
ەكولوگيا ماسەلەسى اۋىلدا اۋىق-اۋىق كوتەرىلىپ تۇرادى ەكەن. ەرسايىن سايحادەنوۆ باتىس قازاقستان وبلىستىق ەكولوگيا دەپارتامەنتىنە تۇرعىنداردىڭ شاعىمىن جەتكىزگەن. دەپارتامەنت تاراپىنان بيىلعى 28 ماۋسىمدا ماماندار ارنايى كەلىپ, اۋا سىناماسىن الىپ, لابوروتوريالىق زەرتتەۋدەن وتكىزگەنىمەن, ۋلى زاتتار مولشەردەن ارتىق كوبەيگەنى دالەلدەنبەپتى.
– وسى ءبىر بەلگىسىز احۋال اۋىلدىڭ بولاشاعىنا اسەر ەتىپ تۇر. كوشىپ كەتۋشىلەر بولعانىمەن, ءۇي ساتىلمايدى. جاڭادان كوشىپ كەلەتىندەر جوق. اۋىلدى قازاقىلاندىرۋ ءۇشىن وڭتۇستىك اۋدانداردان ون شاقتى جاس وتباسىنى كوشىرىپ اكەلۋدى ارماندايمىز. كوپ نارسە وزگەرىپ-اق كەتەر ەدى. بىراق جىلى ورنىن سۋىتىپ كەلگەن كەزدە بۇل جاقتىڭ بولاشاعى باياندى بولماي قالسا قيىن بولا ما دەپ تە ويلايمىن. كومپانيا باسشىلارىنان سىر تارتىپ كورسەم, تاياۋداعى ون جىلدا مۇنداي جوسپار جوق ەكەنىن ايتادى. كىم ءبىلسىن؟! ءوزىمنىڭ زەينەتكە شىعۋىما ءبىر جىل عانا قالدى. وسىلاي تاۋەكەل ەتە الماي ءجۇرمىز, – دەيدى ەرسايىن امانعالي ۇلى اعىنان جارىلىپ.
باقۋاتتى اۋىل
اناۋ جىلدارى استانادان كەلگەن ءبىر ارىپتەسىمىز باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ ءبىراز اۋىلىن ارالاپ شىققان سوڭ: «بارلىق اۋىلدا تابيعي گاز بار, جاقسى تۇراسىزدار عوي» دەپ تاڭعالعان ەدى. راس, اق جايىق وڭىرىندە كوگىلدىر وتىن كۇندەلىكتى كورىنىسكە اينالىپ كەتكەن. وسى سۇلۋكول اۋىلىنا دا گاز 2005 جىلى تارتىلعان ەكەن. «ال اۋىز سۋ ۇجىمشار كەزىنەن بار. وزەن-كولى كوپ ولكە عوي. اۋىز سۋ قۇبىرى جۇيەسى 2016 جىلى تولىق جاڭعىرتۋدان ءوتتى. اۋىلداعى 140 ءۇيدىڭ جارتىسىنا جۋىعى سۋدى ۇيىنە دەيىن تارتىپ الدى. قالعانى كوشەدەگى كولونكادان الادى» دەيدى اكىم.
شاعىن اۋىل بولعانىمەن, سۇلۋكولدىڭ شارۋاسى تاپ-تۇيناقتاي. وكرۋگتەگى جەكە ۇيلەر مەن شارۋا قوجالىعىن قوسقاندا 596 ءىرى قارا, 823 قوي-ەشكى, 2761 قۇس, 144 جىلقى بار. جەم-ءشوپ تە جەتكىلىكتى. تۇرعىندار نەگىزىنەن سيىر ۇستاپ, ءسۇتىن تاپسىرادى. ە.سايحادەنوۆتىڭ ايتۋىنشا, كۇن سايىن 43 ۇيدەن 830 ليتر ءسۇت تاپسىرىلادى. ءسۇت وڭدەۋشى فيرمالار قازىر ءسۇتتىڭ ءليترىن 100 تەڭگەدەن السا, قىستا 110 تەڭگە بولادى. اپتا سايىن قولما قول اقشامەن ەسەپتەسەدى. بۇدان بولەك, ەكى ءۇيدىڭ ءبىرى باسپاق بايلاپ, مال بورداقىلايدى. تاۋىق پەن ۇيرەك-قاز دا تابىستىڭ ءبىر كوزى.
– سۇلۋكولدىڭ توپىراعى قۇنارلى, تۇگىن تارتساڭ ماي شىعادى. اۋىل تۇرعىندارىنىڭ ءبىر كاسىبى – باۋ-باقشا ەگۋ. كوكونىس ءوز اۋلامىزدا, − دەيدى ءاسيا مولدانقىزى.
اۋىلدا دارىگەرلىك پۋنكت بىلتىر كۇردەلى جوندەۋدەن وتكەن. شاعىن كلۋب عيماراتى دا سىرتى قوراش بولعانىمەن ءىشى ۇياداي. سۇلۋكول اۋىلىنىڭ ىشكى-سىرتقى ماسەلەلەرىن شەشۋگە جەرگىلىكتى كاسىپكەرلەر دە, ىرگەدەگى مۇناي وڭدەۋشى «جايىقمۇناي» جشس دا ۇنەمى قول ۇشىن سوزاتىن كورىنەدى. ءبىز جولىققان اۋىلدىقتار «اگروسەرۆيسباتىس» جشس جەتەكشىسى عازيز راباەۆقا, «اگرورەمماش» زاۋىتىنىڭ باسشىسى عيمران بيسەنوۆكە, اسىرەسە «جايىقمۇناي» جشس باس ديرەكتورى جومارت داركەەۆكە ەرەكشە ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى. سونىڭ ىشىندە «جايىقمۇناي» كومپانياسىنىڭ بۇقارامەن بايلانىس جونىندەگى دەپارتامەنت باسشىسى اسحات سەيىتقازين سۇلۋكولدىڭ ءوز ادامىنداي ەتەنە ارالاسىپ, اۋىلدىڭ كۇشى جەتپەي جاتقان ماسەلەلەرىنە ۇنەمى كومەكتەسىپ تۇرادى ەكەن.
بالا كۇتكەن مەكتەپ
«ەگەمەن قازاقستان» تالاي كوتەرگەن شەكارالىق اۋىل مەكتەبىنىڭ ماسەلەسى سۇلۋكولگە دە ورتاق. 230 بالاعا ارنالعان ەكى قاباتتى, تيپتىك ۇلگىدەگى مەكتەپتە 41 وقۋشى عانا وقىپ جاتىر. 1976 جىلى سالىنعان مەكتەپ عيماراتى سودان بەرى كۇردەلى جوندەۋ كورمەپتى. بىراق مەكتەپ ۇجىمى دەمەۋشىلەردىڭ كومەگىمەن, ءوز كۇشىمەن عيماراتتى توزدىرماي ۇستاپ وتىر ەكەن.
ءاسيا مولدانقىزى سۇلۋكول نەگىزگى مەكتەپ-بالاباقشا كەشەنىنىڭ ديرەكتورى بولىپ 2012 جىلى تاعايىندالعان. سول جىلى كۇزدە ورتا مەكتەپتە بالا سانى جەتپەي, توعىزجىلدىق نەگىزگى مەكتەپكە اينالعان.
– «ورتا مەكتەپتى جاپپايمىز» دەپ 31 تامىزعا دەيىن جۇگىردىك-اۋ! بولمادى. ورتا مەكتەپ ستاتۋسىنا ءۇش-اق بالا جەتپەدى, 78 بالا ەدى. ءدال 31 تامىز كۇنى ورتا مەكتەپتى جابۋ تۋرالى بۇيرىق شىققان كەزدە جىلاپ الدىم. بالالار جان-جاققا كەتتى. شەكارالىق اۋىل مەكتەبىنىڭ بالا سانىن شەكتەپ كەرەگى جوق ەدى. قانشا بولسا دا وقىتۋ كەرەك ەدى. ءبىر جىل كۇتكەندە كەلەسى جىلى تولاتىن ەدى. مۇعالىمدەردىڭ ساپالىق جاعى كۇشتى ەدى. شاكىرتتەرىمىز ۇبت-دان 112-114 ۇپاي الىپ, اۋداننىڭ مارتەبەسىن كوتەرىپ جۇرگەن. امال قانشا, – دەپ كۇيىنەدى ديرەكتور.
قازىر مەكتەپتە 20 مۇعالىم قىزمەت ەتەدى. ۇستازداردىڭ ەشقايسىسىندا تولىق ستاۆكا جوق. ءبارى جاعدايدى ءتۇسىنىپ, وسى جاعدايىنا شۇكىرلىك ەتەدى. مۇعالىمدەردىڭ ورتا جاسى 45-تە, بىرەۋى – جوعارى ساناتتى, سەگىزى – 1 كاتەگوريالى ۇستاز.
– بيىلعى وقۋ جىلىندا نەگىزگى مەكتەپكە ءتيىستى بالا سانىن جەتكىزە الماي قينالدىق. ءسويتىپ, اتىراۋ قالاسىندا تۇراتىن قىزىمنىڭ بالاسىن – جيەنىمدى الىپ كەلىپ, 41-ءىنشى وقۋشى ەتىپ الدىم. ايتپەسە باستاۋىش مەكتەپ بولىپ قالار ما ەدىك؟!
ءا.قايداشوۆا مەكتەپ تۋرالى ساعاتتاپ ايتا بەرۋگە بار. «بىزگە بالا عانا كەرەك! باسقا جاعدايىمىزدىڭ ءبارىن ءوز كۇشىمىزبەن تۇگەندەپ جاتىرمىز» دەيدى ول.
«جايىقمۇناي» كومپانياسى بيزنەستىڭ الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىگى اياسىندا جىل سايىن مەكتەپكە 2 ملن تەڭگە كولەمىندە دەمەۋشىلىك جاسايدى ەكەن. ونى قامقورشىلار كەڭەسى اقىلداسا وتىرىپ جۇمسايدى. الدىڭعى جىلى مەكتەپ اسحاناسى تۇگەلدەي جاڭارتىلعان. ء«بولىپ-جارىپ قايتەمىز, مەكتەبىمىزدىڭ 41 وقۋشىسى تۇگەل ىستىق تاماقپەن قامتىلعان» دەيدى ديرەكتور. مۇنايشىلار بيىل ادەتتەگى 2 ملن تەڭگەنىڭ ۇستىنە 1,1 ملن تەڭگە قوسىپ, سپورتزالدىڭ تەرەزەسىن اۋىستىرىپ بەرىپتى. سپورتتىق ينۆەنتار, شاڭعى ت.ب. جابدىقتار تۇگەلدەي جاڭا ەكەنىن كوردىك. ونىڭ ۇستىنە بالالاردى ەڭبەككە باۋليتىن تىگىن ماشينالارى, اعاش كۇيدىرەتىن اپپارات سەكىلدى بۇيىمداردى ديرەكتور دەمەۋشىلەردىڭ كومەگىمەن الدىرعان. «ورتا مەكتەپ دەگەن ستاتۋسىمىز بولماسا دا ماتەريالدىق مۇمكىندىگىمىزدى سول دەڭگەيدەن تۇسىرمەي كەلەمىز» دەيدى مەكتەپ باسشىسى. مەكتەپتىڭ تولىقتاي كومپيۋتەرلەندىرىلگەنىن, 4 ينتەراكتيۆتى تاقتا جۇمىس ىستەپ تۇرعانىن كورىپ, ديرەكتوردىڭ سوزىنە كۇمان كەلتىرمەدىك. ات شاپتىرىم مەكتەپ عيماراتىنىڭ كەڭدىگىن پايدالانىپ, ءبىرىنشى قاباتتى تولىعىمەن بالاباقشاعا اينالدىرعان. سابيلەردىڭ ۇيىقتايتىن, وينايتىن, تاماق ىشەتىن جەرى وسىندا.
ءتىل مەن ءدىل
سۇلۋكول مەكتەبى ورىس تىلىندە وقىتادى. جالپى زەلەنوۆ اۋدانى بويىنشا 46 مەكتەپ بار, ونىڭ 30-ى – ورتا, 9-ى – نەگىزگى جانە 7-ەۋى – باستاۋىش مەكتەپ. 46 مەكتەپتىڭ 7-ەۋى قازاق تىلىندە, 10-ى ورىس تىلىندە وقىتسا, 29-ى ارالاس ءتىلدى مەكتەپ سانالادى. اۋداندا بارلىق وقۋشى سانى – 8179, قازاق تىلىندە – 4085, ورىس تىلىندە – 4094 وقۋشى وقيدى. سۇلۋكول – تازا ورىس تىلىندە وقىتاتىن ون مەكتەپتىڭ بىرەۋى.
– اۋىل تۇرعىندارىنىڭ 55%-ى – قازاقتار, − دەيدى ە.سايحادەنوۆ. – بۇرىن وزگە ۇلت وكىلدەرى باسىم بولعانىمەن, كوبى قونىس اۋدارىپ كەتتى. سونىڭ وزىندە اۋىلىمىز كوپ ۇلتتى – قازاق, ورىس, ۋكراين, پولياك, ماري سەكىلدى ۇلت وكىلدەرى تاتۋ-ءتاتتى تۇرىپ جاتىر. بىزگە سىرتتان, تازا قازاقى اۋىلدان كوشىپ كەلۋشىلەر جوق.
– اۋەلگى كەزدە باستاۋىش سىنىپتاردى قازاق تىلىندە وقىتىپ جۇردىك. بىراق بەسىنشى سىنىپقا كەلگەندە تىعىرىققا تىرەلەمىز – مۇعالىم جوق. امالسىزدان ورىس تىلىنە كوشتىك. قازىر سابيلەر بالاباقشادا قازاق تىلىندە تاربيەلەنەدى. ۇجىمداعى قازاق ءتىلى ءپانىنىڭ مۇعالىمدەرى – وتە بىلىكتى, بەلسەندى جاستار. ولار مەملەكەتتىك ءتىل ۇيىرمەسىن اشىپ, ءتىل ۇيرەتەدى. مەملەكەتتىك, ۇلتتىق مەيرامداردى, ناۋرىزدى, ايتتى ەرەكشە بەلسەندىلىكپەن اتاپ وتەمىز. ءبىزدىڭ قولدان كەلەتىنى – وسى, − دەيدى ءا.قايداشوۆا.
ءتىل ماسەلەسىنە توقتالىپ وتىرعانىمىزدىڭ سەبەبى دە بار. جول ۇستىندەگى اڭگىمەدە زەلەنوۆ اۋداندىق ءماسليحاتىنىڭ حاتشىسى ر.يسماعۇلوۆ وڭىردەگى ورىس مەكتەبىن بىتىرگەن بالالاردىڭ كوبى ەلدەگى ۇبت سىناعىنا قاتىسپاي, رەسەيلىك جوو-لارىنا كەتەتىنىن ايتقان ەدى. البەتتە, ول جاقتان قايتىپ كەلىپ, ءبىلىمى مەن ەڭبەگىن تۋعان جەرىنە بەرەتىندەر سانى از.
– ءبىزدىڭ اۋداندىق بيۋدجەتتىڭ 70 پايىزعا جۋىعى ءبىلىم سالاسىنا كەتەدى. بۇل ۇلكەن قارجى عوي. بىراق ورىس مەكتەپتەرىنە سالىنعان ينۆەستيتسيا قايتپاي تۇر. بالالار وزگە مەملەكەتتىڭ ءبىلىمىن الىپ, سول ەلگە قىزمەت ەتىپ كەتەدى. ءتىپتى اسكەري بورىشىن رەسەيدە وتەيتىندەر بار, − دەيدى رامازان تاستاي ۇلى.
زەلەنوۆ اۋداندىق ءبىلىم ءبولىمى بەرگەن مالىمەتكە قاراعاندا 2018 جىلى ءبىلىم سالاسىنا 4 830 209 000 تەڭگە بولىنگەن ەكەن. بۇل 2017 جىلعا قاراعاندا 300 ملن تەڭگەگە ارتىق. 2018 جىلى اۋداندا 11 سىنىپ بىتىرگەن وقۋشى سانى 417 بولسا, ۇبت سىناعىنا سونىڭ 62%-ى, ياعني 256 وقۋشى عانا قاتىسقان.
P.S. جاقىندا عانا ەلباسى جارلىعىمەن اتاۋى وزگەرگەن اۋداندا مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋ مەن ونوماستيكا, ۇلتتىق يدەولوگيا سالاسىندا جاسالۋى ءتيىس كەشەندى شارالار ءالى دە كوپ. شىنى كەرەك, توقسانىنشى جىلدارى قازاقستاننىڭ ءىرى قالالارى مەن ولاردىڭ اينالاسىن قازاقتاندىرعان – اۋىلدان جاپپاي كوشكەن اعايىن ەدى. قازىر باتىس قازاقستان وبلىسىندا بۇل قۇبىلىس, ىشكى كوشى-قون توقتادى دەۋگە بولادى: وڭىردەگى ەلدىمەكەندەر تۇگەلگە جۋىق تابيعي گاز جەلىسىنە قوسىلدى, اۋىز سۋمەن قامتۋ دا سوڭعى جىلدارى قارقىندى جۇرۋدە. سوندىقتان شەكارا بويىنداعى ەلدىمەكەندەرگە حالىقتى شاقىرۋ, قىزىقتىرۋ ءۇشىن ارنايى باعدارلاما, قوسىمشا شارالار كەرەك سياقتى.
قازبەك قۇتتىمۇرات ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
باتىس قازاقستان وبلىسى
