قارا التىن باعاسى تۇراقسىز
اقش-تىڭ 2018 جىلى يراننىڭ يادرولىق باعدارلاماسىن توقتاتۋعا باعىتتالعان التىجاقتى كەلىسىمنەن شىعىپ, وعان ەكونوميكالىق سانكتسيالار جاريالاۋى – وتكەن جىلدىڭ نەگىزگى جاھاندىق قاتەرلەرىنىڭ قاتارىندا, ءتىپتى سول ءتىزىمنىڭ كوشباسىندا. يران بىلتىر ءساۋىر ايىندا كۇنىنە 2,7 ملن باررەل مۇناي ەكسپورتتاسا, ونى جىل سوڭىندا امالسىزدان 1 ملن باررەلگە ءتۇسىردى. سۇرانىس ازايعان. ونىڭ ازايۋىنا اقش-تىڭ كەشەندى سانكتسيالارى سەپ بولدى. 2018 جىلى 5 قاراشادا جاريالانعان سانكتسيانىڭ ەكىنشى كەزەڭىنە يراننىڭ 700 ازاماتى, ۇيىمى, ۇشاعى, كەمەسى, مۇناي, ترانسپورت كومپانيالارى كىردى. ۆاشينگتون يران مۇنايىن ۇلكەن كولەمدە قولداناتىن ءۇندىستان, قىتاي, جاپونيا, وڭتۇستىك كورەيادان پارسى قارا التىنىن ساتىپ الۋدى ازايتۋدى نە مۇلدەم توقتاتۋدى تالاپ ەتتى. سەسكەنگەندەرى كونىپ جاتتى ء(تىپتى قىتايدىڭ ءوزى 34%-عا ازايتتى). اقش سانكتسيالار الىنىپ تاستالۋى ءۇشىن يادرولىق باعدارلامانى توقتاتۋ, بالليستيكالىق زىمىرانداردى تاراتۋدى توقتاتۋ, تاياۋ شىعىستا حامماس, تاليبان, حۋسيت كۇشتەرىن قولداۋدى توقتاتۋ, سيريادان بارلىق اسكەرىن الىپ كەتۋ, يراكتىڭ جاڭا ۇكىمەتىن مويىنداۋ سەكىلدى 12 تالاپ قويدى. ارينە يراننىڭ ساياسي جانە ءدىني باسشىلىعى وعان كەلىسپەسى انىق. سوندىقتان سانكتسيا 2019 جىلى دا جالعاسا بەرەدى.
يران 2015 جىلعى التىجاقتى كەلىسىمنەن شىقپاۋ ءۇشىن ەۋرووداق اقش سانكتسيالارىن اينالىپ وتەتىن قارجىلىق مەحانيزمدى (SVP) جاساۋعا ۋادە بەرگەن ەدى. الايدا ول ۋادەسىن ءالى ورىنداعان جوق. يراننىڭ رەسمي وكىلى قاڭتار ايىندا سول ءۇشىن ەۋروپالىقتاردى سىنعا الدى. سەبەبى يران ەندى قۇنى 300 ملرد ەۋرودان جوعارى تۇراتىن كەلىسىمشارتتارىن دوللارمەن ەمەس, تەك ەۋرومەن جۇزەگە اسىرماق. ەۋروپالىقتار ۋادە ەتكەن بالامالى قارجى مەحانيزمى (SVP) 2019 جىلى دا ىسكە قوسىلماۋى مۇمكىن. سەبەبى ول جاعدايدا بريۋسسەل ۆاشينگتونمەن اشىق تەكەتىرەسكە شىعىپ, ءبىر-بىرىنە سانكتسيالار جاريالاۋى مۇمكىن. ەۋرووداق قۇرامىندا 28 ەل بولسا دا, وداق مۇنداي تاۋەكەلگە بارۋدى قالاماس. ال بۇل جاعدايدا يران جوعارىداعى كەلىسىمنەن شىعادى.
يران مۇنايى الەمدىك نارىقتا 1 ملن باررەلگە ازايسا, وندا وعان سۇرانىس ارتىپ, مۇناي قۇنى 2019 جىلى 100 دوللارعا جەتەدى دەگەن بولجامدار از بولمادى. سونىڭ ءبىرى Commerzbank ساراپشىلارى ەدى. وسىنداي بولجامدارعا يلانعان ينۆەستورلار مۇناي سالاسىنا ينۆەستيتسيانى كوبەيتىپ, قازان ايىندا ونىڭ باعاسىن 85 دوللارعا جەتكىزدى. دەگەنمەن 2019 جىلدىڭ قاڭتار ايىندا مۇناي باررەلىنىڭ قۇنى 57 دوللار بولدى. باعانىڭ تومەندەۋىنە اقش, ساۋد ارابياسى جانە رەسەيدىڭ مۇناي ءوندىرىسىن ۇلعايتۋى اسەر ەتكەن بولار. الايدا ءۇش ەل 2019 جىلى بۇل كورسەتكىشتى ۇستاي الماي, الەمدىك نارىقتا يران مۇنايى جەتىسپەي, مۇناي باعاسى قايتا ءوسۋى مۇمكىن.
2019 جىلعى سايلاۋلار
2019 جىلى الەمنىڭ 80-نەن استام ەلىندە ءتۇرلى دەڭگەيدەگى سايلاۋلار وتەدى. نەگىزىنەن, پارلامەنتتىك جانە پرەزيدەنتتىك. Time جۋرنالى ونىڭ تەك 5-ءى الەمدىك دەڭگەيدە ماڭىزدى دەيدى. نيگەريا مەن ۋكرايناداعى پرەزيدەنت سايلاۋى. ءۇندىستان, يزرايل جانە ەۋروپالىق وداقتاعى پارلامەنت سايلاۋى. ۋكراينادا 31 ناۋرىزدا جوسپارلانعان پرەزيدەنت سايلاۋىنىڭ ماڭىزى زور. قازىرگى پرەزيدەنت پەتر پوروشەنكونىڭ بىلتىر جىل سوڭىندا ەلىندە سوعىس جاعدايىن ەنگىزۋى, كۇزگى ساياسي رەيتينگتە پوروشەنكودان اكتەر, كوميك ۆلاديمير زەلەنسكيدىڭ وزىپ كەتۋى, وپپوزيتسيونەر يۋليا تيموشەنكونىڭ باس كانديدات اتانۋى – بارلىعى وسى ساياسي دوداعا نازاردى تارتىپ تۇر. كەيبىر ساراپشىلار ەشبىر كانديدات 1-كەزەڭدە قاجەت 50% داۋىس جيناي المايدى جانە 2-كەزەڭگە نەگىزگى ەكى كانديدات وتەدى دەپ بولجايدى. بىراق ول ەكى ۇمىتكەر كىم بولۋى مۇمكىن: تيموشەنكو, زەلەنسكي, پوروشەنكو؟
الەمدىك سامميتەر
G20 فورۋمىنىڭ كەزەكتى 14 ءسامميتى 28-29 ماۋسىم كۇندەرى جاپونيانىڭ وساكا قالاسىندا وتپەك. فورۋم قۇرامىنداعى 20 ەل باسشىسىنان بولەك ارنايى قوناق رەتىندە چيلي, مىسىر, نيدەرلاندى, سەنەگال, سينگاپۋر, يسپانيا, تايلاند, ۆەتنام باسشىلارى شاقىرىلۋى مۇمكىن. وسى سامميتتە كوتەرىلۋى مۇمكىن دەگەن تاقىرىپتاردىڭ قاتارىندا ەركىن ساۋدا, تەحنولوگيالىق يننوۆاتسيا, روبوت-تەحنيكا, جاساندى ينتەللەكت, جاھاندىق دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسى جانە الەمدىك ەكولوگيا بار.
ال G7 توبىنىڭ 2019 جىلى 45 ءسامميتى 25-27 تامىزدا فرانتسيانىڭ بيارريتس قالاسىندا وتپەك. فرانتسيا سامميت قوجايىنى رەتىندە 3 ماسەلەگە باسىمدىق بەرۋى مۇمكىن. ءبىرىنشىسى ەكولوگيانىڭ وزگەرۋى, ەكىنشىسى ادام كاپيتالىنىڭ دامۋى ء(بىلىم) جانە ءۇشىنشىسى قاۋىپسىزدىك, تەرروريزممەن كۇرەس, ميگراتسيا, سيرياداعى جاعداي.
2019 جىلى بولۋى مۇمكىن ماڭىزدى ءسامميتتىڭ ءبىرى – سولتۇستىك كورەيا مەن اقش ءسامميتى. وسى كەزدەسۋدى ۇيىمداستىرۋ ءۇشىن اقش-تىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى مايك پامپەو 2018 جىلى قازاندا سولتۇستىك كورەيانىڭ توراعاسى كيم چەن ىنمەن كەزدەسكەن ەدى. قوس تاراپ تا 2-ءشى سامميت قاجەت ەكەندىگىنە كەلىسكەن. بىراق سامميت قاشان جانە قاي جەردە وتەرى بەلگىسىز. تەك 2019 جىلدىڭ باسىندا دەگەن مالىمەت بار. العاشقى سامميت سينگاپۋردە 2018 جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا وتكەن ەدى.
نۇرمۇحامەد بايعارا,
«ەگەمەن قازاقستان»
