ارينە ءتۇرلى باعدارلامالار ءتۇزىلىپ, ولاردىڭ ورىندالۋى جونىندە اقپارلار بەرىلىپ, ءتاپ-ءتاۋىر ىستەر اتقارىلاتىنىنا كۇمان جوق. مەكتەپتەن باستاپ بارلىق وقۋ ورنىندا, ۇجىمدار مەن مەكەمەلەردە جاستاردىڭ كەز كەلگەن باستامالارى قولداۋ تابادى. جاستار جۇمىس ىستەيتىن ءوندىرىس ورىندارى, جەكە كاسىپورىندار اشىلادى, جاستارعا ارنالىپ ءۇي-جايلار, جاتاقحانالار سالىنادى, گازەت-جۋرنالدارعا قۇلاش-قۇلاش ماقالالار باسىلادى, كىرپىش-كىرپىش كىتاپتار مەن فوتوالبومدار جارىق كورەدى, ەكراندار تەلەسەريالدارعا, توك-شوۋلارعا تولادى, راديولاردا كوركەم حابارلار ۇيىمداستىرىلادى. مولشەرىن بىلسەك, مۇنىڭ ءبارى ورىندى. جەكەلەگەن شارالار قاتىسى بولسىن-بولماسىن ايدارلى جىلدىڭ ەسەبىنە جاتقىزىلاتىنى دا بەلگىلى. وندايعا جول بەرىلمەسە ءجون بولار ەدى. سوڭىندا جىلدى قورىتىندىلاعاندا «اناۋ ءوتتى, مىناۋ ءوتتى» دەپ تولتىرىلعان قاعازداردان گورى, شەشىمىن تاپقان كەلەلى ماسەلەلەردى اتقارۋشى بيلىك وكىلدەرىنەن ەمەس, ەلدىڭ ءوز اۋزىنان ەستىسەك, مەملەكەتكە شىن ولجا. نەگىزى, ەلباسى دا, حالىق تا جولداۋداعى مىندەت, ياعني جاستاردىڭ تابىسى مەن تۇرمىس ساپاسىن ارتتىرۋ بارشا ءىستىڭ باستى ولشەمى بولسا ەكەن دەيدى. سوندىقتان جاستار جىلى تەك ويىن-ساۋىقتاردى, بايقاۋلاردى, جارىستاردى, فەستيۆالداردى, جيىندار مەن فورۋمداردى تۇگەندەيتىن جىل بولماسا ەكەن دەپ تىلەيمىز. وسى ورايدا قوعامدا كوپ ايتىلا بەرمەيتىن, بىراق ونىڭ سانالى بولىگىن الاڭداتىپ جۇرگەن, جاستاردىڭ عانا ەمەس, تۇتاس ەلدىڭ ومىرىندە ماڭىزى بار جانە كوپ بولىپ قولعا الاتىن ءبىردى-ەكىلى ماسەلەنى ورتاعا سالعىمىز كەلەدى.
جاستاردىڭ ءدال قازىرگى جاعدايىن باعالاعاندا «جاستار – قوعامنىڭ بولاشاعى», «جاس كەلسە – ىسكە», «بولاشاق جاستاردىڭ قولىندا», «جاستارعا – قامقورلىق», ت.ب. سياقتى مۇرات-ماقساتتى سوزدەردىڭ قۋاتى ازايىپ, جالاڭ ۇراننىڭ دەڭگەيىندە قالىپ قويعانىن ءوزىمىزدىڭ تانىستار, تانىس ەمەستەر, بارشا جۇرت ايتا سالاتىن بولدى. وعان كىم كىنالى؟
البەتتە, مەملەكەت تاراپىنان جاسالعان جاعدايلار تۇگىلى قۇدايدىڭ ءوزى ءتىرى جانعا تەڭدەي بەرگەن مۇمكىندىكتى پايدالانباعان جاستارعا كىنانى ارتا سالۋ – وپ-وڭاي. ۇلى اباي «جاستارعا جابىلمايتىن جالا جوعىن» وسىندايدى مەڭزەپ ايتسا كەرەك. قازىرگى كۇندە ەڭبەك ەتكەن ادامنىڭ اش قالمايتىنىن ەڭكەيگەن كارىدەن ەڭبەكتەگەن بالاعا دەيىن جاقسى بىلەدى. ۋاقىتشا جۇمىسسىز بولىپ قالۋ دا تاڭسىق ەمەس, ەڭ باستىسى ادام ەڭبەكسىز بولماۋى ءتيىس. جاستار دا ءبىلىمىن ۇنەمى, تىنىمسىز تولىقتىرىپ وتىرماسا, كوشتەن قالىپ قوياتىنىن سەزەدى. ءىستىڭ كوزىن تاپقان ادامداردىڭ تابىسى دا ءوستى. تۇتاس العاندا, ەلدىڭ تۇرمىس دەڭگەيى ارتتى. ءبىر انىق نارسە: تويعان حالىق باقىتتى ەمەس, ۇرپاعىن رۋحاني مەشەلدىكتەن ساقتاپ قالعان حالىق باقىتتى. «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىن شىن تۇسىنگەن كوپشىلىكتىڭ پىكىرى دە وسىعان سايادى.
ۇلكەندەردىڭ «سەندەردىڭ جاستارىڭدا ءبىز مىناداي ەدىك, انانى-مىنانى جاساعانبىز, ول كەزدە اناۋ ەدى, مىناۋ ەدى...» دەگەن ۋاعىزناماسىن بۇگىنگى جاستار قابىلدامايدى. ءتىپتى ۇرپاعى ءوز اتا-اناسىنىڭ جولىن قايتالاۋى مۇمكىن ەمەس, مىندەتتى دە ەمەس. ويتكەنى زامانى باسقا, دامۋ ساتىسى وزگەشە ورىلگەن. وسىعان بايلانىستى قان مايدانعا قاتىسقان اكەمىزدىڭ تاعىلىمدى اڭگىمەسى ەسكە ەرىكسىز ورالادى. تەلەديداردان سوعىس تۋرالى كورگەن كينونىڭ اسەرىمەن قويىلعان مايدان جايىنداعى بالالىق سۇراعىمىزعا: «17 جاسىمدا وتان قورعاۋعا اتتانامىن دەپ ويلادى دەيسىڭدەر مە؟ ءوز ەلىڭنەن, جەرىڭنەن اياناتىن ەشتەڭە جوق. باسقا تۇسكەندى جۇرتپەن بىرگە كوردىك. ە-ە-ە, ماڭدايىمىزعا تاعدىردىڭ جازعانى عوي, قايتەسىڭ ونى, سوعىستىڭ بەتىن اۋلاق قىلسىن!», دەپ تاۋبەلى ەستەلىگىن تەز دوعاراتىن. مەكتەپتە جەكەلەگەن قۇرداستاردىڭ سوعىس تاقىرىبى بويىنشا اڭگىمەشىلدىگىن العا تارتقاندا, «اركىمنىڭ ءوز جولى بولادى, تاعدىرى دا ارقالاي» دەپ سول ءبىر تاقىرىپتى قاۋزاي بەرۋدى ۇناتپايتىن ەدى. سوعىستان كەيىنگى اۋىرتپالىقتاردىڭ دا كوپ بولعانىن تاريحتان بىلەمىز. وتكەندى ءجيى قايتالاپ ايتا بەرۋگە بولمايتىنىن سوندا ۇعىنعانبىز. وتكەندى ايتقاندا «قازىرگى جاستار ءبىز سياقتى ەمەس, ال ءبىز بولساق…» دەگەن بازىنادان گورى, تاريحتان ساباق العان, رۋحى بيىك, زامانىنا ساي جاستاردى كورىپ, ولارعا قىزىعا قاراعان ءجون ەمەس پە؟
اعا ۇرپاقتىڭ وسيەتتەرىنە بۇگىنگى جاستارىمىز لايىق پا؟ ارينە اتا جولىن جالعاعان لايىقتىلار كوپ ەكەنى – اتقان تاڭداي اقيقات. سوندا دا «بالام دەيتىن ەل بولماسا, ەلىم دەيتىن بالاڭ قايدان بولسىن؟» دەگەن احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ اتالى ءسوزىن كەز كەلگەن مەكەمەنىڭ ماڭدايشاسىنان بۇرىن بارلىق باسشىلاردىڭ كوكەيىنە جازىپ قويسا, نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى. بارشا سانالى جاستىڭ ءبىلىم العاننان كەيىنگى وتان الدىنداعى, اتا-انا الدىنداعى پەرزەنتتىك پارىزى – وتباسىن قۇرۋ. ويتكەنى «باس ەكەۋ بولماي, مال ەكەۋ بولمايدى». وسى ىستە جەكەلەگەن جاستاردىڭ سوزبالاقتاپ ءجۇرىپ الاتىنى نەسى؟ وتباسىن قۇرۋعا ولاردىڭ ق ۇلىقسىز بولۋىنىڭ سەبەبى ءارتۇرلى, سونىڭ ىشىندە تۇرمىستىق قيىندىقتاردى العا تارتاتىندار دا جەتەرلىك. ماسەلەن, ستاتيستيكا بويىنشا ەلىمىزدە جاسى 25-تەن جوعارى بويداق سانى 3 ميلليوننان اسادى ەكەن, 14-29-عا دەيىنگىلەر 4 ميلليون 650 مىڭعا جۋىق, ونىڭ ىشىندە قىز بالالاردىڭ 28,2%-ى, ال ەر-ازاماتتاردىڭ 39,6%-ى بويداق ەكەن.
جاستار قالاي ۇيلەنبەك؟ جەكە باستىڭ شارۋاسى ءدىل امىرىنە, ءدىن جولىنا, ناقتى تۇرمىستىق جاعدايعا بايلانىستى بولماق. ال ادال نەكە-ريزىقتى ارتتىراتىن, باقىتقا كەنەلتەتىن – اتا جولى. اعا ۇرپاقتىڭ اسىل مىندەتى وسى قاعيدانى جاستارعا ۇعىندىرۋ, تەرەڭ ءتۇسىندىرۋ بولسا كەرەك. شاماسى كەلسە, قولعابىس ەتىپ, كومەكتەسۋ. ەڭ بولماسا ياكي جوق دەگەندە – كەڭەسىن بەرىپ, قولۇشىن سوزۋ. «نۇر» سۇرەسىنىڭ 32-اياتىندا: ء«الى ارالارىڭداعى نەكەگە تۇرماعانداردى جانە قۇلدارىڭ مەن كۇڭدەرىڭنىڭ تۇزۋلەرىن ۇيلەندىرىڭدەر. ەگەر ولار كەدەي بولسا, اللا ولاردى ءوز كەڭشىلىگىمەن بايىتادى. اللا – مەيىرىمدى, كەڭ, ءبارىن ءبىلۋشى», دەپ جازىلعان ەكەن. تەك يسلام دىنىندە عانا ەمەس, بارلىق دىندە ۇيلەنۋدىڭ ادامزات ۇرپاعىن كوبەيتۋدەگى ماڭىزى ايتىلادى.
جاستاردىڭ شاڭىراق كوتەرىپ, وتباسىن قۇرۋدان بۇرىن ۇيلەنۋ تويىن قامداۋ, وتكىزۋ ماشاقاتىنان باسى اۋىراتىنى دا قۇپيا ەمەس. بۇل جەردە اسىپ-تاسىپ, جامان جەردى باسىپ جۇرگەندەر تۋرالى ايتىلىپ تا, جازىلىپ تا ءجۇر. ايتپەسە ەشكىم اجىراسۋ ءۇشىن ۇيلەنبەيدى. بۇرىندارى ءدام-تۇزى جاراسپاعاندار ىلۋدە بىرەۋ بولاتىن. ونىڭ ءوزى كوزگە تۇرتكى, سوزگە كۇلكى بولاتىنداي جاعداي ەدى. قازىر بۇل جاستاردىڭ ورتاسىندا ۇردىسكە اينالىپ بارادى: لاڭ جۇرگەندەي, قارا باسقانداي. ال «ۇيلەنۋ – وڭاي» دەپ ايتقاندار دا اسىعىس نەمەسە قاتەلەسىپ ايتقان سياقتى. قاتاردان قالماۋعا تىرىسىپ, قارىزدانادى, قارىمتاسىن ويلاماي قاۋعالانادى. بۇرىن ادەت-عۇرپىمىزدا بولماعان ىستەرگە ارتىق شىعىن شىعارادى. مىسالى, اتا-بابامىزدا جوق سالت – «قىدىرىس» («گۋليانكا») قايدان كەلدى؟.. جول قاتىناسى ەرەجەسىن ەسكەرمەيتىنى بىلاي تۇرسىن, ۇزىن-سونار اۆتوكولىك تىزبەگىنىڭ (تىكۇشاق جالدايتىندار دا بار) دابىل قاعىپ, داڭعازالانۋى جانە بار. وسىنداي كورىنىسكە نالىپ, ءومىر بويى ۇستاز بولىپ ىستەگەن مارقۇم قايىن اتامىز: «بۇلار اجىراسقان كەزدە دە وسىلاي دابىل قاعىپ, سۇرەڭ سالار ما ەكەن؟ سولاي مىندەتتەسە, دۇرىس بولار ەدى», دەپ مىسقىلداعانى بار-دى. سول مىسقىلدىڭ استارىندا اتانعا جۇك بولار شىندىق جاتقانىن بۇگىندە كورىپ-ءبىلىپ ءجۇرمىز. سوندا دەيمىز-اۋ, جاس جۇبايلاردىڭ سەزىمدەرى مىنگەن كولىگىنە ەلىرگەندەرمەن ولشەنە مە؟ كولىكتىڭ مودەلى مەن ءنومىرى دە باسەكەگە تۇسكەندەي. وسى رەتتە مۇنداي ماعىناسىز «كولىك شەرۋىن» شەكتەۋدى حالىقتىڭ سۇراعانى قاشان؟.. قۇزىرلى مەكەمەلەر قاتاڭ جازا قولدانباسا, اتان جارىس «الىسقا اپارارى» ءسوزسىز. ونداي جالعان باسەكەدەن باس تارتىپ, جۇرتقا جاعىمدى ءىس جاساعانداردى نەگە ۇلگى تۇتپاسقا؟ قىزىلوردالىق جاس جۇبايلاردىڭ بوس نارسەگە بەكەردەن بەكەر مال شاشپاي, توي شاشۋى رەتىندە تۇرمىس تاۋقىمەتىن تارتىپ جۇرگەن جەرلەستەرىنە ازىق-ت ۇلىك تاراتىپ, قايىرىمدىلىق داستارقانىن جايعانى – جەر-جەردە قولداۋعا لايىق, ناعىز اتا جولى ەمەس پە؟
بۇرىنعىلاردىڭ «بۇدان دا جامان كۇنىمىزدە تويعا بارعانبىز» دەيتىن اڭگىمەسىن كوپشىلىك بىلەدى. كەزىندە ۇيلەنگەندە «كومسومول تويىن» وتكىزىپ-اق ەل ساناتىنا قوسىلعان قانشاما ابىرويلى ازامات ارامىزدا ءجۇر. زامان وزگەردى, الەم دە جاڭارىپ جاتىر. ء«داستۇردىڭ وزىعى بار, توزىعى بار». وسىنى باسشىلىققا الساق, ۇيلەنۋ تويىن وتكىزۋدەگى مەنتاليتەتىمىزدى وزگەرتەتىن ۋاقىت كەلدى. كوپتەن كۇتكەن تويعا ەكى جاستىڭ اتا-اناسى, ەت جاقىن تۋعان-تۋىستارى مەن سىيلى دوستارىن عانا شاقىرۋ سالتاناتتى شارانى وتكىزۋدىڭ وركەنيەتتى ولشەمى بولسا, كىم سىناپ, كىم مىنەمەك؟ ەلىمىزدىڭ بار وڭىرىندە ءجيى قايتالانىپ جاتقان داڭعازالىق پەن ماقتانگەرشىلىك توڭىرەگىندەگى تويلار جونىندە اۋزى دۋالى قايراتكەر تۇلعالار دا ايتۋداي ايتىپ, جازۋداي جازدى. الايدا, «باياعى جارتاس – سول جارتاس» كۇيىندە قالىپ وتىر. سوندا ءداستۇرىمىزدى باعالاپ, ۇلتىمىزدىڭ قۇندىلىعىن قۇنتتاعان ەلدىك ءسوز دالادا قالعانى ما؟ قازىرگى كۇندە بىرەۋگە توي وتكىزۋدى ۇيرەتە المايتىنىڭىز ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. دەسە دە بۇل وتباسىلىق شارا عانا ەمەس, بەلگىلى ءبىر دارەجەدە ەلدىكتى تانىتاتىن, ۇلتتىق مادەنيەتتى قالىپتاستىراتىن جانە ايعاقتايتىن قۇبىلىس ەمەس پە؟ سوندىقتان وڭ-سولىن تانىعان, ءوزىن ساۋاتتى ۇلت زيالىسى دەپ سانايتىن ازاماتتار جانە ولاردىڭ اۋلەتى ورتاق ءىس ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنىپ, وزىنەن باستاپ وزگەگە ۇلگى بولعانىن قالايمىز.
نەكە باقىتى, وتباسى باياندىلىعى ۇيلەنۋمەن ەمەس, ءۇي بولۋمەن ەسەپتەلەدى. ءۇي بولۋدىڭ العىشارتتارى تابىس كوزى, ءۇي-جاي, جۇمىس قانا ەمەس, قارا شاڭىراقتا العان تاربيە, ونەگە بولسا كەرەك. ال جاڭا وتاۋدى قۇرۋعا اتسالىسۋ, ونى ساقتاۋ – قوعامنىڭ, سونىڭ ىشىندە ءبىلىم وردالارى مەن ەڭبەك ۇجىمدارىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگى. شاڭىراقتىڭ شايقالۋى, ياعني ەرلى-زايىپتىلاردىڭ اجىراسۋى – تەك سول وتباسى, اۋلەت, ورتا ءۇشىن اشكەرە قۇبىلىس, مورالدىق زارداپ قانا ەمەس, ەل دەموگرافياسىنا تونگەن قاتەر دەپ قابىلدانعانى ءلازىم. رۋحاني جاڭعىرۋ اياسىندا وسى ماسەلەنىڭ زاڭدىلىق ولشەمىن, قوعامدىق جاۋاپكەرشىلىگىن ناقتى ايقىنداپ الساق, ۇلت ءداستۇرى ورنىنا كەلىپ, الەۋەتى ارتپاق. «انشەيىندە اۋىز جاپپاس, توي دەگەندە ءبىرىن تاپپاستىڭ» كەرىن كەلتىرىپ, قوعامدىق ۇيىمداردىڭ وكىلدەرى – اقساقالدار, ايەلدەر, جاستار بەلسەندىلەرى, ءتىپتى نەكە قيعان ءدىن قىزمەتكەرلەرى بەيتاراپ جۇرسە, ونداي ۇيىمداردىڭ تيىمدىلىگى تۋرالى نە ايتا الامىز؟ بالكىم, ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى قاستەرلەۋدىڭ زاڭدىق جاۋاپكەرشىلىك نورماسىن ەنگىزۋدى ويلاستىرعان ءجون شىعار.
جاس وتباسىنىڭ شىرقىن بۇزاتىن شەتىن, ءپاناۋي سەبەپتەر دە بارشىلىق. سونىڭ ءبىرى – ۇرپاق ءسۇيۋ باقىتى. ومىردە ءتۇرلى جاعدايلارعا بايلانىستى ۇرپاق جالعاستىرۋ زاڭىنىڭ دا جۇمباقتاۋ ساتتەرى ۇشىراسادى. ارينە وركەنيەتتى زاماندا مۇنى شەشۋگە عىلىم مەن مەديتسينا جەتىستىكتەرى كومەككە كەلەدى. بۇگىندە جۇرتتىڭ ءبارىنىڭ زاماناۋي ەكۇ-دان (ەكستراكورپورالدىق تاسىلدەن) حابارى بار: ەستىپ-ءبىلىپ, بۇيىرعانىن كورىپ ءجۇر. الايدا, بۇل ءادىس الگىندەي جاعدايعا دۋشار بولعانداردىڭ ءبارىنىڭ قولى جەتە بەرمەيتىن, قىمباتقا تۇسەتىن دۇنيە ەكەندىگى دە راس. وسى جەردە مىندەتتى مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ جۇيەسى ەسەبىنەن ەكۇ وپەراتسياسىن ارزانداتۋ جاعىن قاراستىرسا جانە ونىڭ اقىسى مەديتسينا قىزمەتكەرلەرىنە سوڭعى ناتيجەگە قاراي تولەنسە, دارىگەرلەر ءۇشىن دە ىنتالاندىرۋ مەحانيزمى ىسكە قوسىلار ما ەدى؟ بۇل, ءبىر جاعىنان, وتباسىن ساقتاپ, شاڭىراقتى بەكەمدەۋگە ىقپال ەتسە, ەكىنشى جاعىنان, ەلدەگى دەموگرافيا ماسەلەسىن شەشۋگە قوماقتى ۇلەس بولاتىنى ءسوزسىز.
وسىعان بايلانىستى حالقىمىزدا بۇرىننان بار داستۇرلەردى جاڭعىرتۋ ماڭىزدى. اتاپ ايتقاندا, ۇزاق ۋاقىت بالا كورمەگەن نەمەسە پەرزەنتسىز قالۋ قاۋپى تۋعان وتباسىنىڭ باۋىرىنا اعايىن-تۋعاندارىنىڭ بالاسىن سالۋ ارقىلى كوپ شاڭىراق ساقتالىنىپ قالعانى تاريحتان ءمالىم. باۋىرمالدىق پەن جاناشىرلىقتىڭ باعا جەتپەس ۇلگىسى رەتىندە مۇنى دا ورايىن تاۋىپ, جالعاستىرۋعا بولار ەدى.
جاستاردىڭ حالىق سانىن كوبەيتۋدەگى مۇمكىندىگىن ءالى دە زەردەلەي ءتۇسۋ – مەملەكەتتىك ورگاندار ءۇشىن كوكەيكەستى ماسەلە. سونىڭ ناتيجەسىندە ءتيىستى قۇقىقتىق-نورماتيۆتىك اكتىلەرگە وزگەرىستەر ەنگىزۋگە دە بولادى. ماسەلەن, بەلارۋستە دەموگرافيالىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى باعدارلاما قابىلدانعاندا, «ۇكىمەت جاس وتباسىلاردىڭ ەكىنشى بالاسى تۋعاندا, ءۇي يەلەنۋ ءۇشىن العان نەسيەسىن 25%, ءۇشىنشى بالا تۋعاندا 50%, ال ءتورت پەرزەنتتى دۇنيەگە اكەلگەندە ءبارىن ءوز موينىنا الاتىنىن» ناقتىلاپ جازعان. ەگەر ءبىزدىڭ ەلىمىزدە دە وسىنداي جەڭىلدىكتەر جاسالسا, جاستارعا ايتارلىقتاي قولداۋ بولارى ءسوزسىز.
جوعارىدا ايتىلعانداي, جاستار جىلىن مەملەكەت يگىلىگىنە اينالدىرۋ وسكەلەڭ بۋىن ءۇشىن عانا ەمەس, ەلىمىزدىڭ بولاشاعى ءۇشىن ماڭىزدى بولماق. وسى ورايدا ناقتى ءىس-شارالار جوسپارىنىڭ سانىنان گورى, ساپاسىنا كوڭىل بولسەك, ءبىز اتاپ كورسەتكەن وزەكتى پروبلەمالاردى جۇيەلى تۇردە شەشۋگە جول اشىلار ەدى. سوندا قۇزىرەتتى مەكەمەلەردىڭ باتىل شەشىمدەرىن كورگەن جاستار ءوز ەلىنىڭ پاتريوتتارى ەكەندىگىن ىسپەن دالەلدەۋگە ىنتالانارى ءسوزسىز. قالادا دا, دالادا دا ىسكەر, ءبىلىمدى, باسەكەگە قابىلەتتى, قايىرىمدى جاستار كوبەيىپ, اتا جولىمەن دامۋدىڭ ساباقتاستىعىن ساقتايتىن ەدى.
دارحان مىڭباي,
پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى
