ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» ماقالاسى كەڭ بايتاق دالامىزدىڭ جەتى قىرىن اتاپ كورسەتىپ, وتكەن تاريحىمىزدى قايتادان زەردەلەپ, دۇنيە جۇزىنە تانىتۋدىڭ جولدارىن قاراستىرادى. الداعى اتقارىلار جۇمىستاردى ايقىندايدى. ماقالانىڭ اۋقىمى كەڭ, ماڭىزى زور.
وسى كۇنگە دەيىن ۇلان-عايىر دالانى مەكەندەگەن قازاق حالقىنىڭ تاريحى XV عاسىردا, ياعني قازاق حاندىعى قۇرىلعان كەزدەن عانا باستالادى دەپ, وعان دەيىنگى تاريحىمىزدان بەيحابار بولىپ كەلدىك. اقىن قادىر مىرزا ءالى: ء«بىزدىڭ تاريح بۇل دا ءبىر قالىڭ تاريح, وقۋلىعى جۇپ-جۇقا, بىراق-تاعى...» دەپ ايتقانداي, تاريحىمىزدىڭ جۇقا بولعانى كوزى اشىق زيالىلاردى ويلاندىراتىن. سوندىقتان ەلباسى تاريحىمىزدى جاڭاشا كوزقاراسپەن قاراۋدى ۇسىنادى.
بۇرىنعى تاريحىمىز ەۋروتسەنتريستىك كوزقاراستا جازىلىپ, قازاق حالقى عىلىم مەن بىلىمنەن شەت قالعان, تەك مال باعىپ, كوشىپ جۇرگەن, باسقىنشىلىق, زورلىق پەن زومبىلىق كورگەن حالىق رەتىندە سانالىپ كەلدى. ونىڭ دۇنيە ءجۇزىنىڭ وركەنيەتىنە قوسقان ۇلەسى اشىپ كورسەتىلمەدى. تەك تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن عانا تاريحىمىزدى تۇگەندەۋگە مۇمكىندىك الدىق. مىنە, ەلباسى « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» ماقالاسىن جاريالاپ, ۇلت تاريحىن تاني ءبىلۋدىڭ جاڭا كەزەڭىن باستاپ بەردى. قازاق تاريحىن سوناۋ ساق, عۇن, ەجەلگى تۇركى داۋىرىنەن ىزدەۋدى تاپسىردى.
ەجەلگى قىتاي حالقى كومپاس, دوڭگەلەك, جىبەكتەن ماتا توقۋ ارقىلى وركەنيەتكە ۇلەس قوسسا (باسقا حالىقتاردىڭ دا ۇلەسى بار), قازاق حالقىنىڭ دا الەم وركەنيەتىنىڭ دامۋىنا قوسقان وزىندىك ۇلەسى بار. ەلباسى ولاردى جەكە-جەكە جىلىكتەپ, اتاپ كورسەتەدى. اۋەلى ولاردىڭ ءمانى مەن ماڭىزىن ءوزىمىز ءتۇسىنىپ الۋدى ەسكەرتەدى.
حالقىمىز التى مىڭ جىل بۇرىن جابايى جىلقىنى قولعا ۇيرەتۋ ارقىلى الەمدىك دامۋعا ۇلەس قوستى. بۇل جاھاندىق قۇرىلىم, الپاۋىت يمپەريالاردىڭ قۇرىلۋىنا ىقپال جاسادى. ات ۇستىندە ساداق تارتۋدى جەتىلدىردى. قىلىشتى ويلاپ تاپتى. قارۋ-جاراقتىڭ قۇرىلىمىن وزگەرتىپ, ونى كۇردەلى, ىڭعايلى, قۋاتتى ەتە ءتۇستى. ساربازدىڭ ءوزىن, مىنگەن اتىن قورعايتىن ساۋىتتى العاش رەت اتا-بابالارىمىز جاسادى. اتقا وتىرۋعا ىڭعايلى شالبار تىكتى. بۇگىنگى كيىم ۇلگىلەرىندەي بىلعارى ەتىك, بورىك, شاپان كيدى.
الەمنىڭ قارىشتاپ دامۋىنا ىقپال ەتكەن مەتاللۋرگيا ءوندىرىسى بىزدەن باستالعان. ويتكەنى جىلقى ابزەلدەرىنىڭ كوبى ۇزەڭگى, اۋىزدىق, تاعا, جۇگەن سياقتى بۇيىمدار مەتالدان جاسالادى. وسىدان-اق ەجەلگى اتا-بابالارىمىزدىڭ تەمىردەن ءتۇيىن تۇيگەنىن بايقاۋعا بولادى. بۇل رەتتە «اڭ ءستيلى» اتا-بابالارىمىزدىڭ ايرىقشا جوعارى وندىرىستىك تاجىريبەسى بولعانىن كورسەتەدى. ولار ويۋمەن كەسكىندەۋدى, مەتالمەن جۇمىس ىستەۋدىڭ تەحنيكاسى, سونىڭ ىشىندە مىس پەن قولادان بالقىمالار مەن قۇيمالار قۇيۋدىڭ, جايما التىن دايىنداۋدىڭ كۇردەلى ادىستەرىن جاقسى مەڭگەرگەن.
ارحەولوگتاردىڭ قازبا جۇمىستارى نەگىزىندە ەلىمىزدىڭ بىرنەشە وڭىرلەرىنەن «التىن ادام» تابىلدى. وسىعان قاراپ ەلىمىزدى «التىن ادامداردىڭ» مەكەنى دەپ اتاۋعا بولادى. «التىن ادامداعى» اشەكەيلەردى ونەر تۋىندىسى, سول زامانداعى جاڭا تەحنولوگيالار دەۋگە بولادى».
ەۋرازيا كەڭىستىگىندە ورنالاسقان ۇلى دالامىز شىعىس پەن باتىستىڭ اراسىن جالعاستىرعان التىن كوپىر بولىپ كەلدى. ۇلى جىبەك جولى وسى جەردەن ءوتىپ, الەمدىك ساۋدا جۇيەسىنىڭ دامۋىنا, ترانزيتتىك ءدالىزدىڭ دامۋىنا تىكەلەي ىقپال ەتتى. ەلباسى وسى اتا-بابانىڭ ءىسىن ىلگەرى جالعاستىرىپ, ەۋرازيا كەڭىستىگىنە ترانزيتتىك-لوگيستيكالىق جول اشقانىن ايتا كەتۋىمىز كەرەك.
ەلباسى ءوز ماقالاسىندا قازاق جەرى تۇركى جۇرتىنىڭ قاراشاڭىراعى ەكەنىن ايتا كەلىپ, التاي جەرىنەن ءوسىپ-ءونىپ, الەمنىڭ شارتارابىنا تاراعانىن ەسكە سالادى. تۇركىلەر ۇلان-عايىر دالادا كوشپەلى جانە وتىرىقشى وركەنيەتتىڭ ورنەگىن قالىپتاستىرىپ, ونەر مەن عىلىمنىڭ جانە الەمدىك ساۋدانىڭ ورتالىعىنا اينالعان ورتاعاسىرلىق قالالاردىڭ گۇلدەنۋىنە جول اشقانىن دالەلدەيدى. تۇركى جەرىندە وركەنيەتتىڭ ۇلى ويشىلدارى ءابۋ ناسىر ءال-فارابي, تۇركى جۇرتىنىڭ رۋحاني باسشىسى قوجا احمەت ياساۋي ءومىر ءسۇرىپ, ءىلىم تاراتتى.
قازاقستان الما مەن قىزعالداقتىڭ وتانى ەكەنىن, ولاردىڭ الەمگە وسى جەردەن تاراعانىن ايتا كەتەدى. قازاق دالاسىندا قىزعالداقتىڭ ەلۋگە جۋىق ءتۇرى وسەدى. الەمگە اتاعى شىققان «گوللاند قىزعالداعى» قازاق دالاسىنان اپارىلعانىن ايتىپ ءجۇرمىز. سوندىقتان الما مەن قىزعالداعىمىزدى قولعا الىپ, برەندكە اينالدىرۋ ماسەلەسىن قوزعايدى.
ەلباسى قازاق ەلى جاھاندىق وركەنيەتكە نە بەردى دەگەن ساۋالعا وسىلاي جاۋاپ بەرەدى. ياعني ۇلى دالانىڭ ادامزات وركەنيەتىنىڭ قاينار كوزى بولعانىن ساراپتايدى. تاريحىمىزدى قايعى-قاسىرەتپەن, جاۋگەرشىلىك زامانمەن, ۇرەيلى جىلدارمەن عانا ەمەس, الەمنىڭ قالىپتاسۋىنا, عىلىم مەن ءبىلىمنىڭ دامۋىنا, وركەنيەتتىڭ ءورىس الۋىنا سۇبەلى ۇلەس قوسقان حالىق ەكەنىن ەسكە ۇستاۋدى اتاپ كورسەتەدى. وسىنىڭ ءبارى قازاقتا عىلىمنىڭ, جوعارى مادەنيەتتىڭ, زيالىلاردىڭ بولعانىن كورسەتەدى. سوندىقتان دالامىزدان باستاۋ العان مادەنيەتتەردىڭ يگىلىگىن دۇنيە ءجۇزىنىڭ ءالى كۇنگە دەيىن كورىپ وتىرعانىن دارىپتەۋ كەرەك.
كوشكىنباي ەلىكباەۆ,
ارداگەر-ۇستاز
تۇركىستان وبلىسى,تولەبي اۋدانى
