كوككول نەمەسە جەر كىندىگىنە ساپار
جەكسەنبى, 17 ماۋسىم 2012 0:27
بالا كۇنىمىزدە كوككول جايىندا كوپ اڭگىمە ەستۋشى ەدىك. ۇلكەندەر جاعى وندايدا ءازىل-كۇلكىنى تىيا قويىپ, وزگەشە سالماقتانا قالىساتىن. سوسىن ساراڭ باستاپ, سىزدانا ءسوز قوزعايتىن. كوككولدەگى كەن قازۋ اناۋ ايتقانداي قۇپيا دا بولماعان سىڭايلى. بىراق ءبىزدىڭ اعايىندار كوككولدىڭ اتىن ەستىسە كوڭىلدەرىنە الاڭ ءبىتىپ, كوپ جاعدايدا تۋرا جاۋاپتان جالتارىسا بەرەتىن.
جەكسەنبى, 17 ماۋسىم 2012 0:27
بالا كۇنىمىزدە كوككول جايىندا كوپ اڭگىمە ەستۋشى ەدىك. ۇلكەندەر جاعى وندايدا ءازىل-كۇلكىنى تىيا قويىپ, وزگەشە سالماقتانا قالىساتىن. سوسىن ساراڭ باستاپ, سىزدانا ءسوز قوزعايتىن. كوككولدەگى كەن قازۋ اناۋ ايتقانداي قۇپيا دا بولماعان سىڭايلى. بىراق ءبىزدىڭ اعايىندار كوككولدىڭ اتىن ەستىسە كوڭىلدەرىنە الاڭ ءبىتىپ, كوپ جاعدايدا تۋرا جاۋاپتان جالتارىسا بەرەتىن.
سودان با, كوككول بەينەسى ءبىزدىڭ سانامىزدا بۇلدىر-بۇلدىر ساعىمداي قالىپ قويعان.
ەندى باعامداساق, كوككول الگى ادامداردىڭ ومىرىندەگى ەڭ ازاپتى, بەينەتتى جىلدارى بولعان ەكەن عوي… بەينەتتى بولعانى سونشالىق, كوككولدى ارتىق رەت ەسكە الۋدىڭ ءوزى جاندارىن جارالاعانداي. ءزىل باتپان سول ازاپتى ارقالاپ وتكەن اعالارىمىز تۇگەلگە دەرلىك ومىردەن وزىپ كەتتى. وكىنىشتىسى – ءبارى دە ەرتە كەتتى. كوبىسى قىرىق پەن ەلۋدىڭ ىشىندە, ۇزاعانى الپىسقا جەتە جىعىلدى. كوككولدەن سوڭ ءومىر بويى كوكساۋ بوپ قالعان مەنىڭ ۋاتاي اتامنىڭ ءوزى ايتەۋىر ءوزىن-ءوزى كۇتكەنىنىڭ ارقاسىندا (ەكى جىل عانا شاحتەر بولعان, قالعان ۋاقىتتا ۇستالىق جاساپتى) الپىستى ەڭسەرىپ بارىپ كوز جۇمدى عوي. ءبارىنىڭ دەرتى بىرەۋ ەدى – ول “سەليكوز” بولاتىن. سەليكوز دەگەن – وكپەڭدى شاحتانىڭ شاڭى قاماپ, “تسەمەنتتەپ” قاتىرىپ تاستايدى. قۇدايدىڭ اۋاسىن كەۋدەنى كەرە ارمانسىز ءبىر جۇتۋعا زار بولىپ, تىنىسىڭ تارىلىپ, اقىرى تۇنشىعىپ ولەسىڭ.
قازىر كوككول تۋرالى اڭگىمەنى ايتار اعايىن جوقتىڭ قاسى: ايماق بويىنشا قارايىپ بىرەر كىسى عانا ءتىرى ءجۇر.
… جالپى التايدى ارمانسىز ارالاعان ادامنىڭ ءبىرى ءبىز شىعارمىز. بالا كۇنىمىزدە قوي باعىپ, بوزبالا شاعىمىزدا ءشوپ شاۋىپ دەگەندەي, شابانباي مەن تارباعاتايدان وڭدى-سولدى ويقاستاپ تۇك قالدىرعامىز جوق. كەيىن يرەكتىڭ ۇستىنەن مارقاكولگە دەيىن, مارالدى اۋىلىنان قاتىن وزەنىنە دەيىن كۇن ءجۇرىپ, ءتۇن ءجۇرىپ جاياۋ دا باردىق. تاۋلى التايدى قوساعاشىمەن قوسا اينالىپ, جازاتىر باسىپ اقالاقادان ەل جاققا اسىپ تۇستىك. وسى ساپاردا شىندىعاتايدىڭ شىڭ بيىگىنەن قازاقستانعا قۇلار تۇستا ارداقتى اعامىز ءىليا جاقانوۆتىڭ وزىمەن بىرگە “ەدىل مەن جايىقتى” شامىرقانا شىرقاعانىمىزدى قايتىپ ۇمىتارسىڭ. كەيىن ورالحان بوكەەۆتى باس ەتىپ, ارشاتى تاۋلارىنىڭ بيىگىندە, ەل سيرەك باراتىن الىستاعى عاجايىپ شاڭگەن كولىنىڭ جاعاسىندا دا بىرەر كۇن جاتىپ قايتتىق. تۋعان جەردىڭ تورعايى تۇرىمتايداي كورىنەر, ق ۇلىنى تايداي كورىنەر, قىزدارى ايداي كورىنەر دەسەدى عوي… جىلىنا ءبىر كەلەر دەمالىسىمىزدى قالاي ماقتاساڭ دا ماڭدايىنا سياتىن التايدى ارالاۋعا ارناۋشى ەدىك. ءسويتىپ تۋعان جەر توسىندە اۋناپ-قۋناپ قايتۋدان اسقان راحات بار دەپ بىلمەيتىنبىز.
وسىلايشا قانشاما جەردى ارالادىق, قانشاما جەر كوردىك, بىراق كوككولگە جولىمىز ءبىر تۇسپەي-اق قويىپتى.
ايتسە دە كوككولگە ءبىر جەتسەك دەگەن ارمان ىشتە ءۇنسىز بۇعىپ جاتاتىن. ەلدەگى ازاماتتاردىڭ موينىنا مىندەتتەپ سالىپ تا كوردىك. ءبارىبىر كوككول ساپارىنىڭ رەتى كەلمەگەن.
كوككول جولىنىڭ ۇزاقتىعى, ۋاقىتتىڭ تاپشىلىعى سىلتاۋ بولىپ, ساپارىمىز ساعىزداي سوزىلا بەردى.
جول تۇسپەگەن سوڭ, كوككول دە كوڭىلدەگى ادەمى ءبىر ساعىنىشتاي جىلدان-جىلعا قوردالانىپ جينالا ءتۇستى.
سودان, بيىلعى جىل كوكتەم شىعا كوككولگە بارۋعا شىنداپ بەل شەشكەمىز. جەر ورتاسى جاسقا كەلدىك, ءبۇيتىپ سوزا بەرسەك ءومىردىڭ دە وتە شىعارىن ەسكە الۋعا تۋرا كەلدى. دايىندىق جۇمىسىنا ەرتە باستان كىرىسىپ, ساپار جوسپارىن جۇيەسىمەن جان-جاقتى ويلاستىرا باستادىق.
الدىمەن مۇزتاۋ مەن كوككول جاققا ساپارلاۋعا نيەت قىلعان ازاماتتار ىرىكتەلدى. ولاردىڭ ىشىندە جازۋشى ديداحمەت ءاشىمحانوۆ, دومبىرا جاساۋ شەبەرى, ونەرپاز جولاۋشى تۇردىعۇلوۆ, بەلگىلى جۋرناليستەر ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ پەن اناتولي گۋرسكي, باسپاگەرلەر تۇرلىعازى دۋانبەكوۆ, احمەتقالي وتەعاليەۆ, قايىردى نازىرباەۆتار, كاسىپكەرلەر الاشىباي بايمىرزاەۆ پەن امانگەلدى كەنجيندەر بار ەدى. ءبارىمىزدىڭ باسىمىزدى قوسىپ, اقىل-كەڭەسىن بەرىپ, شارۋاشىلىق جۇمىستاردى ۇيىمداستىرۋ ءىسىن ەلدەگى دوسىمىز ەرەن جۇماعۇلوۆ قولعا الدى. ەرەن تاۋ مەن تايگانىڭ ءجونىن جاقسى بىلەتىن اتاقتى اڭشى, ءور التاي تابيعاتىن قورۋشى جاناشىرى (قازىرگى كاتونقاراعاي ۇلتتىق پاركىنىڭ ديرەكتورى). سوڭىنان ەرەكەڭ بۇل شارۋاعا ءوزىنىڭ قول استىندا قىزمەت جاسايتىن قورىقشى ىنىلەرى مۇقتارحان جۇماعۇلوۆ پەن تولەۋحان تۋراتاەۆتى دا جۇمىلدىرعان. وسى ازاماتتاردىڭ ىسكەرلىگى بولماسا استانا مەن الماتىدان كەلگەن اعايىننىڭ جاعدايى مۇشكىل بولعانداي ەكەن. وعان كەيىن, ساپار بارىسىندا كوزىمىز جەتكەن.
ەرەن قيا-تاسقا شىدامدى ون ءتورت اتتى ەرتەرەك تاڭداپ, ونىڭ ەر-تۇرمانىن, جۇگەن-سايماندارىن ازىرلەپتى. جىگىتتەرگە جىلى كيىم, جاڭبىر مەن سۋ وتپەيتىن پلاششتار, شاتىرلار, باسقا دا كەرەك-جاراقتاردى دايىنداپتى. سودان ماۋسىم ورتالاي توقتار باجەنوۆ دەگەن اعامىزدى مالىن ايداتىپ, جول ورتاداعى سەيسەمباي جايلاۋىنا كوشىرىپ جىبەرەدى. سەيسەمبايعا دەيىن ىلدەبايلاپ ماشينا كولىگىمەن بارۋعا بولادى ەكەن. ودان ارى تەك سالت اتپەن عانا ساپارلايسىڭ. ماشينا كولىگى دەگەندە, بىلايعى ماشينا سەيسەمبايعا تاعى جەتە المايتىن بوپ شىقتى. استانادان ءمىنىپ كەلگەن ەكى “دجيپ” بۇل جولعا جاراماي قالعان.
* * *
ءسويتىپ, شىلدەنىڭ مي قايناتار ىستىق ءبىر كۇنىندە استانا مەن الماتىدان جينالعان دوستار ايگىلى بەرەل قورعانىنىڭ ماڭىندا باس قوسقانبىز.
مادەنيەتتى قولداۋ جىلىن وتكىزۋ تۋرالى قاۋلىسىندا قازاقستان ۇكىمەتى بەرەل قورعانىنىڭ جانىنان تۋريستىك بازا, قوناق ءۇي كەشەنىن سالۋدى مىندەتتەگەنى بار-دى. كاتونقاراعاي اۋدانىنىڭ اكىمى التايبەك سەيىتوۆ سوزىندە تۇرىپ, قورعاننىڭ تۋرا جانىنا, سىلدىراپ اققان بۇلانتى وزەنىنىڭ جاعاسىنا, قايىڭ-تەرەكتى ورماننىڭ ورتاسىنا ءاپ-ادەمى كوتتەدجدەردى سالىپ تاستاپتى. جيىرمادان استام قوناق بولمەسى, اسحانا, دەمالىس بەسەدكالارى, مونشاسى بار. ەندى قوسىمشا بىرەر قۇرىلىس سالىپ, بيليارد پەن تەننيس ستولدارىن قويۋدى ويلاستىرىپ وتىر ەكەن. تۋريستەردىڭ الدى كەلىپ جاتقانعا ۇقسايدى. كەلگەن تۋريستەر بەرەل قورعانىمەن, تابيعاتتىڭ كورىكتى جەرلەرىمەن, مارال, ومارتا شارۋاشىلىقتارىمەن عانا تانىسىپ قويمايدى, سونىمەن بىرگە بۇعى ءمۇيىزىنىڭ سورپاسىنا ءتۇسىپ, ەمدەلىپ تە جاتقان كورىنەدى.
مۇزتاۋ مەن كوككول جاققا ساپارلاۋشىلار وسى جەردە. بۇلانتى وزەنىنىڭ جاعاسىندا ءبىر قوندىق تا, ەرتەڭىندە ء“بىسمىللا” دەپ جولعا شىقتىق. سەيسەمبايعا باسقا ماشينا جارامايتىندىقتان, ءبارىمىز “گاز-66”-نىڭ قورابىنا تىعىلعامىز. الدىمىزدا تاۋ مەن تاستى, قيا-باتپاقتى ءجۇز شاقىرىمدىق جول جاتتى. ونىڭ جارتىسىن وسى ماشينامەن, قالعان بولىگىن اتپەن ءوتۋ مىندەتى تۇردى. شاقىرىم دەمەكشى, ءور التايدا ارا قاشىقتىق شاقىرىممەن ەمەس, ۋاقىتپەن ولشەنەتىن سەكىلدى. وعان وسى ساپاردا تاعى دا كوزىمىز جەتكەن…
ورمان ىشىندەگى يازەۆكا اۋىلىنا كىرگەن كەزدە جولباسشىمىز ەرەن جۇماعۇلوۆ: – قاراكولگە دەيىن وتىز شاقىرىم عانا قالدى, – دەپ ەسكەرتتى.
– ولاي بولسا سول قاراكولىڭە جەتە بىراق دەم الايىق, – دەدىك ءبىز.
عۇمىرى ارتىق ءسوز ايتپايتىن سالماقتى دا سىرباز ەرەن ميىعىنان جىميىپ:
– بايقاڭدار, جىگىتتەر, – دەگەن.
سوڭىنان سول 30 شاقىرىمدى “الپىس التى” وكىرىپ-باقىرىپ, ىڭىرانىپ-ىرعاتىلىپ ءتورت ساعات جۇرگەن كەزدە ءبارىمىز دە ويعا قالعامىز.
قاراكولدەن ارعى جول ءتىپتى قيىنداپ كەتكەن.
قاراكولدە ەجەلدەن پيلوراما بار ەكەن, كەڭەس زامانىندا يازەۆكا مەن وسى پيلورامانىڭ ەكى اراسىندا “مازدار” مەن “كرازدار” اعاش تاسىپ, ارلى-بەرلى جوڭكىلەپ جاتىپتى. ال قاراكولدەن ارى ءبىز سياقتى جۇرەك جۇتقاندار عانا ساپارلايتىن سياقتى.
قاراكولدەن شىققان بەتتە ءبىزدىڭ جول كاتۋن مەملەكەتتىك قورىعىنىڭ تەرريتورياسىنا بويلاي كىرىپ كەتتى. كاتۋن قورىعى – رەسەيدەگى اتىشۋلى قورىقتىڭ ءبىرى. ءسويتىپ ءبىز رەسەي جەرىنە ەنىپ, قاتىن (كاتۋن) وزەنىن جاعالاي ورلەپ, بىرەر ساعاتتان سوڭ قايىرا ءوزىمىزدىڭ قازاقستانعا قايتىپ ورالدىق. ۇزاق جىل كاتۋن قورىعىنىڭ ەگەرى بوپ قىزمەت جاساعان ءبىزدىڭ جولباسشىمىزدىڭ ءبىرى – اقادىل سۇندەتباەۆ باۋىرىمىز بۇل ماڭايدا اڭ مەن قۇستىڭ ايرىقشا كوپتىگىن اڭگىمە ەتتى. اسىرەسە بۇلان مەن بۇعى, بۇلعىن مەن قۇندىز, كامشات پەن كۇزەن كوپ كەزدەسەدى دەيدى.
– باعانا وزدەرىڭىز كورگەن قاراكولدە ياز دەگەن بالىق وسەدى, – دەدى اقادىل. – قازاق ونى شيقىلداۋىق بالىق دەيدى. ۇستاساڭ بولدى, اۋزىن اشىپ شيقىلداي بەرەدى. ودان بەرىرەكتەگى شەكاراداعى دوڭگەلەك كولدى – ءنالىم كولى دەيدى. ول كولدە ءيىسى التايدا كەزدەسپەيتىن ءنالىم دەيتىن بالىق وسەدى.
– ءنالىم قايدان پايدا بولعان بۇل جاققا؟
– ياز دا, ءنالىم دە تابيعاتتىڭ جۇمباعى. ولار عىلىمدا ەندەميك تۇرلەر رەتىندە قاراستىرىلادى.
جالپى بۇل قورىقتىڭ دا تەرريتورياسىنا كىرۋگە قاتاڭ تىيىم سالىنعان ءتارىزدى, كوزگە تۇسسەڭ ايىپپۇل تولەتەرى ءسوزسىز. مۇزتاۋعا باستار جالعىز جول وسى بولعاندىقتان ءبىز قورىققا امالسىز كىرگەن ەكەنبىز.
الدەبىر كۇمىس قوڭىراۋداي سىلدىراپ اققان بۇلاقتىڭ جاعاسىنا قىزىلدى-سارىلى پالاتكالار تىگىپ تاستاپ, وت جاعىپ, تاماق ءىشىپ جاتقان تابورداي توپقا جولىقتىق. ساقالدارى وسكەن ەركەكتەر, شورتى, ءدجينسى كيگەن قىز-كەلىنشەكتەر, گۇل تەرىپ ءماز بولعان بالا-شاعا.
– بۇلار رەريحشىلەر عوي. شامبالاعا تابىنىپ, مۇزتاۋعا كەتىپ بارا جاتقاندار, – دەدى دە, ەرەن ماشينانى توقتاتىپ, بىزگە بەس-ون ءمينوت ءۇزىلىس جاريالادى.
ءبىز دە سول ءۇزىلىستى پايدالانىپ, بۇلاقتى جاعالاعان جۇرتپەن جۇزدەسىپ سۋرەتكە تۇستىك, شىم-شىمداپ اڭگىمەگە تارتقان بولدىق.
تەگى وسى تابوردىڭ كوسەمى بولار, بۋرىل ساقال بىرەۋى قاسىمىزعا ءوزى كەلدى.
– قايدا بارا جاتىرسىزدار؟ – دەدىك ءبىز بۋرىل ساقالعا.
– جەر كىندىگىنە! – دەدى بۋرىل ساقال ءجۇزى بۇلك ەتپەي.
ءبىز ءبىر-بىرىمىزگە قاراستىق.
بۋرىل ساقال ءبىزدىڭ تاڭدانىسىمىزدى سەزدى دە, رياسىز جىميىپ قويىپ ءوز ويىن تۇسىندىرۋگە كىرىستى.
– كوسموستىق ەنەرگيانىڭ ءبارى وسى مۇزتاۋدا توعىسادى. العاش بۇل قۇبىلىستى ورىستىڭ ايگىلى فيلوسوف-سۋرەتشىسى نيكولاي رەريح اشقان بولاتىن, كەيىن بۇل قۇبىلىس عىلىم الەمىندە ناقتى دالەلدەنگەن…
– اتى-ءجونىڭىز كىم ەدى, اعاسى؟
– زينوۆي پەتروۆيچ دەسەڭىز بولادى. گەودەزيسپىن.
ۇزاق جىل سەۆەردە جۇمىس جاسادىم. ءوزىم سۋزدال دەگەن قالادانمىن…
– بىلەمىز, سۋزدالدا بولعامىز…
– اپىرماي, التايدان دا سۋزدالدا بولعان جاندى كەزىكتىرۋگە بولادى ەكەن عوي, – دەپ زينوۆي پەتروۆيچ بالاشا قۋانىپ قالدى.
– جەر كىندىگى دەپ ءسىز سوندا مۇزتاۋدى ايتىپ تۇرسىز با؟
– ءيا, وسى مۇزتاۋدىڭ ماڭايى… بۇل تۇستا اتموسفەرا قاباتى اسا جۇقا. كوسموستىق ەنەرگيانىڭ قۋاتى سونداي, جىل بەدەرىندە مۇزتاۋدىڭ باسى نەبارى 14 كۇن عانا اشىق تۇرادى. قالعان ۋاقىتتا جاعاعا سوققان سۋدىڭ يىرىمىندەي بۇلت تۇمشالاپ, شىر كوبەلەك اينالىپ جاتقانى.
– قىزىق ەكەن…
– ەشقانداي قىزىعى جوق. بۇل كوزى قاراقتى ازاماتتاردىڭ بارىنە بەلگىلى اكسيوما. بايقايسىزدار ما, مۇزتاۋ پالەندەي بيىك تاۋ ەمەس, نەبارى 4506 مەتر عانا. مۇزتاۋدان الدەقايدا بيىك, ادەمى ءارى اسەرلى شىڭدار تولىپ جاتىر. سويتە تۇرا نەگە جۇرتشىلىق مۇزتاۋعا اعىلادى. ويلادىڭدار ما وسىنى!
– قىزىق ەكەن…
ءدال وسىنداي اڭگىمەنى باياعىدا ءبىر ەستىگەنىمىز بار. ەسىمىزدە ەمىس-ەمىس قالعان سول ءبىر دەرەكتەردى زينوۆي پەتروۆيچ قايتا جاڭعىرتىپ وتىر. ءبىز ۇلكەن جاڭالىق اشقانداي كۇيگە ءتۇسىپ, قوش ايتىستىق تا ماشينامەن ىرعاتىلىپ تاعى كەتە باردىق.
بىرەر ساعاتتان سوڭ تايگا ىشىندەگى سىڭار سوقپاقتىڭ بويىندا ءتىزىلىپ كەتىپ بارا جاتقان قىزىلدى-سارىلى تاعى ءبىر توپقا كەزىكتىك. الدارىندا اتتىلى ەكى قازاق جىگىتى, جالدانعان جول كورسەتۋشى قويشى-قولاڭ. ومىراۋداعى نارەستە بولار, ات ۇستىندەگى ەكى قازاق ءۇش كىشكەنتايدى قولتىقتارىنا قىسىپ الىپتى. ماشينانى توقتاتىپ, اياق جازىپ جەرگە تۇستىك. ءبىزدى كورىپ, تىزىلگەن تابور دا دەمالىس جاساپ, كوگال ۇستىنە اياق سەرپىپ وتىرا-وتىرا كەتىستى. بوسقا تۇرماي, بۇل جۇرگىنشىلەرمەن دە ءجون سۇراسىپ شۇيىركەلەسە جونەلگەمىز.
– قايدا بەت تۇزەدىڭىزدەر؟
– قالاي دەسەك ەكەن… جەردىڭ كىندىگىنە بارا جاتىرمىز دەسەك سىزدەرگە ۇعىنىقتى بولا ما؟
بۇلار ءبىر-ءبىرىنىڭ اۋزىنا تۇكىرىپ قويعانداي سويلەيدى ەكەن.
– اناۋ جاقتا سىزدەر سياقتى ءبىر توپتى كەزدەستىردىك. ولار دا ءسىزدىڭ ادامدار بولار؟
– توپتار كوپ قوي بۇل جاقتا… ءبىز يركۋتسكى جاقتان, بايكالدىڭ ماڭايىنان كەلە جاتقان جاندارمىز… مۇزتاۋعا كەلىپ جۇرگەنىمىزگە كوپ جىل بولدى.
– بايكالداي ادەمى جەر تۇرعاندا, الىستاعى التايعا نەسىنە اۋرە بوپ كەلىپ جۇرسىزدەر؟
– بۇل مۇزتاۋ عوي!..
وسى ارادا كەيىندەپ تۇرعان ءبىر سارى جىگىت بىرەر اتتاپ بىزگە جاقىندادى دا:
– سىزدەر قازاق بولارسىزدار, قازاق بولساڭىزدار اشينا بابالارىڭدى بىلەتىن شىعارسىزدار؟ – دەپ تۇيىلە قالدى.
ءبىز باس يزەدىك.
– بىلسەڭىزدەر سول, كۇللى تۇركىنىڭ اتا تەگى بولعان اشينا ءوزىنىڭ بەس ءجۇز جىگىتىمەن وسى ورتالىق التايدا تىعىلعان, وسى توڭىرەكتى پانا ەتكەن. مەنىڭ اتىم مانسۋر, تاتارمىن, ياعني اشينا مەنىڭ دە بابام. تاريحتا اشينانىڭ جىگىتتەرى كەن قازىپ, تەمىر وندىرگەنى ايتىلادى. سوڭىنان بەس ءجۇز جىگىت ەرەسەن قۋاتتانىپ, كورشى ۇلىستاردى باعىندىرعان, ءسويتىپ تۇركى مەملەكەتىنىڭ نەگىزىن قالاعان.
وسىدان ءبىر كۇن بۇرىن ەڭىستە ساۋىتبەكتىڭ جالپى ادامزاتتىڭ قولا داۋىرىنەن تەمىر داۋىرىنە ءوتۋى التاي تاۋىندا باستالعانىن اڭگىمەلەپ جاتقانى ويىما ورالدى. “قولادان جاسالعان اۋىزدىق اتتىڭ ەزۋىن ءتىلىپ جىبەرەدى, سودان ات الىس جولعا شىدامايدى, اتتىڭ قاتتى شابۋى دا, جورىق كولىگى بولۋى دا تەمىر اۋىزدىق شىققاننان كەيىن باستالعان, سوعان العاش قول جەتكىزگەن كونە تۇركىلەردىڭ جەر-دۇنيەنى دۇبىرلەتىپ جىبەرگەنىنىڭ نەگىزگى سەبەبى سول”, دەپ ەدى دوسىمىز.
– ول دەرەكتى گۋميلەۆتەن وقىعامىز, – دەپ ءبىز دە بىردەڭە بىلەتىنىمىزدى سەزدىردىك.
– گۋميلەۆ ونى بيچۋريننەن العان, – دەدى مانسۋر. – اڭگىمە وندا ەمەس, اڭگىمە – مەملەكەت قۇراتىنداي الاپات قۋات اشينانىڭ جىگىتتەرىنە قايدان كەلدى؟ سانى قازىرگى ءبىر باتالونعا دا جەتپەيتىن ساربازدار عوي. وسىنى ويلادىڭىزدار ما؟
ءبىز جاۋاپ تاپپاي, يىعىمىزدى كوتەردىك.
– ولار وسى مۇزتاۋدىڭ ماڭايىن پانالاعان. مۇزتاۋدان قۋات الىپ, وسى جەردەن ءوسىپ-ونگەن. سوندىقتان بارشا تۇركى جۇرتى مۇزتاۋعا يدولعا تابىنعانداي تابىنۋى مىندەت.
– قىزىق ەكەن…
– ءوز باسىم وسى مۇزتاۋعا ءۇشىنشى رەت كەلە جاتىرمىن. مۇزتاۋعا وزىمنەن باسقا تابىنىپ جۇرگەن ءبىر قاراكوزدى كورمەدىم. تابىنعاننىڭ ءبارى دە باسقا حالىق. ىرگەدە وتىرعان قازاقتىڭ اي قاراپ جۇرگەنىنە تاڭىم بار.
– اشينانىڭ مۇزتاۋ ماڭايىن پانالاعانى جونىندە ءسىزدىڭ عىلىمي دالەلىڭىز بار ما؟
مانسۋر “وسىنداي دا سۇراق بولا ما” دەگەندەي كوزىن ءبىر باجىراڭ ەتكىزدى دە, تۇكتى يەگىن سيپادى.
– سەنىم كەرەك, اعايىن, – دەدى تومەن قاراپ كۇرسىنىپ.
– ىشكى ءبىر سەنىمىڭ بولماسا, تۇيسىگىڭ بولماسا, نەسىنە ادام اتانىپ ءجۇرمىز…
ءبىز تاعى ءبىر جاڭالىق اشقانداي كۇيدە وشارىلعان توپپەن قوش ايتىسىپ, ماشيناعا وتىردىق.
* * *
… كەيىننەن, استاناعا قايتىپ كەلگەن سوڭ ينتەرنەتتەن شامبالا تۋرالى ءبىراز اقپاراتتى اقتارعامىز. شامبالانىڭ ماعىناسى “بەلوۆودە”, ياعني جەر جانناتى دەگەن ۇعىمدى بەرەدى ەكەن. جەر ۇستىندەگى شامبالا – كوكوراي مايسالى مامىراجاي مەكەن, ۇيرەك ۇشىپ قاز قونعان سۋلى دا نۋلى جەر. ال جەر استىنداعى شامبالا – حوش ءيىستى گۇلدەرمەن كومكەرىلىپ, قىمبات تاستارمەن اشەكەيلەنگەن, التىن زەرلى جارقىراعان قالا. بۇل تاڭعاجايىپ قالاعا كىرەر ەكى ەسىك بار. ونىڭ وڭتۇستىكتەگى ەسىگى گيمالاي تاۋلارىنىڭ گۇلجازيرالى ءبىر اڭعارىندا, براحماپۋترا وزەنىنىڭ باستاۋىندا. سولتۇستىك ەسىگى التاي تاۋلارىندا, مۇزتاۋدىڭ ماڭايىندا دەسەدى.
ال ەندى وسى جەر جانناتى – بەلوۆودە جايىندا ورىس جىلنامالارىندا دا ءبىرشاما دۇنيە ايتىلىپتى.
981 جىلى كيەۆ كنيازى ۆلاديمير سۆياتوسلاۆوۆيچ وزىنە وتىز ءۇش جاسار موناح سەرگيدى شاقىرىپ الىپ, وعان جەر جانناتى – بەلوۆودەنىڭ قايدا ەكەنىن انىقتاپ, سول جەردى تابۋ كەرەكتىگى جونىندە تاپسىرما بەرەدى. سەرگي نە ىستەرىن بىلمەي, قۇدايعا قۇلشىلىق ەتىپ, ودان جالبارىنىپ كومەك سۇرايدى. جەتىنشى ءتۇنى سەرگيدىڭ تۇسىنە ءوزى موناح بولعان افون ءموناستىرىنىڭ ناستوياتەلى كىرەدى. ول جەر جانناتى – بەلوۆودە تۋرالى اڭىز ايتادى.
كونە زاماندا ۆيزانتيانىڭ بەلگىلى ءبىر پاتشاسى ءوز دىنىنە كوڭىلى تولماي, بۇكىل ەلدەگى اقىلدىلاردى جيناپ الىپ, جاقسى ءدىن تاڭداۋ ءۇشىن قايدا ەلشىلىكتەر جىبەرۋ كەرەكتىگىن سۇرايدى. اقساقالداردىڭ ىشىندەگى ەڭ كارىسى ورنىنان تۇرىپ: “الىس شىعىستا ماڭگىلىك سۇلۋلىق پەن اقيقات ەلى – جەر جانناتى تۋرالى ايتادى, بىراق ول جاققا كەز كەلگەن ادام بارا المايدى, سول ەلدىڭ تۇرعىندارى وسى ماقساتقا لايىق دەپ تانىعاندار عانا بارا الادى دەپ ماعان ءوز ۇستازىم ايتىپ ەدى”, – دەيدى. ۆيزانتيا پاتشاسىنا بۇل اڭىز ۇنايدى دا, باس ەتىپ الگى قاريانى سايلاپ, شىعىسقا ەلشىلىك اتتاندىرادى. ولاردان كوپ ۋاقىت حابار بولمايدى, تەك 20 جىلدان سوڭ الگى قاريا عانا ورالادى. كوپ جىلعا سوزىلعان قيامەتتى ساپاردا قاسىنداعى سەرىكتەرىنىڭ ءبارى قازا بولىپتى.
تۇسىندە كورگەنىن سەرگي كنيازگە باياندايدى. كنياز تىڭداپ بولعان سوڭ ۆيزانتيا پاتشاسى سياقتى ول دا 333 ادامنان تۇراتىن ەلشىلىكتى جولعا دايىندايدى. ولارعا شىعىسقا, تەك كۇنگە قارسى ءجۇرىپ وتىرۋعا بۇيرىق بەرىپ, ۇزاق-سونار ساپارعا اتتاندىرادى. ولار ءۇش جىلدان كەيىن قايتىپ كەلۋى ءتيىس دەپ كۇتىلەدى, الايدا ولار ءۇش جىل ەمەس, وتىز جىلدا دا ورالماي قويادى.
جەر جانناتىنا ەلشىلىك جىبەرگەننەن كەيىن ارادا 49 جىل وتكەندە تسارگرادتان ءبىر جاسى ۇلعايعان موناح كەلەدى. ول كيەۆتە جەتى جىل ەلەۋسىز ءومىر ءسۇرىپ, اجالىنىڭ جاقىن قالعانىن سەزگەن كەزدە, كوپشىلىككە باقۇلداسۋ ءسوزىن ايتىپتى: “مەن باياعى ۇلى كنياز ءۆلاديميردىڭ جەر جانناتىن ىزدەۋگە جىبەرگەن ەلشىسى بولامىن. ءبىز بوتەن ەل, بوتەن جەرمەن ەكى جىل ءجۇرىپ, جىلقى مەن ادام قاڭقاسىنا تولى ءبىر شولگە ىلىندىك. اق سوڭكە بوپ شاشىلىپ جاتقان قاڭقالاردى كورگەن كەزدە سەرىكتەرىم شوشىپ, كوپشىلىگى كەرى قايتىپ كەتتى. تەك ەكى جولداسىممەن مەن عانا قالدىم. اپتاپ پەن اشتىققا, سۋسىز شولگە قاراماستان ءبىز شىعىستى بەتكە الىپ جۇرە بەردىك. ەڭبەگىمىز اقتالىپ, جولاي بىزگە ءبىر كەزدەرى جەر جانناتىندا بولعان كىسى جولىقتى. ول كىسى بىزگە ءجون سىلتەپ, قاسىمىزعا جولسەرىكتەر قوسىپ بەردى. كوپتەگەن قيىنشىلىقتان سوڭ ءبىز ءبىر جازيرالى تاۋعا شىقتىق. قاسىمداعى جولداستارىم ناۋقاستانىپ قالدى, ال جولسەرىكتەر ارى قاراي بارۋدان باس تارتتى. مەن تىپتەن جالعىز قالدىم, قاسىمدا ءتىرى جان بولمادى. بىراق مەن جىگەرىمدى جاسىتپادىم. مەنىڭ كەۋدەم باقىت پەن شاتتىققا تولىپ, جۇرەگىمدى بەلگىسىز ءبىر قۋانىش سەزىمى بيلەي بەردى. مەن ساياحاتىمنىڭ ماقساتىنا جاقىن ەكەنىمدى ءارى وعان مىندەتتى تۇردە جەتەتىنىمدى سەزدىم”, – دەپ ەسىنە الادى. سەرگي موناحتىڭ بۇدان ءارى ايتقانى – اقىل-ەسى كىرەسىلى-شىعاسىلى جاعدايدا ول تاۋ سوقپاقتارىمەن توقتاۋسىز جۇرە بەرەدى. ءتورتىنشى كۇنى كەشكە قاراي ونى بەلگىسىز ءبىر تىلدە, بىراق سەرگي تۇسىنەتىن تىلدە سويلەيتىن ءبىر ادامدار تاۋىپ الادى. وسىلاي ورىس موناحى عاجايىپ جەر جانناتىنا جەتەدى. ول تۋرالى سەرگي بىلاي دەيدى: “مەنىڭ كورگەنىمنىڭ ءبارىن ايتۋعا ءتىل جەتپەيدى. بىراق مەن شامام كەلگەنشە ايتۋعا تىرىسايىن. ەڭ ءبىرىنشى ايتارىم, بەلوۆودە – ەرتەگى دە, اڭىز دا ەمەس, ول شىندىق…”. سوڭىنان موناح قايتىس بولادى, بىراق جەر جانناتى تۋرالى ونىڭ اڭگىمەلەرى اۋىزدان اۋىزعا تاراپ, كوپ ادام “كۇنگە قارسى” ساپار شەگۋدى ارماندايدى.
وسى جولمەن 1926 جىلى ورىستىڭ اتاقتى فيلوسوف-زەرتتەۋشىسى, سۋرەتشى نيكولاي رەريح تە ءجۇرىپ وتكەن ەكەن. ءوزىنىڭ ساياحاتى تۋرالى رەريح: “وڭتۇستىكتەگى ورىس جازىعى مەن كاۆكازدىڭ سولتۇستىگىندەگى دالالار ارقىلى التايعا ءتۇزۋ سىزىق جۇرگىزىڭدەر, ال ودان سوڭ وڭتۇستىككە بۇرىلىڭدار. ەگەر وسى باعىتپەن جۇرە بەرسەڭىز, مىندەتتى ءتۇردە التايداعى بەلۋحا (مۇزتاۋ) تاۋىنا بارىپ تىرەلەسىز”, – دەپ جازىپتى.
وسىلايشا جەر جانناتى ورىس حالقى ءۇشىن ەڭ ءبىر ارماندى ماقسات بولىپ قالا بەرىپتى. التايداعى مۇزتاۋعا بارعان ادامدار ناعىز اسەمدىك پەن ادىلدىك پاتشالىعىن تابادى دەپ يلانعان. قاسيەتتى مۇزتاۋدىڭ ماڭىنداعى ادام جۇرمەس شاتقالدارىندا شۇعىلالى الەم – شامبالاعا كىرەر ەسىك بار دەپ سەنگەن.
* * *
ىمىرت ءۇيىرىلىپ, قاس قارايعان شاقتا قالىڭ ورماننىڭ ىشىنەن شىعىپ, كوك شالعىندى كەڭ اڭعارعا قاراي قۇلادىق. اڭعاردىڭ قوس قاپتالى باستارىن قار شالعان وركەش-وركەش تاۋلار, سىلەمدەنىپ كوز جەتەر كوكجيەككە دەيىن سوزىلىپ كەتە بارعان. اڭعاردىڭ تۇستىگى شوقتانعان قاراعاي, تەرىستىك جاعى ۇيىسقان قارا ورمان. ساي تابانىندا مىڭ بۇرالىپ سىلاڭ قاققان ارنالى وزەن. توڭىرەكتى قاراڭعىلىق جاۋىپ ءتۇن تۇندىگى كومكەرسە دە وزەن كۇمىس شاشباۋداي جالتىراپ جاتىر.
– باعانا بەرەلدىڭ قاسىنداعى اقبۇلاق وسى, بۇل جوعارعى اعىسى, – دەپ اقادىل ەتەكتەگى وزەندى يەگىمەن نۇسقادى.
اڭعاردىڭ ورتا تۇسىنان جىلت ەتىپ وت كورىندى. ءبىزدى سارىلا كۇتىپ وتىرعان توقتار باجەنوۆ اعامىزدىڭ كيىز ءۇيى سول بوپ شىقتى.
اجىلداپ ايلى تۇندە قاباقتان قۇلاعان بىزدەردى توقاڭ قۇشاق جايىپ ەسىك الدىندا ءوزى قارسى الدى:
– اتتارىڭ دايىن… مەنىڭ ۇلكەن ۇلىم تۇرسىنحاندى سەندەرگە جولباسشى ەتىپ جىبەرەيىن دەپ وتىرمىن. – توقاڭ ءمان-جايدى كەلگەن بەتتە ايتىپ جاتىر. – كوككولدىڭ جولىن ۇلىم ەكەۋمىزدەن باسقا جان بىلمەيدى… ەرتەڭ تاڭعى سالقىنمەن شىعىپ كەتكەندەرىڭ ءجون.
– اقادىل, سەنى بۇل توڭىرەكتىڭ سوقپاعىنا دەيىن بىلەدى دەپ ماقتاۋشى ەدى عوي؟
– ولارى راس, بۇل جاقتا مەن بىلمەيتىن سوقپاق جوق. بىراق, مويىنداۋ كەرەك, مۇزتاۋ مەن كوككولگە بارىپ كورمەپپىن. – اقادىل كىنالى جانداي جەلكەسىن قاسىدى.
توقاڭنىڭ داستارقانىنان ءدام تاتىپ, ساپىرعان سارى قىمىزعا سۋسىنداعان سوڭ, دالاعا لاۋلاتىپ وت جاقتىق. سوسىن بارشامىز وتتى كۇرگەيلەي جايعاسىپ, ءتۇن جارىمىنا دەيىن اڭگىمە سوقتىق.
تۇرسىنحان وتتىڭ ۇستىنە موسى ورناتىپ, وعان سۋ تولى شەلەك ءىلدى دە, بالىق ءپىسىرۋ قامىنا كىرىستى.
* * *
مىناۋ اعارىپ جاتقان اقبۇلقاقتىڭ بۇل تۇسىندا بالىق بولمايدى ەكەن: تومەنىرەكتە وتىز مەترلىك سۋ قۇلاماسى بار دەسەدى. بالىق سودان بەرى ورلەي الماي قالاتىن سياقتى. بىزگە ارناپ بالىقتىڭ سورپاسىن, ياعني “ۋحا” قايناتىپ جاتقان تۇرسىنحان بالىقتاردى تاۋدىڭ ارعى بەتىنەن, كوكسۋ جاقتان ۇستاپ اكەلىپتى.
جالپى ءور التايدا بالىق اۋلاۋ دا ءبىر عانيبەتتى قىزىق ەرمەك.
التايدىڭ بۇلاعى دا, وزەنى دە تاستاي سۋىق كەلەدى. تاستاي بولاتىنى – باستاۋىن بيىك مۇزدىقتاردان, ماڭگى قاردان الادى. وسى تاستاي سۋىق سۋدا ادەبي تىلىمەن ايتساق اققايراڭ, جەرگىلىكتى جۇرتتىڭ تىلىمەن ايتساق “حاريۋس” دەگەن بالىق وسەدى. حاريۋس – فورەلدىڭ تاۋ سۋىندا عانا وسەتىن تەكتى جۇراعاتى. وسى اققايراڭ اساۋ وزەن ىشىندە اتقان وقتاي زاۋلايدى, كوز ىلەسپەس شاپشاڭ. كىشى-گىرىم سارقىرامادان جەبەدەي اتىلىپ شىعىپ كەتەدى.
ارينە, بالىقتىڭ دا, بالىقشىنىڭ دا ءتۇر-ءتۇرى كوپ قوي. قالا جاقتا دا بالىق دەسە دەلەبەسى قوزىپ شىعا كەلەتىن دوستار بارشىلىق. سولارعا ەرىپ, بىرەر مارتە ءبىزدىڭ دە بالىق اۋلاۋعا بارعانىمىز بار. وزەن مەن كولدىڭ تىپ-تىمىق ايناسىنا قارماقتى سالىپ قويىپ كۇنۇزاق سارىلا كۇتىپ وتىرعانىڭ… ءوز باسىم ونداي ۇزاق كۇتىسكە شىداماي, دالادا بالىق اۋلاۋدى ءبىرجولا قويعامىن.
تاستان تاسقا ۇرىپ, جاعالاۋدى سابالاپ الاسۇرىپ جاتقان التاي وزەنىندە بالىق اۋلاۋدىڭ قىزىعى باسقاشا. ورىستىڭ تاماشا جازۋشىسى ۆيكتور استافەۆ وسى اققايراڭ اۋلاۋشىلاردى ءوز شىعارمالارىندا “حاريۋسياتنيكي” دەپ اتايدى. ءبىز بالا كۇنىمىزدەن سونداي ناعىز قۇمارپاز “حاريۋسياتنيكتىڭ” ءبىرى بوپ وستىك.
بالىقشىلار الدىمەن تەمىر قارماققا ايۋدىڭ ءجۇنىن شىبىنعا ۇقساتىپ, قاناتىن شىعارىپ, جىپپەن ءورىپ بايلايدى. قارماقتىڭ بىرەۋىن قارا جىپپەن, ەندى ءبىرىن سارى, كوك جىپتەرمەن ورەدى. سوسىن تابيعاتتىڭ مەزگىلىنە, اۋا رايىنىڭ جاعدايىنا بايلانىستى بىردە قارا شىبىن, بىردە سارى, بىردە كوك شىبىن سالادى. ياعني اق كوبىكتەنگەن سۋدىڭ بەتىمەن الگى قارماق-شىبىندى اعىزادى. اعىپ كەلە جاتقان قارماق-شىبىنعا كەنەت اققايراڭ قارعيدى. سۋ بەتى سارت ەتەدى, قۇرىعىڭ سولق ەتەدى, ءوزىڭ سەلك ەتەسىڭ…
مىنە, مىناۋ شەلەك ىشىندە بۇرق-سارق قايناپ جاتقان بالىقتار ءدال سونداي ادىسپەن ۇستالعان.
“شىركىن-اي, بالىقتىڭ سورپاسىن-اي” دەپ بالىقشىلار تامسانىپ, مۇرىندارىن شۇيىرەتىن سورپاڭىز دا وسى. كوزى اعارىپ بالىق پىسكەن سوڭ ونى ءسۇزىپ الىپ بىلاي قويادى دا, سورپانىڭ ۇستىنە كەلەسى توپ بالىقتى سالىپ جىبەرەدى. ول دا كوزى اعارىپ پىسكەن كەزدە ءۇشىنشى توپ بالىقتى سالادى. مۇنداي تاعامنىڭ بالىعى ءوز الدىنا, سارىمساق, جۋا, كارتوپ ارالاسقان سورپاسى قاتىق قوسقان ماقپالداي قويۋ, ءتىل ۇيىرگەن ءدامدى.
وسى ايتقان “تروينوي” جاساۋعا ۇستاعان بالىعى جەتپەدى بىلەم, تۇرسىنحان بىزگە “دۆوينايا ۋحا” جاساپ بەرگەن. جىگىتتەر “پاي-پاي” دەپ قويىپ, پورا-پورا تەرلەسىپ, بالىقتىڭ سورپاسىن تامسانا ءىشىستى. سوڭىنان ورتاداعى وتتى دەمدەي ءتۇسىپ, تاعى دا ۇزاق-سونار اڭگىمەگە كىرىسكەن. مەن توپ ورتادا وتىرسام دا ورتاق اڭگىمەگە ارالاسپاي, مىناۋ ءتۇننىڭ تىنىسىن تىڭداعان بولدىم…
وت سىتىر-سىتىر جانىپ جاتىر, سۋماڭداعان جالىن ءتىلى جىگىتتەردىڭ جۇزىندە وينايدى. ارىرەكتەن اقبۇلقاقتىڭ ءبىر قالىپتى سارىنى سىرىلداپ ەستىلىپ تۇر. تۇستىكتەگى شۇبارلانعان سامىرسىن باسى باياۋ جەلمەن قوسىلىپ ول دا ءبىر سارىندى ساز شىعارادى. ءۇي سىرتىنداعى ءتۇپ توبىلعى جاقتان تارعاق تارقىلدادى. تۇنگى ساعىم استارىندا مۇنارتقان جوعارىداعى جازىق بەتكەيدەن بايعىزدىڭ زارلى ءۇنى تالىپ جەتتى.
اسپان شايداي اشىق ەدى. شايداي اشىق اسپاننان مىڭ سان جۇلدىزدار جىمىڭدايدى. تاۋ باسىندا, جايلاۋ توسىندە جۇلدىزدار ەرەكشە جارىق, ءارى جانعا جاقىن. قالادا استە مۇندايدى كورە المايسىڭ, سوسىن دا اسپان توسىنە قۇمارتا قارايسىڭ. وزەننىڭ ارعى جاعىنداعى ورماننىڭ جيەگىنەن بۇعىنىڭ سىرنايلاتقان ءۋىلى ەستىلدى. ءبىز كەلگەن جاقتاعى شاعىل باسىنان تاستار دومالاعان. شىڭ بيىگىنەن ەتەككە تۇسكەن ارقار مەن تاۋتەكەنىڭ ءۇيىرى بولار. الدە تۇنگى جورىققا شىققان مايماق اياقتىڭ ءوزى مە ەكەن؟ انە, تاس تاعى قۇلادى…
وتقا قاراپ ءۇڭىلىپ وتىر ەدىم, اناداي جەردەگى بورەنەنىڭ ۇستىنە جىلتىڭ ەتىپ بارشاتىشقان شىعا كەلدى. كوزى جاۋدىرەپ بىزگە قاراپ ءسال-ءپال وتىردى دا, قاۋىپ جوعىن سەزگەن سوڭ جولاق جاۋىرىنىن جارق ەتكىزىپ اعاش باسىنا ورمەلەي جونەلدى.
ءتۇن بالاسىندا الاۋ باسىندا وتىرعان ادام ويشىل كەلەدى. ويشىل بولماساڭ دا تاۋ ءتۇنى ادامدى ەرىكسىز ويعا جەتەلەيدى. ءتۇننىڭ تىلسىمى, جۇمباق كۇي, سالقىن سامال, تازا اۋا الدەبىر جاقسىلىق ويعا بويلاتقانداي. كۇندەلىكتى كۇيبەڭ تىرلىك, الاڭى كوپ تىنىمسىز جۇمىس – تاۋ باسىندا, الاۋ قاسىندا ءبار-ءبارى بەكەر سەكىلدى. جانىڭ دا, ءتانىڭ دە تابيعاتتاي تازارىپ سالادى, ءوزىڭدى جاس جىگىتتەي اسەرشىل ءارى كەرەمەتتەي جەڭىل سەزىنەسىڭ.
عافاعاڭ ايتقان, قازاقتىڭ ارقالى اقىنى عافۋ قايىربەكوۆ اعامىز وسى كاتونقاراعايعا ءبىر كەلگەنىندە جازعان ولەڭ جولدارى ەسىمە ءتۇستى:
ارداعىم التاي, دالامنىڭ دارقان ءتورى ەكەن,
اللانىڭ ءوزى اسپاننان تۇسەر جەر ەكەن.
راسىندا التاي جارىقتىق جەردىڭ تورەسى عوي, بەكزات كوركىنە كوڭىل تويىپ بولمايدى. مىناۋ ماناۋراعان ايلى اڭعار, اعاراڭداعان اقبۇلقاق ارحيپ كۋيندجيدىڭ الەمگە ايگىلى كارتيناسىن ەسكە تۇسىرگەندەي. ون توعىزىنشى عاسىرداعى زيالى قاۋىمدى قايران قالدىرىپ, ونەردىڭ قايتالانباس قۇبىلىسى بولعان شىعارما ەدى عوي ول. وندا دنەپر, مۇندا اقبۇلقاق. ىشكى مازمۇنى, قۋاتى مەن رۋحى كەرەمەتتەي ۇقساس سۋرەتتەر. كوڭىلگە مۇڭ, جۇرەككە ساعىنىش ۇيالاتاتىن تىلسىم كورىنىستەر.
تاۋ ادامعا قۋات بەرەدى دەسەدى بىلەتىندەر. ءوز باسىم وسى قاعيداعا يمانداي سەنەتىنمىن. ول ءۇشىن الدىمەن تاۋدى سەزىنە ءبىلۋ كەرەك, ونىڭ عالامات قۋاتىن, ەنەرگياسىن بويىڭا سىڭىرە بىلۋگە تىرىسۋ قاجەت. سوندا عانا تاۋدىڭ قۇدىرەتىنە, ونىڭ ۇلىلىعىنا بويلاۋعا بولادى.
ايتەۋىر, مەنىڭ بىلەتىنىم – تاۋدا بولعان وسىنداي بىرەر كۇنىڭ مەن ءتۇنىڭ ءبىر جىلعا مەدەت. كەيىن قىستىڭ قاقاعان ايازىندا دا تۇسىڭە كىرىپ, ءجۇرەگىڭدى جىلىتىپ, كوڭىلىڭدى نۇرلاندىرىپ جۇرەدى.
* * *
التاي قويناۋىنداعى تاڭنىڭ اتۋى دا وزگەشە. كەشە كەشكىسىن كۇن لەزدە باتىپ, ىمىرت تا تەز ۇيىرىلگەن. تاڭ دا سولاي تەز اتىپ, جارقىراپ جارىق تۇسە قالار دەپ ەدىك, ولاي بولمادى… تاۋ قويناۋى ماناۋراعان قاراكوك ساعىم استارىندا ءبىراز ۋاقىت بۋسانىپ جاتتى. سوسىن شىڭ باستارىنداعى قارعا شاعىلىسقان كۇننىڭ ءسۇت ساۋلەسى بىرتىندەپ ەتەككە ويىسقان. سوڭىنان الدەبىر ادەمى كوگىلجىم نۇر اڭعار ءىشىن ارالاپ جۇرە بەردى. اڭعار ءىشى ۇيقىسىنان ەنجار ويانىپ, شىم-شىمداپ اعارا باستاعانىمەن, تاۋ بەلدەۋلەرىندە شۋداداي سوزىلىپ اقشىل تۇمان قالدى.
اتقا مىنگەن ون التى ادام تاڭعى بوزقىراۋدى كەشىپ جولعا شىقتىق.
كەشەگى ايىق كۇن جوق, اسپان الا, جەر شولا. سالدەن سوڭ اسپان جارىقتىق الاسىنان دا ايىرىلىپ, مۇلدەم سۇرلانىپ الدى. التايدىڭ باسىنان ىزعىرىق سوقتى. سوڭىنان سىبىرلەپ جاڭبىر جاۋا باستادى. نايزاعاي شارتىلداپ, شەلەكتەپ قۇيىپ وتسە جاقسى عوي… ونىڭ اتى – وتكىنشى. ال مىناداي سىبىرلەپ جاۋعان جاڭبىردان بەز. كۇن ۇزاققا, كەيدە ءتىپتى اپتاعا سوزىلىپ, ادامنىڭ زىقىسىن شىعاراتىن جاڭبىردىڭ ءوزى. سۋ وتپەس پلاششتارىمىزدى جامىلعانىمىز جاقسى بوپتى, قىمتانا ءتۇسىپ, توقتاۋسىز تارتا بەردىك. جايلاۋدىڭ بۇتاسى مەن شالعىنى ات ساۋىرىنان ەكەن. ازدان سوڭ كيىپ شىققان جاپ-جاڭا ەتىگىمىز شىلقىپ شىعا كەلگەن. كەۋدەمىز جىلى, اياعىمىز مالماڭداي سۋ. امال قانشا, ىشتەن تىنىپ, اياڭداپ جىلجي بەردىك.
قاپتالدا قاراۋىتقان قاپساعاي تاۋدى يتولگەن اتايدى ەكەن. ادام تۇگىل يت جەتە الماي ولگەن جەردىڭ ءتۇبى عوي تەگى. ال مانا جولدا قىل كوپىردەي ءبىر قيا بەتكەيدەن وتكەنبىز. تومەنى قۇز, قۇزدىڭ تۇبىندە ايعا شاپشىعان ارىستانداي اقبۇلقاق قايناپ جاتىر. ونىڭ ۇستىنە تاسقا جابىسقان اعاشتىڭ بۇتاقتارى جولىڭدى شلاگباۋمداي كولدەنەڭ بوگەپ تاستاپتى. اتتىڭ جالىنا جابىسىپ, بەتتى بۇتاققا وسقىزىپ ازەر وتكەمىز. سول قيانى تۇيەقۇلاعان اتايدى ەكەن. كوشىپ بارا جاتقان باياعىنىڭ ءبىر بايىنىڭ تۇيەسى جۇگىمەن شاتقالعا ۇشىپ كەتكەن سەكىلدى. ەندى ءبىر جەردى “قىز ولگەن” دەپ تانىستىردى. ول اتاۋ بەرتىن, كوككول كەنىشى زامانىندا قويىلعان سىڭايلى. بوي جەتىپ قالعان ءبىر قىز بالا كوككولدە سۋىق ءتيىپ اۋىرىپ, ويداعى اۋرۋحاناعا اتتاندىرىلادى. قىس ايلارىندا اۋىرماق تۇگىل سەسپەي قات, سەنى اق قار, كوك مۇزدا اناۋ كوككولدەن تاسيتىن كەرەمەت جوق. مىناۋ قىزدىڭ اۋىرعانى قازىرگىدەي جازدىڭ جايماشۋاق كۇنى بولسا كەرەك. سورلى قىز سوندا دا ەلگە جەتە الماي, جول ورتادا كوز جۇمىپتى. سودان بەرى كوكجوتانىڭ ءبىر ءمۇيىسى قىزولگەن اتالىپ كەتىپتى.
بىرەر ساعات جۇرىستەن سوڭ اقبۇلقاقتىڭ جاعاسىنا قۇلادىق. اقبۇلقاقتىڭ جاعاسى شىلىك پەن تال ۇيىسا وسكەن قالىڭ توعاي ەكەن. توتەلەي سالىپ جولسىزبەن ءجۇرىپ كەتىپ ەدىك, ءۇستى-باسىمىزدى شىبىققا سىزعىزىپ, وزەن جاعاسىنا ازار جەتتىك. وزەن ۇستىندە تاقتايلارى ءشىرىپ, بورەنەسى قارايىپ كەتكەن اتام زامانعى ءبىر كوپىر تۇر. سوناۋ قىرقىنشى جىلداردان بەرى قالاي شىداپ كەلگەنىنە قايرانسىڭ. وتكەلدەن وتكىزبەك بولىپ تۇرسىنحان مەن ەرەن اتتاردى تومەنگە جەتەلەپ كەتتى, قالعانىمىز جاياۋلاتىپ كوپىردەن وتتىك. اقبۇلقاق بۇل تۇستا اعىندى ءارى تەرەڭ, كوپىر استىندا ءابجىلانداي قىستىعا سىرىلدايدى.
كوپىردەن وتكەن بەتتە قالىڭ تايگا ىشىنە ەنىپ كەتتىك. جالپى قازاقتا “تايگا” دەگەن ءسوز جوق. بۇل ءسوز قازاق تىلىنە ءسىبىر جازۋشىلارىنىڭ شىعارمالارىن اۋدارۋدان ەنگەن. ءور التايدىڭ قازاقتارى تايگانى “تەرىس” دەيدى.
تەرىستە قىلقان جاپىراقتىلاردىڭ ءتۇر-ءتۇرى كەزدەسەدى: سامىرسىن, قارا سامىرسىن, قاراعاي, سارى قاراعاي, بالقاراعاي. بىلايعى ادامعا كوبىسى ءبىر-بىرىنە ۇقساس سەكىلدى, بىراق زەر سالا قاراساڭىز – ايىرماسى تولىپ جاتىر.
قارا سامىرسىننىڭ بۇتاعى تومەن قاراي سالبىراي وسەدى, سالالى ساۋساققا ۇقسايدى. ال بۇتاقتارى تىكە بىتكەن سامىرسىندى شىرشا دەيدى.
قابا ساقال بالقاراعايلاردى بۇل جاقتا اعاشتىڭ پاتشاسى سانايدى. باسقا اعاشتار سياقتى باسى نايزاداي ۇشكىر ەمەس, بۇيرالانعان دوعال ءارى ماۋەلى بيىك. ءتۇر-تۇلعاسى دا ەڭگەزەردەي الىپ, قىلقانى دا سالالى ۇزىن. بيىل بالقاراعاي مول بولاتىنى بايقالادى: اعاشتىڭ باسىنان اياعىنا دەيىن جاڭعاق سامساپ تۇر. ءبىر اعاشتان ەكى قاپ بالقاراعاي جاڭعاعىن جيناۋعا بولعانداي. قازىر جيناۋعا ءالى ەرتە, سارى سۇيەك بوپ پىسەتىن ۋاعى – قىركۇيەكتىڭ ءىشى.
سەلدىر تۇكتى, سۇيىق مۇرت ءسىبىر قاراعايى تەرىستە ىلۋدە ءبىر كەزدەسەدى. يتولگەن تايگاسىندا دا سولاي ەكەن. قىلقان جاپىراقتىلارعا جاتقانىمەن قاراعايدىڭ بۇل ءتۇرى كۇزگە سالىم سارعايىپ, قىستا ءبۇر تاستايدى.
بۇل جاقتىڭ ورمانى دا جەمىس-جيدەككە باي ەكەنىن بايقاپ كەلەمىز. اسىرەسە كوكبوياۋ قالىڭ ەكەن. تاڭقۋراي مەن قاراقات تا كەزدەسىپ قالادى. دەرتكە داۋا شىرعاناق, دولانتوپشى دا جەتكىلىكتى كورىندى.
جىگىتتەر ورمان الاڭقايىنىڭ بىرىنەن قىمىزدىق تەرىپ, جارتاس بيىگىنەن راۋعاش ج ۇلىپ, قاۋجاڭداسىپ ات ۇستىندە جەپ كەلە جاتىستى.
ەرتەرەكتە, سۋرەتشىلىك ونەرگە دەن قويىپ جۇرگەن كەزىمىزدە تاۋ مەن تايگانى سۋرەتكە سالۋعا اۋەس ەدىم. جاز بويى ءبىرسىپىرا ەتيۋد جازىپ, ولاردى كۇزگە سالىم كورمە جاساپ, مۇعالىمدەردىڭ تالقىسىنا سالاتىنبىز. مەنىڭ جازعان ورمانىم كوبىنەكي شيشكينگە, تاۋلارىم رەريحقا ۇقساپ جاتاتىن.
– شىراعىم, قازاقتىڭ سۋرەتشىسى بولعىڭ كەلسە وندا مىناداي تاۋ مەن تاسىڭدى ۇمىت. دالانى جاز, قازاققا دالا ءتان, قازاقتىڭ بوياۋى دالادا! – دەدى جيۆوپيستەن ساباق بەرەتىن قازاق اعاي.
– سەن شيشكينگە دە, لەۆيتانعا دا ەلىكتەمە. سەن تاۋدى دا, ورماندى دا قازاقتىڭ كوزىمەن سال. سەنىڭ ورمان-توعايىڭنان قازاقتىڭ ءيىسى اڭقىپ تۇراتىن بولسىن! – دەدى كومپوزيتسيا پانىنەن ساباق بەرەتىن ورىس مۇعالىم.
وسى ەكى مۇعالىمنىڭ قايسىسىنىكى ءجون ەكەنىن بىلمەي باسىم قاتقان.
تاۋ دەسە بار شارۋانى جيىپ قوياتىن ستۋدەنت جىگىتكە دالاعا باۋىر باسۋ قيىنداۋ ءتيدى. ءالى كۇنگە سولايمىز. الماتىدا جۇرگەندە سەزبەگەن ەكەنبىز, ىرگەدە اق باس الاتاۋ, ارقىراعان وزەنى, ورمانى مەن توعايى بار, الاڭ كوڭىلىمىزگە التايدى جەتىمسىرەتپەپتى عوي. تاۋ جازعاننىڭ قادىر-قاسيەتىن ارقاعا كوشىپ بارعان سوڭ ءبىر-اق سەزىنگەمىز…
يتولگەننىڭ كىندىگىن بوكتەرلەپ, بىرتىندەپ بيىككە كوتەرىلىپ بارا جاتتىق.
ورمان ىشىندە ەسكى اربا جولدىڭ سورابى بايقالادى. ەسكى جولدى بەلۋاردان شالعىن ءشوپ باسىپ كەتىپتى, وڭدى-سولدى جىعىلعان اعاشتار, سىنعان بۇتاق-سيدالار. اعاشتار تازالانباعاسىن ەسكى جول دا بىتەلىپ قالعان, تۋريستەر ءوز ىڭعايىنا بۇرىپ جول جيەگىنەن سۇرلەۋ سالىپ الىپتى.
ورمان ءىشى سىز, بىراق شايىردىڭ ءيىسى تاناۋ جارعانداي ەكەن. وزگەشە جاعىمدى ءيىس, سارايىڭدى اشىپ, كەۋدەڭدى كەرە كەڭ تىنىستاتادى.
– اۋىل ارتىنداعى اسۋعا يەك ارتىپ, جايلاۋعا شىققانعا التايدى كوردىك دەپ ءماز بولعان ەكەنبىز عوي… ناعىز التاي مىناۋ ما دەدىم! – دەپ, مۇندايدا كوپ سىر بەرە قويمايتىن ديداحمەت تە تاڭدانىسىن جاسىرا المادى.
– سولايى سولاي, – دەدى ەرەن ديدەكەڭنىڭ ءسوزىن قۇپتاپ. – بۇل جاققا ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ اياعى جەتە بەرمەيدى. ەڭ سوڭعى ەلدى مەكەننىڭ وزىنەن ءجۇز شاقىرىم شىعىپ كەتتىك.
– ەگەر ءدال وسى باعىتپەن اداسىپ جۇرە بەرسەك تۋندرادان ءبىر-اق شىعاتىن شىعارمىز؟ – دەپ احمەتقالي ەكى ۇداي ساۋال تاستاعان.
– تۋندرادا ناعاشىڭ بار ما ەدى… مۇزدى مۇحيتقا بارىپ بىراق تىرەلەسىڭ, – دەدى قالجىڭباس امانگەلدى.
– راس ايتادى. مىناۋ ورمان ءسىبىر تايگاسىنىڭ ەتەگى. تايگانىڭ باسى تۋندرادا جاتىر… – دەدى ەرەن.
— قىزىق ەكەن…
ات تىزگىنىن شاۋجايلاپ, قيىستاپ جولدان شىعا بەرىپ ەدىم, تۋرا الدىمداعى ءبىر شوق ۋجاپىراقتىڭ تۇبىنەن پار-ر ەتىپ ۇلار كوتەرىلگەن. استىمداعى اتىم جالت بەرىپ, مەنى تاستاپ كەتە جازدادى. ۇلار قالىقتاپ بارىپ, تومەندەگى مىق قايىڭنىڭ اراسىنا كىرىپ جوعالدى.
تۇرلىعازى تەپەڭدەپ ۇلاردىڭ سوڭىنان قۋىپ بەرەيىن دەپ ەدى, ەرەكەڭ:
– التاي ۇلارى “قىزىل كىتاپقا” ەنگەن, تيمەڭدەر, – دەپ ەسكەرتۋ جاسادى.
– اتا قازداي ءىرى ەكەن ءوزى! – دەپ, قۇسقا قاتتى قىزىعىپ كەتكەن تۇرلىعازى امالسىز تىزگىندى تەجەي بەردى.
قاپتالداعى مۇك باسقان ۇيدەي گرانيتتىڭ جالپاق بەتى جالت-جۇلت كۇنگە شاعىلىستى. جاقىنداي بەرە كورگەنىمىز – تاس بەتى قاپتاعان ەپيتافيالىق جازۋلار. توت باسپايتىن اق بولات, قارا شويىن, سۇر ديۋرال… قۇيىلىپ جازىلعانى, ويىلىپ جازىلعانى بار ءبارىن قاتارلاپ, تاس بەتىنە شۇرىپپەن مىقتاپ بەكىتىپ تاستاعان. قازا بولعان تۋريستەرگە, الپينيستەرگە دوستارىنىڭ ورناتقان بەلگىسى, جۇرەك تەبىرەنتەر قوشتاسۋ سوزدەرى. ءبىرى كاتۋن اسۋىندا, ەندى ءبىرى بەرەل مۇزداعىندا, ءۇشىنشىسى اقبۇلقاق اڭعارىندا, ايتەۋىر جەر اتى كوپ, وقىستا مەرت بولعاندار.
تايگا قاتەلىكتى كەشىرمەيدى, – دەپ ەرەن بىزگە دە ەسكەرتۋ جاسادى. – اللادان اماندىق تىلەپ, اباي بولايىق!
ءبىر زاماتتا جوعارىدان ەرەسەن گۇرىل ەستىلدى. ءبىر-بىرىمىزبەن ۇزەڭگىلەسە تىزىلگەن ءبىز ەلەڭدەسە تىڭ تىڭدايمىز. ءبىر ەسكادريليا رەاكتيۆتى ۇشاق ءدال توبەمىزدەن ءوتىپ بارا جاتقانداي قۇلاق تۇندىرادى, الاقتاپ توبەگە تەلمىرەمىز. جولباسشىلار ءتىس جارعان جوق, ءۇنسىز باستاپ اكەلدى دە, الدەبىر جارقاباقتىڭ باسىنا جەتە تىزگىن تەجەدى.
مىنە, عاجاپ! دەمىمىزدى ىشىمىزگە تارتىپ, وقىس اشىلىپ سالعان كورىنىستەن كوز الا الماي قالدىق. ارقىراعان ۇلكەن تاۋ وزەنى بيىك تاستان قارعىپ, تومەنگە, شاتقالعا قاراي وكىرە قۇلاپ جاتىر. شاتقال جاققا ءيىلىپ قاراۋ مۇمكىن ەمەس, جۇرەك شايلىعادى.
جىگىتتەر اتتارىنان تۇسە-تۇسە قالىپ, سىرتىلداتىپ ءبىرىن ءبىرى سۋرەتكە تۇسىرە باستادى.
– “كوككول سۋ قۇلاماسى” دەگەنىڭىز وسى بولادى, – دەدى تۇرسىنحان.
كۇننىڭ كوزى جىلت ەتە قالىپ ەدى, شاتقال تۇبىنەن كوتەرىلگەن بۋمەن قوسا كەمپىرقوساق ويناپ شىعا كەلدى. سارقىرامانىڭ داۋسى قۇلاق جارعانداي, سۋ شاشىراندىسى جارقاباق بيىگىندە اتپەن تۇرعان ءبىزدىڭ بەتىمىزدى تەرشىتتى.
بۇل قازاقستانداعى ەڭ ءىرى سۋ قۇلاماسى ەدى. 12 تومدىق “قازاق سوۆەت ەنتسيكلوپەدياسىنا” ەنگەن ايگىلى سارقىراما. ەنتسيكلوپەديادا سۋدىڭ قۇلاۋ بيىكتىگى 70 مەتر دەپ جازىلعان. بۇلاق پەن وزەنشەنىڭ تاستان قۇلاعانىن كورىپ ءجۇرمىز عوي. ال مىناداي وتكەل بەرمەس ادۋىن وزەننىڭ بيىك جارتاستان قۇلاۋى جون ارقاڭدى شىمىرلاتار سۇمدىق سۋرەت ەكەن.
– ءبىز تومەنگى لاگەرگە كەلدىك, – دەپ تۇرسىنحان قۇلاققاعىس جاسادى.
“تومەنگى لاگەر” دەگەنىڭىز جاڭاعى سارقىرامانىڭ ءور جاعىندا كوككول وزەنىنىڭ ەكى جاعاسىنا جايعاسىپتى. ءار تۇستا ءبىر قارايىپ ءۇش-ءتورت ءۇي تۇر. كەزىندە
