ەلباسىمىز حالىققا جولداۋىندا اتقارىلاتىن مىندەتتەردىڭ قاتارىنا ەكونوميكانى داعدارىستان كەيىنگى دامۋعا ازىرلەۋ جايلى ۇكىمەتكە شەگەلەپ تاپسىردى. بۇل ەجەلدەن ۇلكەن ءوندىرىس وشاقتارى بار ءىرى مەگاپوليس قالالارعا عانا ەمەس, مەملەكەتتىڭ بولگەن قارجىسىنا كۇن كورىپ كەلە جاتقان اۋدان, قالالارعا دا قاتىستى. ەلىمىزدە شاعىن جانە ورتا بيزنەستى بارىنشا ىنتالاندىرىپ, قولداۋ كورسەتۋ ءتۇبى ۇلكەن تابىسقا اكەلەتىندىگى ءسوزسىز.وسىندايدا ەسكە تۇسەدى, سوناۋ ءبىر جىلدارى ءۇرىمشىدەگى ءتورت تىلدە شىعاتىن “شىڭجاڭ” گازەتىنىڭ شاقىرۋىمەن اسپان استى ەلىنە جولىمىز ءتۇستى. وبالى كانى, گازەت باسشىلىعى قازاق, ۇيعىر تىعىز قونىستانعان ايماقتى تۇگەل ارالاتىپ, جاعدايلارىمەن تانىستىردى. ساپار سوڭىندا تامان ءۇرىمشى قالاسىنداعى كوشەمەن كەلە جاتتىق. ءبىر قالتارىستا بىزدە اتقا جەگەتىن اربا سۇيرەگەن ادام الدىمىزعا ءتۇستى. اينالىپ وتۋگە جان-جاعىمىز تولعان ءماشينەلەر. جاياۋ جانە جۇك تيەلگەن اربا سۇيرەگەن ادامنىڭ ميمىرت ءجۇرىسى بەلگىلى. ماشينەمىز دا تاسباقاداي تىرباڭداپ قالدى. شىدامى تاۋسىلعاندار, ارينە, بىزدەر, اكە-شەشەدەن سىباپ جاتىر. ءبىزدىڭ قىتاي شوپىر بۇلك ەتپەيدى. جۇيكەسى مىقتى ەكەن. الدىمىز القىمعا تىعىلعان اشۋدان كوگەرىپ-سازارا باستاعاندا اربا سۇيرەگەن ادام دىتتەگەن جەرىنە جەتىپ, بۇرىلىپ كەتتى. قىتايداعى ارىپتەس قازاق جۋرناليستەرى كۇلەدى.
– قىتايعا الەمدىك ەكونوميكاعا اسەر ەتۋگە كۇش بەرگەن وسى شاعىن جانە ورتا بيزنەس. مەملەكەت باسشىلارى سامسا ءپىسىرىپ, ش ۇلىق توقىعان, ەتىك تىككەن ادامدارعا دەيىن قامقورلىعىنا الىپ, سالىق سالۋشىلار مەن تەكسەرۋشى ورىنداردىڭ مازالاماۋىن, جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلاتىندىعىن ەسكەرتتى. قىتايدىڭ قالاي جازالايتىنىن بىلەسىزدەر. جاڭا اربا ءسۇيرەگەن ازامات تا ءوز ەڭبەگىمەن كۇن كورگەن شاعىن كاسىپكەر. قىتايدى الەمگە تانىتقان دا وسىلار.
بۇرىن دا ەستىپ جۇرگەن اڭگىمەمىز عوي, ايتسە دە ويلانىپ قالدىق. ءتيىستى باقىلاۋ ورگاندارىنىڭ شاعىن كاسىپورىن اشىلعان كۇننەن باستاپ جالاڭداپ بارا بەرەتىندىگى بولماسا ءبىزدىڭ ەلدە دە شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىككە ايىرىقشا نازار اۋدارىلىپ جاتىر. جاقىندا ورداباسى اۋدانىنا باردىق. جەكە كاسىپكەر ج.ەشمۇراتوۆتىڭ تاۋلىگىنە 3 توننا شۇجىق ءونىمىن وندىرەتىن تسەحى ىسكە قوسىلعان. جاڭا 10 جۇمىس ورنى اشىلعان. قۇنى 35 مىڭ دوللار قۇرايتىن تسەحتىڭ قوندىرعىلارى رەسەي, گەرمانيا ەلدەرىنەن اكەلىنىپتى. الەڭكەدەي جالانىپ تۇرماعانىمەن شاعىن اۋدان قاجەتىن وتەي الادى.
“ىرىس” وندىرىستىك كووپەراتيۆتى دە تاۋلىگىنە 1,5-2 توننا شۇجىق وندىرەتىن شاعىن تسەحىن ىسكە قوسىپتى. مۇندا 20 ادام جۇمىس جاساپ, وتباسىنىڭ ريزىعىن ايىرۋدا. سىرتتان تاسىمالدانعان ەمەس – وتاندىق ءونىم. قازىر شاعىن بولعانىمەن كۇنى ەرتەڭ ۇلكەن كاسىپورىندارعا اينالىپ كەتپەسىنە كىم كەپىل. ەڭ باستىسى, تاۋەكەلگە بەلبايلاۋ عوي, تابىسسىز قالمايدى.
گەرمانيانىڭ “سيمەنس” ساۋدا ماركاسى دۇنيە جۇزىنە ايگىلى. وسى فيرمانىڭ اتى اتالسا ونەركاسىپ ورىندارىنىڭ باسشىلارى ىشكەن اسىن جەرگە قويادى. قوندىرعىلارىنىڭ الەمدە ءباسى ۇلكەن. باسقى تاريحىن وقىعانبىز. ءاۋ باستا سيمەنس دەگەن ءبىر پاقىر ينجەنەردەن باستالىپتى. ونەرتاپقىش ەكەنىندە تالاس جوق, ءار نارسەنى ءتۇرتىنەكتەپ جۇرەدى ەكەن. سىزبالار سىزادى. بىراق قولى قىسقالاۋ بولعان سوڭ شاعىن دۇنيەلەر جاساپ كۇن كورىپتى. ءبىر الپاۋىتتاردىڭ كوڭىلى تۇسەدى دە قوندىرعىلارىن جاساپ كورۋگە قارجى بولەدى. ناتيجەسىن كورىپ وتىرسىزدار.
ءسوز رەتى كەلگەن سوڭ ايتىپ جاتقانىمىز عوي. ورداباسى اۋدانىندا دا قازاقستاندا ءباسى جوق ۇلكەن سەرپىندى جوبا ىسكە اسقالى جاتىر. بۇل تۋرالى اۋدان اكىمى شوقان كەنجەەۆ اڭگىمەلەپ بەردى. اۋدان كولەمىندە جۇمىسسىزدىقتى ازايتۋ, تۇرعىنداردى ەڭبەككە تارتۋ ماقساتىندا “ورداباسى قۇس” جشس-ءنىڭ بادام اۋىلىندا ءوندىرىس قۋاتتىلىعى جىلىنا 4,8 مىڭ توننا (تىرىدەي سالماقپەن) كۇركەتاۋىق ەتىن وندىرەتىن كەشەندى كۇركەتاۋىق فابريكاسىنىڭ قۇرىلىسى جۇرگىزىلۋدە. ينۆەستيتسيالىق جوبا قۇنى 3 ملرد. 294 ملن. تەڭگە, ونىڭ ىشىندە 715 ملن. تەڭگە “ورداباسى قۇس” جشس-ءنىڭ ءوز قارجىسى. تەحنولوگيالىق نەگىزىن ارنايى قوندىرعىلارمەن جابدىقتاۋ ءۇشىن 2 ملرد. 579 ملن. تەڭگەنىڭ بيزنەس جوباسى ازىرلەنىپ, “قازاگروقارجى” اق-قا ۇسىنىلىپ, جوبانى 7 جىل مەرزىمگە, 6 پايىز جىلدىق ۇستەمەمەن نەسيەلەندىرۋ ماسەلەسى شەشىلىپتى. بۇگىنگى كۇنگە “قازاگروقارجى” اق-تان 1 ملرد. 107 ملن. تەڭگە ناقتى قارجى يگەرىلىپ, 83 ملن. تەڭگەسى قۇرىلىس سالاسىنا جۇمسالعان. جوبا تولىعىمەن 2010 جىلدىڭ ءىV توقسانىندا ىسكە قوسىلادى دەپ جوسپارلانۋدا.
ايماقتىق ينۆەستيتسيالىق ورتالىق “ماكسيمۋم” جشس-نە ورداباسى اۋدانى بويىنشا بارلىعى 331 ملن. 638 مىڭ تەڭگەگە 197 جوبا تاپسىرىلدى. بۇگىنگى كۇنگە ناقتى 44 جوبا 65 ملن. 170 مىڭ تەڭگەگە قارجىلىق كوميسسياسىنىڭ وڭ قورىتىندىسىن الىپ, ونىڭ ىشىندە 27 جوبا 42 ملن. تەڭگەگە قارجىلاندى. اتاپ ايتقاندا, مال شارۋاشىلىعىنا 23 جوبا 22 ملن. تەڭگەگە, ەگىن شارۋاشىلىعىنا 2 جوبا 4 ملن. تەڭگە, جىلىجاي قۇرىلىسىن سالۋعا 2 جوبا 16 ملن. تەڭگەگە قول جەتكىزبەك.
شۇبار ەلدى مەكەنىندە ورنالاسقان شوشقا ءوسىرۋ كەشەنى كەڭەس داۋىرىندە تيپتىك جوبادا قۇرىلعان, بارلىق سانيتارلىق جانە ەكولوگيالىق تالاپتارعا ساي كەلەدى. 8000 باس شوشقا ۇستاپ باعۋعا مۇمكىندىگى بار. قاراۋسىز قالعان كەشەندى ءوز باسقارۋىنا العان “ورداباسى” اسىل تۇقىمدى كەشەنى” جشس “اگروحولدينگ “وڭتۇستىك” جشس- مەن بىرلەسىپ ينۆەستيتسيالىق قۇنى 141 ملن.602 مىڭ تەڭگەنىڭ بيزنەس جوباسىن ىسكە اسىرۋدا. وسىنىڭ 4 ملن. 700 مىڭ تەڭگەسى سەرىكتەستىكتىڭ ءوز قارجىسى. جوبانى قارجىلاندىرۋ “وڭتۇستىك” الەۋمەتتىك-كاسىپكەرلىك كورپوراتسياسى” جشس ارقىلى وڭ شەشىمىن تاپتى. جوبا تولىق 2010 جىلدىڭ ءىىى توقسانىندا ىسكە قوسىلىپ, 50-گە جۋىق ادام جۇمىسپەن قامتىلادى.
بۇعان قوسا, قاجىمۇقان اۋىلدىق وكرۋگىنە قاراستى امانگەلدى اۋىلىنان “قاينار ماي” اكتسيونەرلىك قوعامى تابيعي جىلى سۋ كوزىن پايدالانىپ 240 ورىنعا ارنالعان دەمالىس-ەمدەلۋ پروفيلاكتوريىن سالۋ جوباسىن ىسكە اسىرۋدا. جوبانىڭ جالپى قۇنى 1 ملرد. 50 ملن. تەڭگە. جوبا تولىعىمەن 2010 جىلدىڭ ءى-ءشى جارتىجىلدىعىندا قولدانىسقا بەرىلىپ, 200-گە جۋىق ادام جۇمىسپەن قامتىلادى دەپ كۇتىلۋدە.
ارينە, ورداباسى اۋدانىندا بارلىق ماسەلەلەر وڭدى شەشىمىن تاۋىپ جاتىر, ءبارى دە جەتكىلىكتى دەپ ايتۋعا بولمايدى. شوقان كەنجەەۆ ايتقانداي, اۋىل شارۋاشىلىق جەرلەرىن تۇگەندەۋ بارىسىندا يگەرىلمەي جاتقان 2 648 گا سۋارمالى, 12 937 گا ءتالىمدى, بارلىعى 15 585 گا جەر انىقتالىپتى. بۇگىنگى تاڭدا 302 قۇرىلىمنىڭ ماقساتتى پايدالانباي وتىرعان جالپى 5835 گا جەرلەرىن مەملەكەتكە قايتارۋ جونىندە وڭىرارالىق جەر ينسپەكتسياسىنا ۇسىنىس بەرىلگەن. 32 شارۋا قوجالىق پەن 6 زاڭدى تۇلعانىڭ 323 گا جەرى, ونىڭ ىشىندە 71 گا سۋارمالى, 49 ءتالىمى جانە 203 گا جايىلىمدىق جەر اۋداندىق ارنايى جەر قورىنا قايتارىلدى.
ءبىرىنشى كەزەكتە تورتكول, قاراقۇم, جەڭىس جانە بوگەن اۋىلدىق وكرۋگتەرىندەگى 2090 گەكتار ەگىستىك جەردىڭ سورلانۋى مەن جەر قۇنارىنىڭ جىلدان-جىلعا تومەندەۋى الاڭداتادى. وسى كۇنگە دەيىن يەسى بولماعاندىقتان اۋدان كولەمىندەگى 183 تىك درەناجدار تالان-تاراجعا ۇشىراپ, 344 شاقىرىم كولدەنەڭ كوللەكتورلار جارامسىزدىقتان ىستەن شىعىپ, جەر سورلانۋدا. ەگەر وسى اۋىلدىق وكرۋگتەردەگى تىك درەناجدار ىسكە قوسىپ, كولدەنەڭ كوللەكتورلار مەن R-11س, R-11ك, R-14 جانە “لبك” كانالدارى تازالانىپ, “قۇرمانبەك” كانالى پايدالانۋعا بەرىلەتىن بولسا, پايدالانىلماي جاتقان 2090 گا جەر تولىق يگەرىلىپ, ەگىلەتىن ماقتانىڭ ونىمدىلىگى ارتىپ, جەردىڭ قۇنارلىلىعى ساقتالىپ, جەر استى سۋلارىنىڭ دەڭگەيى تومەن تۇسەتىن ەدى. اۋىلداردىڭ ينفراقۇرىلىمدارى مەن الەۋمەتتىك قۇرىلىستارىنىڭ قۇزدانۋى توقتاتىلىپ 3,5 مىڭ ادام جۇمىسپەن قامتىلعان بولار ەدى.
سونداي-اق, قاراسپان اۋىلدىق وكرۋگىندەگى ۇزىندىعى 24 شاقىرىم “قازان” ارىعى تازالاناتىن بولسا, سۋ جەتىسپەگەندىكتەن اينالىمنان شىققان 906 گا ەگىستىك القابى قايتا يگەرىلىپ, سول كانالدان سۋارىلاتىن جالپى 4266 گا سۋارمالى جەرلەر تولىققاندى اعىن سۋمەن قامتاماسىز ەتىلەدى. “قازان” ارىعى “وڭتۇستىكسۋشار“مكك-نىڭ بالانسىندا. جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتارى بار. اۋدان تاراپىنان كانالدى مەحانيكالىق تازالاۋ ءۇشىن ءتيىستى قۇجاتتار وبلىستىق تابيعي رەسۋرستار جانە تابيعات پايدالانۋدى رەتتەۋ باسقارماسىنا ۇسىنىلعان. بىراق رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ مەنشىگىندە بولعاندىقتان قارجى بولىنبەي وتىر. ەگەر وسى جۇمىستار اتقارىلسا 126 ادام جۇمىستى بولار ەدى.
اۋدان اكىمى وسى ماسەلەلەردى وبلىس باسشىسى اسقار مىرزاحمەتوۆتىڭ نازارىنا ۇسىنىپتى. شەشىمى تابىلسا تالاي كۇرمەۋلى ماسەلەلەردىڭ ءتۇيىنى اعىتىلار ەدى. سۋارمالى جەرلەردىڭ كولەمى كوبەيىپ, قۇزدانىپ بارا جاتقان القاپتاردىڭ ءوڭى كىرەر ەدى. قازىر بۇل پروبلەمامەن وبلىس باسشىلىعى اينالىسىپ جاتىر. بۇل ءبىر دەمدە شەشىلە سالاتىن ماسەلە ەمەس. ايتسە دە حالىق جاقسى كۇندەردەن ءۇمىتتى.
باقتيار تايجان. وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى,ورداباسى اۋدانى.
باسەكەگە قابىلەتتىلىك كەپىلى
رەسپۋبليكا پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ بيىلعى “جاڭا ونجىلدىق – جاڭا ەكونوميكالىق ورلەۋ – قازاقستاننىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى” اتتى جولداۋىندا قاي كەزدە دە ساۋاتتى ساۋدا ساياساتىنىڭ ەكونوميكانىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىنە قولداۋ كورسەتەتىندىگى ايتىلعان. جولداۋدا “قازاقستان تمد-داعى ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەردىڭ بەلسەندى قاتىسۋشىسى بولىپ تابىلادى. 2010 جىلعى 1 قاڭتاردان باستاپ كۇشىنە ەنگەن رەسەيمەن جانە بە-لارۋسپەن كەدەن وداعىنىڭ قۇرىلۋى – بۇل قازاقستاندىق بارلىق ينتەگراتسيالىق باستامالاردىڭ سەرىپپەلىلىگى” دەپ ءۇش ەلدىڭ قاتىسۋىمەن قارجى مەن جۇمىس كۇشىنىڭ ەركىن قوزعالىسى ورنىعاتىنىنا ماڭىز بەرىلگەن. مۇنىڭ ءوزى شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكپەن اينالىساتىنداردىڭ جاڭا رىنوكقا شىعۋىنا جانە باسەكەلەستىك ارتىقشىلىقتارىن پايدالانۋىنا مۇمكىندىك بەرەتىنىن كورەمىز. قۇندى قۇجاتتا ايتىلعاندار وڭىردە جالعاسىن تاۋىپ, ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارى جۇيەلى جۇرگىزىلىپ كەلەدى.
وسىعان بايلانىستى قازاقستان, رەسەي جانە بەلارۋس مەملەكەتتەرىنىڭ كەدەندىك وداعى اياسىنداعى كەدەندىك-تاريفتىك رەتتەۋ ماسەلەسىنە بايلانىستى وبلىس اۋماعىنداعى كاسىپكەرەلەر, كەدەن, سالىق جانە شەكارالىق قىزمەتتەر, قوعامدىق ۇيىمدار مەن اۋدان, قالا اكىمدەرى جانە باسقا دا باسقارما مەن دەپارتامەنت باسشىلارى قۇجاتقا قاتىستى ماسەلەلەردى ورتاعا سالىپ, الداعى جۇمىستارىنىڭ تياناعىن كەلتىرۋگە بەتبۇرىس جاساۋىمەن ەرەكشەلەنۋدە.
اتالعان باسقوسۋدا وبلىس اكىمىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى اماندىق باتالوۆ كەدەندىك وداقتىڭ جۇمىسىنا بايلانىستى ساۋداداعى تاۋەكەلشىلدىك پەن باعاعا قاتىستى, تاۋارلاردى اكەلۋ مەن شىعارۋ بارىسىنداعى سالىق سالۋ مەن اكتسيزدەر جانە تاعى باسقا جاعدايلاردى تالقىلاۋ قاجەتتىگىنە توقتالسا, وڭىردەگى سىرتقى ساۋدا اينالىمى جايلى الماتى وبلىسى بويىنشا كەدەندىك باقىلاۋ دەپارتامەنتىنىڭ باستىعى ق.ارتىقباەۆتىڭ تۇجىرىمدارى دا تولىقتىرا ءتۇستى.
وتكەن جىلعى سىرتقى ساۋدا اينالىمى وڭىردە 2 ملرد. 518 ملن. اقش دوللارىن قۇراعان. جالپى ساۋدا اينالىمى كولەمىنىڭ 77,7 پايىزىن سىرتتان اكەلىنەتىن يمپورت قۇراسا, 10,5 پايىزىن ەكسپورت جانە 11,9 پايىزىن باسقا رەجىمدەگى اينالىم جابادى ەكەن. وسى ورايدا سىرتقى ەكونوميكالىق قىزمەتتەگى نەگىزگى سەرىكتەستەر قحر, رەسەي, گەرمانيا, تۇركيا, اقش جانە ۋكراينا رەتىندە قالىپتاسىپ, ءوزارا بايلانىس ورنىققانىن دا ايتقان ءجون. كەدەندىك تارتىپكە بايلانىستى جاسالعان سالىستىرمالى تالداۋ ناتيجەسىندە ەكسپورت كولەمى 24 پايىزعا ارتقانىمەن وتكەن جىلى بۇعان دەيىن يمپورتتىڭ باسىم بولىگىن جاپقان وزگە ەلدەردەن جەتكىزىلەتىن تاۋارلار كولەمىنىڭ ازايعانى دا ايتىلدى.
الايدا, 2009 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا كەدەندىك باقىلاۋ دەپارتامەنتى مەملەكەتتىك بيۋدجەتكە 46 ملرد. 998 ملن. تەڭگەنىڭ كەدەندىك سالىقتارى مەن تولەمدەرىن ءتۇسىرىپ, وبلىستىڭ كەدەن ورگاندارىنان تۇسكەن سالىقتار مەن تولەمدەردىڭ تۇتاستاي تۇسىمدەگى ۇلەس سالماعى 40 پايىزدى قۇراپتى. ارينە, بۇل جاقسى ناتيجە. اقپان ايىندا كەدەندىك وداقتىڭ بىرەگەي كەدەندىك ءتاريفى كۇشىنە ەنگەنىنە جانە سوعان ساي اۆتوكولىكتەرگە كەدەندىك سالىقتىڭ وسكەنىنە بايلانىستى شەتەلدەردەن اۆتوكولىك قۇرالدارىن اكەلۋ كۇرت كەمىپ كەتەدى دەگەن جورامال ايتىلۋدا. سوندىقتان كەدەندىك سالىقتار مەن تولەمدەر جيىنتىعىنىڭ تومەندەۋىنە جول بەرمەۋ باعىتىندا جۇمىس جانداندىرىلىپ, ونىڭ كوزدەرىن باسەكەگە قابىلەتتى تاۋار وندىرۋمەن تولىقتىرۋ كوزدەلگەن.
ۇستىمىزدەگى جىلى ءوڭىر اۋماعىنداعى مەردىگەرلەر شەتەلگە شىعارىلعان ماتەريالداردى قولداناتىن كوپتەگەن جول-قۇرىلىس جۇمىستارى جوسپارلانعاندىقتان الداعى ۋاقىتتا وزگە ەلدەردەن اتالعان ءونىمدەردى اكەلەتىندەر جايلى اقپاراتتار الۋ ءۇشىن وبلىستىق اكىمدىكتىڭ كومەگى قاجەت. ناقتى اقپاراتتى ساراپتاپ, قۇرىلىس ماتەريالدارىن ۋاقىتىلى كەدەندىك رەسىمدەۋدەن وتكىزۋگە دايىن بولۋ جاعى قاراستىرىلۋدا. قازىرگى كەزدە وبلىس بويىنشا كەدەندىك باقىلاۋ دەپارتامەنتى ارقىلى كەدەندىك رەسىمدەردى جۇزەگە اسىراتىن سىرتقى ەكونوميكالىق قىزمەتكە قاتىسۋشىلاردىڭ كوپشىلىگى ءوڭىر ەكونوميكاسىنىڭ سۋبەكتىلەرى ەمەستىگى دە ءسوز بولدى. تاراتىپ ايتقاندا كەدەندىك رەسىمدەر جاسايتىن 7000 سىرتقى ەكونوميكالىق قىزمەتكە قاتىسۋشىنىڭ 5000-ى قازاقستاننىڭ الماتى جانە تاعى باسقا قالالارداعى كوممەرتسيالىق قۇرىلىمدارى ەكەنىن كورەمىز.
ەلىمىزدەگى دامۋ ستراتەگياسىنىڭ باسىم باعىتتارىنىڭ ءبىرى كاسىپكەرلەر باستامالارىن تولىق جۇزەگە اسىرۋعا جاعداي جاساۋدىڭ ءبىر تەتىگى رەتىندە باعالانسا, ونى وداقتىڭ قۇرىلۋىمەن بايلانىستىرۋعا بولادى. جۇيە بويىنشا العاشقى كەزەكتە ءۇشىنشى ەلدەن كەلگەن بارلىق تاۋار ءۇشىن بىرەگەي كەدەندىك باقىلاۋدى قاراستىرىپ, مۇنداي باقىلاۋدان وتكەن سوڭ تاۋارلار ءۇش ەلدىڭ ءوز اراسىندا ەركىن تاسىمالداناتىندىعىمەن ولشەنەدى. سونداي-اق, رەسەي, بەلارۋس جانە قازاقستاندا ءوندىرىلگەن ونىمدەر مەن تاۋارلار وسى ءۇش مەملەكەت اراسىندا ەركىن قوزعالىپ, ەكونوميكانىڭ بەلسەندىلىگىنە جول اشىلادى. الداعى جىلدىڭ 1 شىلدەسىنەن قازاقستان مەن رەسەي شەكاراسىندا كەدەندىك رەسىمدەۋ جۇمىسى جۇرگىزىلمەيتىنى, 2011 جىل-دىڭ 1 شىلدەسىنەن باستاپ تاۋارلاردى كەدەندىك باقىلاۋ وداقتىڭ سىرتقى شەكارالارىنا اۋىستىرىلاتىنى دا جينالعاندار نازارىن اۋداردى. اتالعان وداقتىڭ نەگىزگى ەلەمەنتى – ءۇش ەلگە قاتىستى بىرەگەي ساۋدا ساياساتى مەن كەدەندىك تاريف بولىپ قالادى. وداققا قاتىسۋشى ەلدەر اراسىندا بىرلەسكەن كاسىپورىن قۇرۋداعى جۇمىستار دا باستالىپتى.
مەملەكەتتەر اراسىنداعى ساۋدا-ساتتىق, ءوزارا بايلانىستىڭ ەكونوميكاعا تيگىزەتىن اسەرى مول. وسى ماقساتتا قازاقستان, رەسەي جانە بەلارۋس كەدەندىك وداعى اياسىنداعى تاريفتىك رەتتەۋدىڭ ارتىقشى-لىعى مەن ەرەكشەلىگى كەدەندىك سالىق سالىنبايتىن تاۋارلاردىڭ ءتىزىمى جونىندە اڭگىمە قوزعالدى. سالىق سالىنبايتىن تاۋارلار تىزبەسى دە انىقتالعان. سونىمەن قاتار, ولاردىڭ قاتارىندا قالايىدان جاسالعان بۇيىمدارعا سالىق 5 پايىزعا دەيىن ءتومەندەتىلگەن. مۇنىڭ ءوزى بۇعان دەيىنگى ەكى ەل اراسىنداعى بايلانىستى ودان ءارى جاقسارتاتىنىنىڭ دالەلى.
سوڭعى جىلدارى ازىق-ت ۇلىك سالاسىندا حالىق كوپ تۇتىناتىن قانت جەتىسپەۋشىلىگى ءجيى ءسوز بولىپ وتىر. بۇعان مەملەكەت تاراپىنان ناقتى قولداۋ دا كورسەتىلىپ, قانت قىزىلشاسىن وسىرۋشىلەرگە قارجىلىق قولداۋ كورسەتىلۋدە. دەي تۇرساقتا, اتالعان ءونىم ءالى دە سىرتتان ەكسپورتتالاتىندىعىن كورەمىز. 2010-2019 جىلدار ارالىعىندا ارگەنتينا, برازيليا جانە كۋبادان تاسىمالداناتىن اتالعان شيكىزاتقا قاتىستى ءونىمدى ونەركاسىپتىك وڭدەۋگە قاتىستى كەدەندىك سالىق سالىنبايتىندىعىن دا كوپ جەڭىلدىك دەۋگە بولادى. ول ءۇشىن شەتتەن كەلەتىن قانتتىق شيكىزاتتىڭ ەلىمىزدەگى قانت وڭدەيتىن كاسىپورىنداردى قامتاماسىز ەتۋگە ارنالعانى تۋرالى قورىتىندىسى بولسا جەتكىلىكتى. سونداي-اق, ۇكىمەتتىڭ سىرتتان اكەلىنگەن شيكىزات پەن ودان ءوندىرىلەتىن قانت رەسەي فەدەراتسياسى مەن بەلارۋس مەملەكەتتەرى اۋماقتارىنا قايتا وتكىزىلمەيتىنى جايلى كەپىلدىگى قاجەت. وسىلايشا بۇل شارالار وڭىردەگى قانت زاۋىتتارىنىڭ جۇمىسىنىڭ كولەمىن ارتتىرىپ, تولىققاندى جۇمىس ىستەۋىنە نەگىز بولادى دەپ كۇتىلۋدە.
تالدىقورعانداعى “قاينار اكب” جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگى باسشىسى ق.اجماعامبەتوۆ كەدەندىك وداقتىڭ ەرتەڭى جايلى بىلاي دەدى:
– كەدەندىك وداق تاۋارلاردىڭ شەكتەۋسىز جانە كەدەرگىسىز ەركىن ساۋداسىن قالىپتاستىرىپ, تولىق كولەمدە ورىندالۋىن قامتاماسىز ەتەتىن ەركىن ساۋداعا جول اشاتىندىعىمەن قۇندى. سونداي-اق, وداققا كىرمەيتىن ءۇشىنشى ەلدەرگە قاتىستى بىرەگەي كەدەندىك ءتاريفتى قولدانۋعا دا مۇمكىندىك بەرەدى. كاسىپورىنعا اككۋمۋلياتورلار وندىرىسىندەگى وسى ءونىمدى شىعارۋداعى تمد ەلدەرىنىڭ ەكونوميكالىق قۋاتىن جاۋلاپ العان ۋكراينادان جەتكىزىلەتىن اككۋمۋلياتورلىق ونىمدەردەن قورعانۋ ءۇشىن اسا قاجەت. سونىمەن بىرگە, وداقتىڭ دايىندىق دەڭگەيلەرىنە قاراي ەۋرازەق-تىڭ قالعان ەلدەرىنىڭ ەنۋىنە اشىقتىعى دا كوڭىل قۋانتادى.
كەڭەستە كەدەندىك وداقتىڭ ەلىمىزدەگى شيكىزاتتىق ەمەس ەكونوميكانىڭ دامۋىنا داڭعىل جول اشاتىنىن, ول ءۇشىن ءبىرىنشى كەزەكتە وتكىزۋ رىنوگى قاجەتتىگى دە جىكتەلدى. ءويتكەنى, نارىق تالابى بولماسا, ءوندى-ءرىستىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگى تۋرالى ايتۋ مۇمكىن ەمەس. دەمەك, اتالعان وداق بەرگەن مۇمكىندىكتى ءتيىمدى پايدالانىپ, ءوڭىر ەكونوميكاسىن نىعايتۋدان قالىس قالماۋ قاجەتتىگى كۇن تارتىبىنە وتكىر قويىلدى.
كۇمىسجان بايجان. الماتى وبلىسى.
مۇناي قالدىقتارى كادەگە اسىرىلادى
ەلباسىنىڭ قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا ەلىمىزدى 2020 جىلعا دەيىنگى يندۋستريالاندىرۋ باعىتتارى ايقىندالدى. ونىڭ ىشىندە سىر وڭىرىندە جۇزەگە اسىرىلاتىن جوبالار دا از ەمەس. ولاردىڭ نەگىزى وڭتۇستىك تورعاي يىنىندە جەراستى قازبا بايلىقتارىن يگەرىپ جاتقان شەتەلدىك كومپانيالاردىڭ وبلىستىڭ يگىلىگى ءۇشىن قىزمەت جاسايتىن جوبالارىنا قاتىستى.
البەتتە, جالپى قۇنى بىرنەشە ونداعان ميلليارد تەڭگەنى قۇرايتىن بۇل جوبالار وبلىس ەكونوميكاسىن سەرپىندى دامىتىپ, ايماقتىڭ الەۋەتىن ارتتىرۋمەن بىرگە جەرگىلىكتى جەردەگى شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ دامۋىنا وڭدى ىقپال جاسايتىنى بەلگىلى.
– وبلىس توڭىرەگىندە ايماق باسشىسى بولاتبەك قۋاندىقوۆتىڭ قولداۋىمەن يگىلىككە قىزمەت جاسايتىن بۇل جوبالار رەسپۋبليكانىڭ يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنا ەنگىزىلگەنى ءمالىم, – دەيدى “ەكو ءServىce” فيرماسىنىڭ ديرەكتورى مۋسيف جارىلقاسىن ۇلى. –ال بۇل اۋقىمدى جوبالار جەرگىلىكتى جەردەگى جاڭالىقتىڭ جارشىسىنداي بولعان ءبىز سەكىلدى ونداعان شاعىن جانە ورتا بيزنەس وكىلدەرىن وزىنە تارتىپ, وڭىردە جاڭا سالالاردىڭ وركەندەۋىنە مۇمكىندىك بەرەدى. وسىنىڭ بارلىعى ەلباسىنىڭ جولداۋدا اتاپ كورسەتكەنىندەي, ەلىمىزدى يندۋستريالاندىرۋدىڭ جاڭا باعىتتا قارقىندى دامىپ, شيكىزاتتىق ەمەس سالانىڭ دامۋىنا ەرەكشە مۇمكىندىك جاسايدى.
مىسالى, قىزىلوردا وڭىرىندە اقشابۇلاق كەنىشىندە گاز-تۋربينالى ستانسا سالىنۋدا. جوبا بويىنشا ىلەسپە گازدى وڭدەپ, تۇتىنۋشىلارعا جەتكىزۋدىڭ تىرلىگى قولعا الىنۋدا. گاز وڭدەيتىن قوندىرعىنىڭ ەكىنشى كەزەگى پايدالانۋعا بەرىلگەندە سىر ءوڭىرىنىڭ ەنەرگەتيكالىق تاۋەلسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرىنە جول اشىلادى. وسىلاردىڭ نەگىزىندە وبلىس ورتالىعىنا تارتىلاتىن ەلەكتر جەلىسى ەكولوگيالىق ماقساتتا ءتيىمدى جۇمىس ىستەيتىن فيرمالاردىڭ ءوز جوبالارىن جۇزەگە اسىرۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى.
ايتالىق, مۇناي ءوندىرۋدىڭ قازىرگى دەڭگەيىن ساقتاپ نەمەسە ونىڭ كولەمىن ۇلعايتۋ جونىندەگى مەجەلەردى جۇزەگە اسىرۋ جاڭا مۇناي ۇڭعىمالارىن ۇدايى ىسكە قوسۋمەن ساباقتاسىپ جاتاتىنى زاڭدىلىق. ال مۇنداي جۇمىستاردى اتقارۋ كەزىندە جەرگىلىكتى جەردىڭ ەكولوگيالىق تالاپتارى بۇزىلۋى ابدەن مۇمكىن. قۇمكول كەن ورنىن العاشقى يگەرگەن جىلدارى مۇنداي كەلەڭسىزدىكتەرگە ونشالىقتى ءمان بەرىلە قويعان جوق. فيرما ديرەكتورىنىڭ پىكىرىنشە, قازىر ۇكىمەتتىڭ ەكولوگيالىق زاڭدىلىقتاردى ساقتاۋعا قاتىستى تالاپتارى كۇشەيە باستادى. وسىعان وراي مۇناي كومپانيالارى جەر بەدەرىن وسى زياندى زاتتاردان تازارتۋ ءۇشىن جاڭا تەحنولوگيالارعا جۇگىنۋگە ءماجبۇر بولۋدا.
– ال ءبىزدىڭ فيرما ناق وسىنداي مۇناي قالدىقتارىنان ب ۇلىنگەن جەرلەردى قايتا قالپىنا كەلتىرۋ مقساتىندا جاڭا تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ باعىتىندا جۇمىس ىستەمەكشى,– دەيدى ول اڭگىمەسىن جالعاستىرىپ. ء–بىزدىڭ ماماندار ب ۇلىنگەن توپىراق قاباتتارىن مۇناي قالدىقتارىنان تازارتىپ قانا قويماي, ولاردى جەرگىلىكتى جەردىڭ ينفراقۇرىلىمىنا پايدالانۋعا مۇمكىندىك الماقشى. وسىعان وراي قىزىلوردا–قۇمكول اۆتوموبيل جولىنىڭ 175-شاقىرىمىندا ءبىز قۇرامىندا مۇناي بار قالدىقتاردى زالالسىزداندىرىپ, ونى تازارتىپ, قايتا وڭدەيتىن قوندىرعىنى ورنالاستىرامىز. ءسويتىپ, ءبىز قازاقستاندا “كروت-5” اتتى قوندىرعىنى پايدالانۋ ارقىلى مۇناي قالدىقتارىن وڭدەۋ تەحنولوگياسىن ءبىرىنشى رەت قولعا العالى وتىرمىز.
فيرما ديرەكتورىنىڭ ايتۋىنشا “ەكونافت” تەحنولوگياسى تابيعي كومپونەنتتەردى پايدالانۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرىلادى. سوندىقتان بۇل حيميالىق قوندىرعىنىڭ زيانى جوق. ال انىعىن ايتقاندا, بۇل رەسەي عالىمدارىنىڭ كۋرسك قالاسىنداعى ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىك ينستيتۋتىندا جاساپ شىعارعان تەحنولوگياسى بولىپ تابىلادى. اتالمىش تەحنولوگيانى جاساپ شىعارۋ ءۇشىن فيرما ماماندارى كۋرسكىدەن دايىنداۋ تەحنولوگياسىن عانا الدىرادى. ال ونى وندىرۋگە قاجەتتى كومپونەنتتەر قازاقستاننىڭ ايماقتا-رىنان جەتكىزىلەدى. نەگىزگى كومپونەنت مينەرالدى قىشقىلدار بولىپ تابىلادى. بۇل ءسوندىرىلمەگەن اك نەمەسە دولوميت, حروم قىشقىلى بولۋى مۇمكىن. سونىمەن بىرگە وسى ءۇش قۇرامنىڭ جيىنتىعى دا نەگىزگى كومپونەنتتىڭ ءوزىن قۇرايتىن بولادى. تەحنولوگيا ءۇشىن بىلعارى ءوندىرىسىنىڭ, ەت كومبيناتتارىنىڭ, ماي زاۋىتتارىنىڭ جانە وسىعان ۇقساس ءوندىرىستەردىڭ ماي قۇرامداس قالدىقتارى قاجەتتى شيكىزات بولىپ تابىلادى. فيرما ديرەكتورى جاڭا جوبانى جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا قاجەتتى شيكىزاتتار تابىلاتىن ءوندىرىس ورىندارىمەن كەلىسسوزدەر جۇرگىزىپ جاتقانىن مالىمدەدى.
فيرما سوندىرىلمەگەن اكتى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنان ساتىپ الۋدى جوسپارلاپ وتىر. بىراق ونى جاڭاقورعان اۋدانىندا ءوندىرۋدىڭ مۇمكىندىكتەرى دە قارالۋدا. ازىرگە جاڭاقورعان اۋدانىندا وزىندىك اك وندىرۋگە نەمەسە شيەلى اۋدانىندا دولوميتكە قول جەتكىزۋگە ەرتەرەك. بىراق, “ەكونافت” تەحنولوگياسىنىڭ تارتىمدىلىعى سول, بۇل ءوندىرىستى ەرتە مە, كەش پە جەرگىلىكتى جەردىڭ شيكىزاتى ارقىلى جولعا قويۋعا ابدەن بولادى.
تاياۋ ۋاقىتتا وبلىس وڭىرىندە حالىقارالىق دارەجەدەگى اۆتوموبيل جولى جوباسىنىڭ جۇزەگە اساتىنى بەلگىلى. “باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي” حالىقارالىق ءاۆتودالىزىنىڭ قۇرىلىسىن سالۋعا جۇزدەگەن فيرمالار تارتىلاتىن بولادى. ال جوعارىدا ايتىلعان تەحنولوگيانى پايدالانا وتىرىپ, مۇناي قالدىقتارىن قايتا وڭدەۋ جولعا قاجەتتى قۇم-گراۆي قوسپاسىنا ارنالعان شيكىزاتتى ءوندىرىپ شىعارۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل اسفالت-بەتون جامىلعىسىنىڭ بەرىكتىگىن ەداۋىر ارتتىرادى. جاڭا تەحنولوگيانىڭ ءبىر قوندىرعىسى جىلىنا 15 مىڭ تەكشە مەتر قالدىقتى وڭدەي الادى.
ءسويتىپ, جەرگىلىكتى كاسىپكەرلەر مۇناي قالدىقتارىن وڭدەپ, ءوڭىرىمىزدىڭ تابيعي احۋالىن جاقسارتىپ قانا قويماي, ولاردى كادەگە جاراتۋ باعىتىندا دا جاڭا تەحنولوگيانى باتىل قولعا الىپ وتىر.
ەركىن ءابىل. قىزىلوردا.
كۇن تارتىبىندە – كادر ماسەلەسى
استانادا “سامۇرىق قازىنا” ۇاق” اق پەن “قازمۇنايگاز” ۇك” اق-تىڭ باستاماسىمەن “ادام رەسۋرستارىن باسقارۋ: وتكەندى قالىپتاستىرۋ جانە بولاشاققا جوسپار” اتتى بەسىنشى حالىقارالىق كونفەرەنتسيا ءوتتى. ونىڭ جۇمىسىنا وتاندىق ءىرى ۇلتتىق كومپانيالار مەن دامۋ ينستيتۋتتارىنىڭ, “تەڭىزشەۆرويل”, “بريتيشگازقازاقستان”, “شەلل”, “متس” سياقتى كومپانيالاردىڭ وكىلدەرى قاتىستى.
كونفەرەنتسيادا ادام رەسۋرستارىن باسقارۋدا سوڭعى 10 جىلداعى دامۋ تاجىريبەسى, مەملەكەتتىك جانە جەكە وندىرىستىك, قارجى كومپانيالارىنداعى قارجى ساياساتى جونىندە ماسەلەلەر تالقىلاندى. جيىندا وسى ماسەلەلەرگە ارنالعان ءتۇرلى باياندامالار جاسالدى. وسى ورايدا “سامۇرىق-قازىنا” ۇاق” اق توراعاسى قايرات كەلىمبەتوۆتىڭ جاساعان بايانداماسىن كادر ساياساتىن جۇرگىزۋدە تاجىريبەسى مول شەتەل وكىلدەرىنىڭ قىزىعۋشىلىقپەن تىڭداعانىن اتاپ وتكەنىمىز ءجون. قور توراعاسى “سامۇرىق-قازىنا” ۇاق” اق-تىڭ قۇرىلۋ تاريحىن, ونىڭ ءوز قۇرامىنا 30 ءىرى جانە 400 تاۋەلدى كومپانيالاردى بىرىكتىرەتىنىن ايتىپ, وسى كۇندەرى ەلباسىنىڭ شەشىمىمەن ۇلتىق ەكونوميكانى داعدارىس سالدارىنان ساقتاپ قالۋ ءۇشىن قۇرىلعان قوردىڭ جۇمىسىنىڭ ناتيجەسىندە ەلىمىزدەگى جاعدايدىڭ تۇراقتانعانىن اتاپ ءوتتى. وسىعان وراي ق.كەلىمبەتوۆ قوردىڭ الەمدىك كومپانيالار سەكىلدى شتاتتى وڭتايلاندىرۋ, شىعىندى ازايتۋ شارالارىن دا اتقارىپ شىققانىن جەتكىزدى. ماسەلەن, 2008 جىلدىڭ سوڭىندا كومپانيالارداعى شىعىندار جوسپارلاعاننان 10,6 ملرد.تەڭگەگە ازايدى, ونىڭ ىشىندە 3,9 ملرد. تەڭگەسى اكىمشىلىك شىعىندارى.
سونىمەن بىرگە كومپانيالار قۇرىلىمدارىندا ءبىر-ءبىرىنىڭ قىزمەتىن قايتالايتىن قۇرىلىمدار قىسقاردى. ەڭبەكاقى تولەۋ كورسەتكىشى دە بۇكىل كومپانيالاردا 30 پايىزعا ازايدى. بۇدان باسقا, 2008, 2009, 2010 جىلدارى بونۋس تولەۋگە تيىم سالىندى. مۇنداي جاعداي باسقارۋشى توپقا دا جاسالدى. ءسويتىپ, سىياقى الىپ جۇرگەن باسشىلارعا قوسىمشا قارجى تولەۋ شەكتەلدى. جالپى, قور توبىنداعى كومپانيالار بويىنشا اكىمشىلىك شىعىندار تاعى دا 10 ملرد. تەڭگەگە قىسقاردى.
“سامۇرىق- قازىنا” اق باسقارماسىندا كادر ساياساتى ءجونىندەگى كوميتەت قۇرىلعان. ول كوميتەت قور توبىنداعى كومپانيالاردا كادر ساياساتىنىڭ جاڭا پرينتسيپ-تەرىن جۇزەگە اسىرىپ, ولاردى قاداعالاۋمەن اينالىسادى.
جيىندا جاساعان بايانداماسىندا ق.كەلىمبەتوۆ تاعى ءبىر ماسەلەگە توقتالىپ ءوتتى. الداعى كەزدە “سامۇرىق-قازىنا” قورى وتاندىق ۋنيۆەرسيتەتتەرمەن جانە ءبىلىم ورتالىقتارىمەن بىرىگىپ جۇمىس ىستەۋدى ماقسات ەتىپ وتىر. قازىر قور توبىندا ينجەنەرلىك-تەحنيكالىق كادرلاردى دايىنداۋدىڭ ونجىلدىق باعدارلاماسى جاسالىنىپ جاتىر. ول يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىمەن, ينۆەستيتسيالىق جوبالارمەن سايكەستەندىرىلگەن. قور تەحنيكالىق كادرلارعا دەگەن سۇرانىستى زەرتتەي كەلە وتاندىق جەتەكشى وقۋ ورىندارى مەن كاسىبي-تەحنيكالىق مەكتەپتەرگە ءبىلىم بەرۋ تاپسىرىسىن جاساماق. ماسەلەن, ءتورت-بەس جەتەكشى وقۋ ورىندارىنىڭ بازاسىندا قور 10-15 ماگيسترانتتاردى تىركەپ, عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىقتارىن قۇرۋدى ويلاستىرۋدا. سونىڭ ناتيجەسىندە عىلىم مەن ءوندىرىستى زەرتتەۋدىڭ بايلانىسى بولعاننان كەيىن ماماندارعا تاپشى بولىپ وتىرعان وندىرىستىك كومپانيالار عىلىمي-كادرلىق الەۋەتتىڭ قىزمەتىن پايدالانۋعا مۇمكىندىك الادى. ءتيىسىنشە ماماندارعا دەگەن سۇرانىس تا ارتادى.
فورۋم اياسىندا كادر ماسەلەسى جونىندەگى باياندامالاردان باسقا ەڭ جاقسى HR-جوبا, قوعامدىق پىكىر ليدەرلەرىمەن توك-شوۋ, حالىقارالىق مامانداردىڭ ادام رەسۋرستارىن باسقارۋى بويىنشا شەبەرلىك-سىنىپتار وتكىزىلدى.
داستان كەنجالين.
جاعدايدى جاقسارتقان جاڭالىق
كەڭەس داۋىرىندە جىلۋ جۇيەسى قۇرىلىسىندا ءداستۇرلى تاسىلدەردىڭ ءبىرى كانالدى ءتاسىل بولدى. تەمىر-بەتون كانالداردىڭ ىشىنە ءتۇرلى ديامەترلى جىلۋ ۇستايتىن مينەرالدى-ماقتالى پليتالارمەن قاپتالعان قۇبىرلار ورنالاستىرىلاتىن, ول رۋبەرويد نەمەسە شىنى تالشىقپەن جابىلاتىن.
استانا قالاسىندا جەراستى سۋلارى وتە جاقىن ورنالاسقاندىقتان نوسەرلى كاناليزاتسييالار جۇيەسى ناشار دامىعان. وسىلاردىڭ اسەرىنەن بەتونداردىڭ تۇبىنە ءتۇرلى سەبەپتەرمەن سۋلار جينالىپ, قۇبىرلاردىڭ كورروزياعا ۇشىراۋىنا الىپ كەلگەن ءارى كانالدى ءتاسىل جوعارى كولەمدە جىلۋدىڭ جوعالۋىنا جانە توت باسۋىنا سەبەپ بولعان.
1999 جىلدان باستاپ قۇبىرلاردى توت باسۋدان جانە جىلۋ جوعالتۋدان بىرنەشە ەسە ساقتايتىن يننوۆاتسيالىق جوعارى تەحنولوگيالاردى ەلىمىزگە “استانا-تەپلوترانزيت” اق دانيالىقتاردان الىپ كەلدى. “استانا-تەپلوترانزيت” اق استانا قالاسىنىڭ جىلۋ جۇيەسىن جاڭا دەڭگەيگە شىعارعان كاسىپورىن, ءوز ەڭبەك سالاسى بويىنشا حالىقارالىق جوبالاردىڭ جەڭىمپازى اتاندى.
“ەلوردامىز اقمولا قالاسىنا اۋىسقان جىلدارى جاڭا استانامىزدىڭ دامۋىمەن قاتار سالىنىپ جاتقان بارلىق نىسانداردى ورتالىقتاندىرىلعان جىلۋمەن قامتۋ جانە جىلۋ بەرۋدە اقاۋلار مەن شەكتەۋلەر بولماۋى ءتيىس دەگەن تاپسىرمانى ءوز مىندەتىنە العان “استانا-تەپلوترانزيت” كاسىپورنى ءوز ءمىندەتىن جوعارى ساپادا اتقارىپ شىققان.
ەلىمىزگە دانيادان اكەلىنگەن جاڭا زامانعا ساي قۇرىلعى “قۇبىر ىشىندەگى قۇبىر” دەپ اتالادى. بۇل قۇبىردىڭ سىرتقى قاباتى جەلىنۋگە ۇشىرامايتىن پلاستيكتەن, ال ىشكى قاباتى بولاتتان جاسالىنعان. بۇنداي يزولياتسيالىق ماتەريالدى قولدانۋ جىلۋ ساپاسىن جوعالتۋدى بىرنەشە ەسە ازايتقان. ەلىمىزگە ساپالى جىلۋ جۇيەسىن ورناتۋ ماقساتىندا “استانا-تەپلوترانزيت” كاسىپورنى ماماندارى دانيالىقتارمەن ءىس-تاجىريبە, وقۋ ساباقتارىن وتكىزىپ, ءوز بىلىكتىلىكتەرىن جەتىلدىرگەن. باستاپقى كەزدە دانيالىقتاردىڭ شىعارعان قۇبىرلارى پايدالانىلعان. ديامەترى 500 مم. بولاتىن جاڭا جىلۋ تراسساسىنىڭ العاشقى ۋچاسكەسى ساككو جانە ۆانتسەتتي-جەلتوقسان كوشەلەرىنىڭ جىلۋ جۇيەلەرىندە قولدانىلعان. اتالعان قۇبىر وڭدى ناتيجە كورسەتكەن سوڭ, 630 مم. ديامەترلى قۇبىر باراەۆ كوشەسىنىڭ بويىنان “رامستور” جانە “دۋمان” وسو جانىنان, قورعالجىن جولى بويىمەن 17-ءشى مەكتەپكە دە تارتىلعان.
سونىمەن قاتار “1999 جىلدان باستاپ ءبىز كانالسىز تاسىلمەن سالعان جاڭا جىلۋ تراسسالارىنىڭ جاعدايىنا مونيتورينگ جاساپ كەلەمىز. جىلۋ جاقسى ۇنەمدەلەدى. بۇرىنعى تراسسالاردا جىلۋ جوعالتۋ 12 ۆت/م. قۇرايتىن بولسا, قازىرگى جاڭا قۇبىردىڭ جىلۋ جوعالتۋ كورسەتكىشى ناقتى – 2 ۆت/م. ماتەريالدىڭ جانە مونتاجداۋ ساپاسىنا ساي قۇبىردى جوبامەن 30 جىل پايدالانۋعا بولادى. دەگەنمەن, بۇعان سەنىمدى بولۋ ءۇشىن, ىشكى ءشىرۋ پارامەترىن ەسكەرىپ وتىرۋ كەرەك. ىشكى ءشىرۋدىڭ دامۋى – جىلۋ تاسىمالداۋشىنىڭ ساپاسىنداعى حيميالىق قۇرامىنا تاۋەلدى بولادى جانە سۋدىڭ حيميالىق قۇرامىنا كۇندەلىكتى مونيتورينگ جۇرگىزىپ وتىرامىز”, – دەيدى “استانا-تەپلوترانزيت” اق كاسىپورنىنىڭ باس ديرەكتورى ايتمۇقان جۇماباەۆ.
ءابدىراحمان قىدىربەك.
ورتالىق مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ينتەرنەت-سايتتارى
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى www.government.kz ىشكى ىستەر مينيسترلىگى www.mvd.kz قورعانىس مينيسترلىگى www.mod.kz قورشاعان ورتانى قورعاۋ مينيسترلىگى www.nature.kz ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى www.edu.gov.kz سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى www.mfa.kz دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى www.ءdarى.kz كولىك جانە كوممۋنيكاتسيا مينيسترلىگى www.mtk.gov.kz ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى www.enbek.kz قارجى مينيسترلىگى www.mf.ءmىnfىn.kz ەكونوميكا جانە بيۋدجەتتىك جوسپارلاۋ مينيسترلىگى www.ءmىnplan.kz ادىلەت مينيسترلىگى www.ءmىnjust.kz توتەنشە جاعدايلار مينيسترلىگى www.emer.kz مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگى www.sana.gov.kz ەنەرگەتيكا جانە مينەرالدىق رەسۋرستار مينيسترلىگى www.memr.gov.kz اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى www.ءmىnagrى.kz يندۋستريا جانە ساۋدا مينيسترلىگى www.ءmىt.kz تۋريزم جانە سپورت مينيسترلىگى www.mts.gov.kz جەر رەسۋرستارىن باسقارۋ اگەنتتىگى www.auzr.kz بايلانىس جانە اقپاراتتاندىرۋ اگەنتتىگى ww.alc.gov.kz ستاتيستيكا اگەنتتىگى www.stat.kz كوشى-قون جانە دەموگرافيا اگەنتتىگى www.ءdemomىgratىon.kz
