جان ەدى ءومىر سۇرگەن ولەڭمەنەن
اقىن ءداۋىتالى ستامبەكوۆ قازاق پوەزياسىنىڭ ءىرى وكىلى ەدى. ماڭدايىنا 52-اق جىل عۇمىر جازىلعان اقىننىڭ دۇنيەدەن وتكەنىنە دە ءبىر مۇشەل تولىپ قالىپتى. جاڭا ءححى عاسىردى ءوزى كورە الماسا دا, ءداۋىتالىنىڭ جىرلارى وسى عاسىرعا ەمىن-ەركىن كىردى. جانە قازاق باردا, ولەڭسۇيەر قاۋىم باردا ونىڭ تۋىندىلارى ولمەك ەمەس.
اقىن ءداۋىتالى ستامبەكوۆ قازاق پوەزياسىنىڭ ءىرى وكىلى ەدى. ماڭدايىنا 52-اق جىل عۇمىر جازىلعان اقىننىڭ دۇنيەدەن وتكەنىنە دە ءبىر مۇشەل تولىپ قالىپتى. جاڭا ءححى عاسىردى ءوزى كورە الماسا دا, ءداۋىتالىنىڭ جىرلارى وسى عاسىرعا ەمىن-ەركىن كىردى. جانە قازاق باردا, ولەڭسۇيەر قاۋىم باردا ونىڭ تۋىندىلارى ولمەك ەمەس.
وزىمىزگە اقىندى كورۋ باقىتى بۇيىرماسا دا, قۇدايعا شۇكىر, ونى كورگەندەر ارامىزدا بارشىلىق. سونىڭ ءبىرى داۋكەڭنىڭ زامانداسى, دارىندى اقىن, حالىقارالىق «الاش» ادەبي سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى ابزال بوكەن اعامىز. شيرەك عاسىر الماتى شاھارىندا تۇرىپ, داۋىتالىمەن اعا-ىنىدەي ارالاسقان ابزەكەڭ بىلتىر قاراعاندى قالاسىنا قونىس اۋداردى. تاياۋدا ابزال اعانىڭ ۇيىنە باردىق. ونداعى ويىمىز: اقىنعا ءبىر جاعىنان سالەم بەرۋ بولسا, ەكىنشى جاعىنان ءداۋىتالى اقىن تۋرالى اڭگىمەلەسۋ.
– ءداۋىتالىنى بالا كەزىمىزدەن, بالا كەز بولعاندا ولەڭدى جاڭا باستاعان كەزدەن باستاپ ءبىلىپ جۇردىك, – دەپ باستادى اعا اڭگىمەسىن. – اۋداندىق گازەتكە ولەڭدەرى جاقسى شىعىپ تۇردى. سول كەزدە ودان بىرەر جاس كىشى سەرىك اقسۇڭقار ۇلى, مەن ءوزىم, باعدات وماشەۆ دەگەن جىگىت ءبارىمىز ءداۋىتالى سەكىلدى جازساق, ءداۋىتالى سياقتى اقىندىق جولعا تۇسسەك دەپ ەلىكتەپ ءبىر-بىرىمىزگە, ءبىر-بىرىمىزبەن جارىسىپ ولەڭ جازدىق.
ودان كەيىنگى جاقىن تانىستىعىمىز – داۋكەڭ الماتىعا كەتىپ, سول جاقتا قىزمەت جاساپ, جازدا ەلگە كەلىپ جۇرگەن كەزىندە جالعاستى. سول ساپارىندا ماعان سوقپاي كەتپەيتىن. ول كەزدە اكە-شەشەسىنىڭ ءۇيى بالقاش قالاسىنىڭ ىرگەسىندەگى دەرەسىن دەگەن جەردە بولدى. مەن بالقاشتىڭ جانىنداعى پريوزەرنىي اۋداندىق گازەتىندە قىزمەت ىستەيمىن. سوندا جولشىباي ماعان دا سوعىپ كەتەتىن. سودان تانىس بولىپ, جاقسى بولىپ كەتتىك.
اۋداندىق گازەتتە ونشاقتى جىل ءىستەگەن مەنى 1985 جىلى الماتىعا «جالىن» باسپاسىنا جۇمىسقا شاقىردى. ول ۋاقىتتا ءداۋىتالىنىڭ الماتىنىڭ بايىرعى تۇرعىنى بولىپ العان كەزى. اپتاسىنا بولماسا دا, ەكى اپتادا ءبىر رەت ارقايسىمىزدىڭ ۇيىمىزدە بولىپ, اڭگىمەلەسىپ, ولەڭدەرىمىزدى وقىپ, جاقىن ارالاسىپ جۇردىك. داۋكەڭ قايتىس بولعانعا دەيىن ارامىزداعى وسى بايلانىس ۇزىلگەن جوق.
– اقىن 50 جىلدىق مەرەيتويىن ەلگە كەلىپ وتكىزگەندىگىن ەستىگەنبىز. سوندا ءسىز دە قاسىندا بولىپ پا ەدىڭىز؟
– ءيا. 50 جىلدىعىن وتكىزگەن كەزدە الماتىدان مەنى قاسىنا ەرتتى. «باسقا ەشكىمدى اۋرە قىلماي-اق قويايىن. دابىرالاتىپ, كەرەمەت قىپ وتكىزەتىندەي تويعا قۇمار دا ەمەسپىن. بىراق, ەل, اۋىل شاقىرىپ جاتقاننان كەيىن بارايىن دەپ وتىرمىن», – دەپ مەنى قاسىنا ەرتىپ الدى. سودان اقتوعايعا كەلىپ, مادەنيەت سارايىندا حالىقپەن كەزدەستىك. اقىن قوڭىرات اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن عوي. سودان ءارى قاراي اعايىن-تۋىسى اياق-قولىن جەرگە تيگىزبەي, ءداۋىتالىنى قۇرمەتتەپ, مەرەيتويىن جاقسىلاپ دۇركىرەتىپ وتكىزدى.
مەن ودان ەكى جاس كىشىمىن عوي. سودان ول ايتتى: «قۇداي قالاسا سەن دە ەرتەڭ 50 جاسقا كەلەسىڭ. قۇداي بۇيىرتسا سوندا مەن دە قاسىڭدا جۇرەمىن», – دەپ. بىراق, ەلدەن كەلگەننەن كەيىن سىرقاتتانىپ, اۋىرىپ قالدى عوي. ءوزى بالا كەزىنەن قانت ديابەتى ەدى. ارناۋلى ءدارىسى بار-دى. تۇراقتى تۇردە سونى قابىلداپ جۇرەتىن. سول بۇيرەككە اسەر ەتىپ, 1999 جىلى دۇنيەدەن وزدى. تاعدىردىڭ جازۋى, اللا تاعالانىڭ بۇيىرتقان عۇمىرى سول بولدى…
بىراق ارتىندا قالعان مۇراسى مول. 10-15 شاقتى ولەڭ كىتابىن جازدى, حالىقارالىق «الاش» سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى اتاندى. سونىڭ ءبارى ارتىندا قالعان اعايىن-جۇرت پەن جولداستارىنىڭ, وقىرماندارىنىڭ كوڭىلىنە مەدەۋ. ۇرپاقتارى ءوسىپ-ءونىپ, فاريدا جەڭگەمىز شاڭىراققا يە بولىپ وتىر. ارالاسىپ, حابارلاسىپ تۇرامىز.
ەڭ سوڭعى «جۇماعىم مەن تامۇعىم» كىتابىنىڭ قولجازباسىن داۋكەڭ ەكەۋىمىز باسپاعا تاپسىرعانىمىز ەسىمدە. قاتتى اۋىرىپ جۇرگەن كەزى بولاتىن. توسەك تارتىپ جاتسا دا, باسىن كوتەرىپ وتىرىپ قولجازبانى ءوزى دايىندادى. مەن دە بارىپ تۇردىم. سودان باسپاعا اپارىپ تاپسىردىق. ول كىتاپتىڭ شىعۋىندا جازۋشى روزا مۇقانوۆانىڭ ۇلكەن ەڭبەگى بار. سودان «ءسوزدىك – سلوۆار» باسپاسىنان شىعاردى. بىراق ءداۋكەڭ ونى كورە المادى. عۇمىرىنىڭ ءبىر ازعانتاي بولىگى جەتپەي قالدى. كىتاپ ادەمى, كولەمدى بولىپ, ىشىندەگى ولەڭدەرى دە ماعىنالى, ءماندى بولىپ شىقتى.
– سول كىتابى شىققانىنا دا ءبىراز ۋاقىت بولىپ قالدى. تاعى جيناعىن شىعارۋ كەرەك سياقتى اقىننىڭ.
– داۋكەڭنىڭ ءبىر جيناعى شىقتى. كورگەن جوقسىڭ با؟ مەن كورسەتەيىن (وسى ءسوزدى ايتقان ابزال اعامىز 2010 جىلى شىققان قاراپايىم «ولەڭدەر» دەگەن اتاۋى بار كىتاپتى كورسەتتى. ءداۋىتالى اقىننىڭ جارى فاريدا زاكارينا قۇراستىرعان بۇل كىتاپتى كورىپ قۋاندىق – اۆتور).
ءوزى اسا كوپ توپىرلاتىپ, قايسىبىر اقىندار سياقتى توپەي بەرمەي, باپپەنەن, ويلانىپ, اسىقپاي جازاتىن. ال ەگەر كوپىرتە بەرسە, جازا بەرۋگە قابىلەتى بىلاي دا جەتىپ تۇر عوي. بىراق سوعان تالعاممەن قاراپ, ويى ابدەن پىسكەن كەزدە عانا قولىنا قالام الاتىن. پوەزيا, پروزا بولسىن, مەيلى كىم قانداي جانردا جازسا دا, سونىڭ كولەمىنەن گورى مازمۇنى مىقتى بولسىن دەپ وزىنە سونداي تالاپ قويىپ, وزگەلەردەن دە سونى كۇتەتىن. سونىمەنەن ارتىندا قالعان مۇراسى ءماندى, ماعىنالى بولىپ شىقتى.
– ءوزىڭىز دە مىقتى اقىنسىز, پوەزيا پارقىن جاقسى بىلەسىز. ءداۋىتالى پوەزياسىنىڭ قانداي ەرەكشەلىگىن ايتا الاسىز؟
– داۋكەڭنىڭ ەڭ العاشقى جازعان ولەڭدەرىنىڭ ءۇنى, سارىنىنان كەيىنگى اقىن ءداۋىتالىنىڭ قالىپتاسۋى ەكى ءتۇرلى بولىپ كەتتى دەپ ويلايمىن قازىر. العاشقى شىققان ولەڭدەرى ەشكىمدە جوق, وزىنشە ءبىر ءمولدىر. ول قادىر مىرزاليەۆ سەكىلدى تىم بىرەگەي تەرەڭ ويعا دا كىرىپ كەتپەگەن, تۇمانباي مولداعاليەۆ سياقتى بىرەگەي سەزىمنىڭ ليريكاسىنا دا ءتۇسىپ كەتپەگەن. وسى وي مەن سەزىمنىڭ ەكى جاعىنان دا ءبولىپ العان قورىتپا سينتەزدەي وزىندىك ءبىر عاجاپ دۇنيەلەردى تۋدىردى. 60-70-ءشى جىلدارداعى ءداۋىتالىنى ويلى اقىنعا دا, تازا ليريكانىڭ اقىنىنا دا جاتقىزۋعا بولۋشى ەدى. كەيىن جازا-جازا كەلە, ولەڭدەرىنىڭ ءبىرى – ويدىڭ, ءبىرى – سەزىمنىڭ قورجىنى دەپ اتاساق, وسى ويلىلىق قورجىن باسىن اۋىرلاتا باستادى. سودان ول نەگىزىنەن فيلوسوفيالىق ويعا قاراي ويىستى. مۇنىسى جامان بولعان جوق. ءداۋكەڭنىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى – وسى ويشىلدىققا بەرىلەتىن ولەڭدەردى جازعاندىعى. اقىننىڭ كەيبىر ولەڭدەرىنىڭ فيلوسوفيالىق ءتۇيىنى سالماعى جاعىنان قورعاسىنداي اۋىر بولىپ كەلەدى, ءبىردەنقوزعاپ كوتەرىپ كەتە المايسىڭ. 
ونداي ولەڭدەردى وقىرماننىڭ ءوزى ءسىڭىرىپ وقىسا, سونىڭ ءمان-ماعىناسىنا جەتكەن سايىن داۋكەڭنىڭ دە قاسيەتىنە جەتكەندەي بولادى.
كەزىندە, ياعني 60-70-ءشى جىلدارى «جالىن» باسپاسىنىڭ جابىق كونكۋرسى بولعان. سول بايگە تالاي تالانتتى اقىن-جازۋشىلاردىڭ تۇساۋىن كەسكەن. مىسالى, ورالحان بوكەەۆ, اقسەلەۋ سەيدىمبەكوۆ, دۋلات يسابەكوۆ, جاراسقان ابدىراشەۆ, تاعى سونداي اعالارىمىزدىڭ كوپشىلىگى سول كونكۋرستا توپ جارىپ, كەيىننەن تالانتتى اقىن-جازۋشىلار بولىپ شىقتى. ءداۋىتالى ەكەۋمىز دە سول كونكۋرسقا پوەمامەن تۇستىك. ول «رەۆوليۋتسياعا راحمەت» دەگەن تۋىندىسىمەن ەكىنشى ورىندى الدى. مەن شوپان ايەلدىڭ تاعدىرىنان جازعان پوەماممەن ءۇشىنشى ورىندى يەلەندىم. ايتايىن دەپ وتىرعانىم: داۋكەڭ كەرەمەت ءبىر, وزىندىك ەرەكشەلىگى بار اقىن ەكەندىگىن وسى «رەۆوليۋتسياعا راحمەت» پوەماسىندا جاقسى كورسەتتى. ول كەزدە كەڭەس وكىمەتىنىڭ داۋىرلەپ تۇرعان كەزى, سول كەزدىڭ ءۇنىمەن جازىلعان پوەما عوي. بىراق, ونىڭ ءبىر عاجاپ جەرى – كەڭەس وداعىنىڭ ۇرانىمەن جازىلدى دەپ ول تۋىندىنى كەمىتۋگە بولمايتىنى قازىردىڭ وزىندە كورىنىپ تۇر. 
ماسەلە ونىڭ قاي تاقىرىپتى قوزعاۋىندا ەمەس, اقىننىڭ قابىلەتىن كورسەتە بىلۋىندە بولىپ تۇر عوي. سوندا داۋكەڭ وسى پوەماسىندا قانداي قۋاتتى اقىن ەكەندىگىن انىق كورسەتتى. عاجاپ ءبىر تەڭەۋلەردى, پاراللەلدەردى قاتار قولدانىپ, وقىعان كەزىندە ادامدى جەتەلەپ, ءسۇيسىندىرىپ: «اپىراي! وسىنى ويلاپ, مەن دە ايتا الاتىن ەدىم-اۋ. نەگە مەنىڭ اۋزىما وسى ءسوز تۇسپەگەن؟ نەگە مەن وسىنداي شۋماقتاردى جازا المادىم؟», – دەپ باسەكەلەس ارىپتەستەرىن ويلانتاتىنداي ەتىپ جازعان.
سوسىن كەيىنگى شىققان كىتابىندا اقىننىڭ ولەڭمەن جازعان دراماسى دا بار. سوندا وسىنداي جانرعا بەت بۇرعانى بايقالادى. تاتار ءدامى تاۋسىلماي جۇرە تۇرعاندا, عۇمىرى ۇزاعىراق بولعاندا مۇمكىن اق ولەڭمەن جازىلعان, كادىمگى قارا ولەڭمەن جازىلعان ءبىرتالاي درامالاردى دا تۋىنداتىپ تاستاعان بولار ما ەدى دەپ ويلايمىن كەيدە…
ول كىسى ادەبيەت تۋرالى ءوزىنىڭ سىن پىكىرلەرىن, كوزقاراسىن ءبىلدىرۋ جاعىنان دا كوپ جازبادى, بىراق جازسا تۋرا توتياىنداي ويىپ تۇسەتىندەي ەتىپ, ناقتىلاپ قاشاپ جازار ەدى. ءوزىنىڭ ءومىرىنىڭ سوڭعى ساتتەرىندە قينالىپ, ەكى يىنىنەن دەمالىپ وتىرىپ, قانشا سىرقات جانىنا باتىپ وتىرسا دا پۋشكين جونىندە كەرەمەت ءبىر ەسسە جازىپ, «قازاق ادەبيەتىنە» جاريالادى. پۋشكين تۋرالى جازعان بۇل ەسسەسى اناۋ-مىناۋ ادامنىڭ قولىنان كەلە بەرەتىن دۇنيە ەمەس.
– ءداۋىتالى اقىننىڭ كىتابىن وقىپ وتىرىپ, دارىن يەسىنىڭ پۋشكين, لەرمونتوۆ سەكىلدى ورىس اقىندارىن كوپ وقىعاندىعىن بايقادىق. ال قازاق پوەزيا وكىلدەرى ىشىندە سۇيىكتى اقىندارى بولدى ما؟
– قازاق اقىندارىنىڭ ىشىندە ەرەكشە بىرەۋىن بولە-جارىپ ايتقان ەمەس. ونداي ءسوزىن ەستىمەدىم. بىراق ول كىسى ءوزىمىزدىڭ الدىمىزدا ءوتكەن, قازاق پوەزياسىن جاساعان, سوناۋ اسان قايعىدان باستاپ ابايعا دەيىنگى بابالارىمىزدىڭ, ابايدان بەرگى تالانتتاردىڭ ءبارىن وقىعاندىعىنا مەنىڭ كوزىم تولىق جەتكەن. ابايدى وقىدى, ماعجان جۇماباەۆ جونىندە حابارى بولدى, ءىلياس, ساكەن, بەيىمبەتتەردى بولسا بولماسا ءبىلدى. ءبارىن ءسىڭىردى, سودان كەيىن پوەزياداعى وزىندىك كەلبەتىن جاسادى.
– ءداۋىتالى اقىننىڭ ءان ماتىندەرى دە بار. ماسەلەن, كومپوزيتور تەمىرالى باقتىگەرەەۆ ەكەۋى «تاڭعى تىلەك» دەگەن, قازىرگى تىلمەن ايتقاندا حيت ءاندى جازدى. ونى نۇرلان ونەرباەۆ ورىندادى. قازىر «ءومىر بويى قول ۇستاسىپ وتەرمىز, ارماندار مەن مۇراتتارعا جەتەرمىز…» دەپ باستالاتىن ول ولەڭ ينتەرنەتتەگى اكتەردىڭ وقۋىندا دا ءجۇر. ۇيلەنۋ تويلارىن بەينەكامەراعا تۇسىرەتىندەر دە وسى ولەڭدى ءجيى قولدانىپ ءجۇر. ولار تاسپانى مونتاجداعاندا وسى ءاندى اراسىنا كىرىستىرىپ جىبەرەدى. وكىنىشكە قاراي, ءاننىڭ اۆتورلارى كىم؟ بۇل جونىندە ءبىر اۋىز ءسوز ايتىلمايدى… سۇراعىمىز كەلگەنى, ءداۋىتالىنىڭ ءان ماتىندەرى جونىندە نە بىلەسىز؟
– ءيا: «جانىما جاقىن كورەتىن ءبىر كومپوزيتورىم بار», – دەپ ايتىپ جۇرەتىن. داۋكەڭ شىعارماشىلىق بايلانىستا بولعان ول كومپوزيتورمەن مەن كەزدەسە المادىم. سول ونەر يەسى تەمىرالى باقتىگەرەەۆ بولۋى مۇمكىن.
ءداۋىتالىنىڭ ءوزى اقىندىعىمەن قوسا, دومبىراشى, كوركەم داۋىسى بار ءانشى بولدى عوي. كوڭىلى ءتۇسىپ جاقسى, كوتەرىڭكى وتىرعان كەزىندە دومبىرا شەرتىپ, قازاقتىڭ حالىق اندەرىن ادەمى قوڭىر داۋىسىمەن تاماشا ورىنداپ شىعاتىن. انگە, مۋزىكاعا بىزدەن گورى ءبىر تابان جاقىن تۇراتىن. وسىنىڭ ءوزى ونىڭ پوەزياسىنىڭ وسىنداي ءبىر سازدىلىعىنا, دىبىس ۇيلەسىمدىگىنىڭ جاراسىمدى بولىپ تۇرۋىنا اسەر ەتكەن سياقتى. ولەڭدەرى دە سونداي, كوپشىلىگى انگە سۇرانىپ تۇرادى.
قالاي بولعاندا دا ءداۋىتالىنىڭ ولەڭدەرى كەلەشەكتە سازگەرلەردىڭ كوزىنە تۇسەدى دەپ ويلايمىن. ول ءۇشىن ارتىندا قالعان بىزدەر بۇعان دانەكەر بولۋىمىز كەرەك. جازۋىمىز قاجەت گازەتتەرگە. نەمەسە ءوزىمىز ءداۋىتالىنىڭ كىتاپتارىن: «وسى ءبىر جاقسى اقىن, ولەڭدەرىن ۋاقىتىڭىز بولعاندا شولىپ قاراپ كورىڭىزشى», – دەپ كومپوزيتورلارعا ۇسىنۋىمىز كەرەك. ول ەندى ءبىزدىڭ پارىزىمىز…
امانعالي قالجانوۆ.
قاراعاندى.
ابزال اعامەن اڭگىمەمىزدە ءداۋىتالى اقىن تۋرالى وسىنداي مالىمەتتەرگە قانىقتىق. سونداي-اق, ءداۋىتالى ستامبەكوۆ قانشاما جىل قالادا تۇرسا دا اقكوڭىل, ناعىز قازاقى بولمىسىنان ايىرىلماعاندىعىن بىلدىك. سودان قازىر كوپشىلىگىمىز وسىنداي قالپىمىزدان ايىرىلىپ بارا جاتىرمىز-اۋ دەگەن وي كەلدى. وكىنىشتى, ارينە. بىراق ءداۋىتالى سياقتى اسىلدارىمىزدى ەشقاشان ۇمىتپايىقشى, اعايىن. قازاق بولىپ قالۋىمىزدىڭ ولاردىڭ مۇرالارىن قانشالىقتى بىلگەنىمىزگە, قانشالىقتى سول مۇرالاردان عيبرات الۋىمىزعا بايلانىستى ەمەس پە؟
