• 31 قازان, 2012

قازالىداعى العاشقى مەكتەپ

1193 رەت

كورسەتىلدى

19 مين

وقۋ ءۇشىن

Egemen Qazaqstan

قازالىداعى العاشقى مەكتەپ

ونى كىم سالدىرعان؟

2010 جىلدىڭ 9 قىركۇيەگىندە قىزىلوردادا ءجالاڭتوس ءباھادۇردى ەسكە قالدىرۋ شاراسى اتقارىلدى. ۇلكەن دە جان-جاقتى دايىندىقپەن باستالعان شارا ءماندى بولدى. قولباسشىعا ەسكەرتكىش اشىلىپ, مازمۇندى عىلىمي كونفەرەنتسيا ءوتتى. سول جولى قوناقتارعا بەرىلگەن ءدام ۇستىندە: «ەندىگى جىلى سەردالى بەكشوريننىڭ قازالىدا مەكتەپ سالدىرعانىنا 150 جىل تولادى. سول ءبىلىم ۇياسىنا اتى بەرىلىپ, الدىنا ەسكەرتكىشى قويىلاتىن بولدى», – دەگەن ءسوز ايتىلىپ قالدى. بۇعان ءبىز تاڭعالدىق. سويتتىك تە مارقۇم بابامىزعا الدەقانداي اعات پىكىر ايتىلىپ كەتپەۋ ءۇشىن ناقتى دەرەك كوزى – مۇراعاتقا وتىرۋدى ءجون كوردىك. سەبەبى… باۋكەڭ – باۋىرجان مومىش ۇلى اعامىزشا ايتساق: «اسپاندا – قۇداي, جەردە – ارحيۆ قوي». ءبارىن انىقتايتىن – مۇراعات. ءيا, سول. سونىمەن…

ونى كىم سالدىرعان؟

پاتشالى رەسەي ۇشى-قيىرى جوق ورىنبور ولكەسىن جاۋلاپ العاننان كەيىن دالالىقتاردى رۋحاني جاعىنان وتارلاۋ شارالارىن جۇرگىزە باستادى. وزىنە قاراعان الىپ ايماقتىڭ ورىس ۇلگىسىندە تىرشىلىك ەتىپ, پراۆوسلاۆيە ءدىنىن قابىلداۋى قۇبا-قۇپ, تۇسىنىسۋگە دە وڭتايلى, باسقارۋى دا وڭاي. اكىمشىلىك اراسىندا بۇل كۇردەلى ماسەلەگە «ىستىقتاي» ۇرىنعاندار دا بولدى. مۇراعات قۇجاتتارىندا شوقىنعانداردىڭ «زاڭداستىرىلعان» تىزىمدەرى كەزدەسەدى. بۇلار كوبىنە جەسىر ايەلدەر, قورعانسىز قالعان قارىپ-قاسىرلەر. اشىقتان-اشىق زورلىق جاسالعان جايتتار دا جەتكىلىكتى.

كەڭەس وداعى توڭكەرىسكە دەيىن قازاقتاردىڭ ەكى-اق پايىزى ساۋاتتى بولاتىن دەپ تۇقىرتقانىمەن, بۇلاردىڭ اراسىندا ءىشىنارا ورىس ۇلگىسىندە, كوبىنە-كوپ ءدىني ۇلگىدە ارابشا ساۋاتتانعاندار بولدى. اۋقاتتى ادامداردىڭ ءبىرسىپىراسى جاس بالانى جەر ءتۇبى – حيۋا مەن بۇحاراعا اسىرماي مۇعالىم جالداپ, ۇيلەرىندە وقىتقان. ولاردىڭ كوبى تاتار نە نوعاي بولىپ كەلەدى. مۇراعاتتاردا اراب قارپىمەن جازىلعان رەسمي قۇجاتتاردىڭ تاتارشاعا بارىپ سۇرىنەتىندىگى سول.

ەندى «بۇراتانالاردى» جاتجۇرتتىقتاردىڭ ىقپالىنا بەرىپ الماۋ ءۇشىن مەكتەپ اشۋ قاجەتتىگى تۋدى. ۇلتتىق مەكتەپ, الايدا رەسەي مۇددەسىنە قىزمەت ەتەتىن مەكتەپ. ءسويتىپ, پاتشا «قىرعىزدارعا» مەكتەپ اشۋ جونىندەگى ارناۋلى ەرەجەگە 1844 جىلدىڭ 14 ماۋسىمىندا قول قويدى. سۇلتان سۇلەيمەن جاڭگىروۆ ورىنبور شەكارا كوميسسياسىنىڭ ءتوراعاسىنا فورپوستار مەن ستاۆكالاردا, ياعني بەكىنىستەردە مەكتەپ اشۋعا قازاقتار قارسى ەمەس دەپ كەپىلدەمە بەرگەن.

ءسويتىپ ورىنبوردا ەڭ العاش ىبىراي التىنسارين باستاپ وقيتىن قازاق بالالارىن وقىتۋ 1850 جىلى باستالدى. ىبەكەڭنىڭ ۇستازدارى شىنىندا دا مەكتەپ كورگەن. قۇجاتتار مۇراعاتتاردا ءمىنى قۇرالماي ساقتاۋلى تۇر. مۇنتازداي جيناقى. جۋرنالدا ىبەكەڭ ىلعي دا ءبىرىنشى. ءتارتىبى, باعالارىنىڭ ءبارى دە «وتە جاقسى».

قازالىدا قازاق مەكتەبىن اشۋ قارەكەتى ورىنبور اكىمشىلىگى جوبالاعانداي, 1860 جىلى باستالعانمەن, قارجى تاپشىلىعى, قۇرىلىس سايماندارىنىڭ جەر ءتۇبىندەگى ورىس قالالارىنان جەتكىزىلۋى, دايىن مۇعالىم دە جوق, باياۋ جۇزەگە اسا باستادى. 1862 جىلدىڭ 3 قاراشاسىندا ورىنبور گەنەرال-گۋبەرناتورى ا.ا.كاتەنين سەنىمدى ينجەنەر گەننريحكە 25 وقۋشىعا ارنالعان قازاق مەكتەبىنىڭ سىزباسىن دايىنداۋدى تاپسىردى. ءۇي – التى بولمە. ءبىر سىنىپ, وقىتۋشىلارعا ارنالعان ەكى بولمە, اسحاناسى دا بار (قرومم. №382 قور, №11 ءىس). سىزبا قازالىعا گۋبەرناتوردىڭ №2413 قاتىناسىمەن جەتتى. وقۋ – ءتورت جىلدىق. جىلىنا 1703 رۋبل جۇمسالۋعا ءتيىس. تەك سەنىمدى قازاقتاردىڭ بالالارىن عانا وقىتۋ كەرەكتىگى دە قاتاڭ تاپسىرىلعان (قرومم №382 قور. №1 تىزبە, №16 ءىس, №119-بەت).

گەنەرال-گۋبەرناتور قازالى قالاسىنىڭ كومەندانتىنا 1862 جىلدىڭ 20 قاراشاسىندا جولداعان سول قاتىناسىندا وعان قاراۋىنداعى وفيتسەرلەر مەن قالا تۇرعىندارىمەن جيىن وتكىزىپ, وسى مەكتەپتىڭ سالىنۋ جايىن تالقىلاپ, مۇندا جاتقىزىپ, وقىتۋعا قازاق بالالارىن الۋعا ساي بولعانى ءلازىم دەپ تاپسىرما بەرەدى. نۇسقاۋدا مەكتەپتىڭ 1863 جىلى اشىلۋىن قاراستىرعان.

1862 جىلى مەكتەپتىڭ ىرگەسى قازىلعان. قىركۇيەكتە اشىلادى دەگەن ءۇمىت بار. مەكتەپ قۇرىلىسىن باسقارىپ, وعان قاجەتتى سايمانداردى ەسەپتەپ جۇرگەن ينجەنەر-پورۋچيك كونونوۆ. وسى جىلدىڭ قاڭتارىندا مەكتەپ دايىن ەمەس. وقۋشى قابىلداۋعا ءمۇمكىنشىلىك جوق. سول ۋاقىتتا قازاق مەكتەبىنە جازىلعان 18 ەر, 8 قىز بالانىڭ اراسىندا ءبىر دە ءبىر قازاق جوق. بالالار 15-3 جاس ارالىعىندا. ەكىنشى ءبىر تىزىمدە 26 بالا تۇر. بۇندا دا ءبىر دە ءبىر قازاق بالاسى كورىنبەيدى.

1863 جىلدىڭ 24 مامىرىندا ورىنبور اكىمشىلىگى №1 فورتتىڭ قازاق مەكتەبىنىڭ سموتريتەل-مۇعالىمدىگىنە 100 رۋبل ەڭبەكاقىمەن جولمۇحاممەد بايجانوۆتى بەكىتكەن. ول قازالىداعى قازاق مەكتەبىن اشۋعا ءبىر جەردە سول جىلدىڭ 23 ماۋسىمىندا, ەكىنشى جەردە 11 شىلدەدە كەلدى دەپ كورسەتىلگەن. مۇعالىم وزىمەن بىرگە اراب, پارسى, تاتار تىلدەرىن وقىتاتىن 12 كىتاپ الا كەلگەن. №1 فورتتىڭ باستىعى سموتريتەلگە پاتەر, قاجەتتى قىزمەتشى بەرمەگەن.

قۇجاتتارداعى مالىمەتتەرگە سۇيەنەر بولساق, قازالىداعى تۇڭعىش قازاق مەكتەبى 1863 جىلدىڭ 1 قىركۇيەگىندە اشىلعان. سول جىلى فورت باسشىلىعىندا قازاق مەكتەبىنىڭ سموتريتەلى جولمۇحاممەد بايجانوۆ ورىس ءتىلىن ناشار مەڭگەرگەن, ورىس بالالارىن ۇيرەتە المايدى دەگەن شاعىم تۇسكەن. دەمەك, جۇمىس ىستەپ تۇرعان قازاق مەكتەبىندە مويىندارى قىلقيىپ ورىس-كازاك بالالارى وتىر. مۇعالىمنىڭ ءوتىنىشى بويىنشا قازان ايىنىڭ 10-ى كۇنى فورت باسشىلىعى مەكتەپ مۇقتاجىنا ءبىر شاقىرىم جەردەن قۇدىق قازدىرىپ بەرگەن.

مۇعالىم جولمۇحاممەد بايجانوۆپەن فورت باسشىلىعى ءدۇرداراز. ءبىرىنىڭ ۇستىنەن ءبىرى جازعان شاعىم ەداۋىر. بايجانوۆتىڭ كورسەتۋىنشە, ەڭبەكاقىسىن سۇراپ بارسا, فورتتىڭ ماس باستىعى بۇعان «يدي ك چەرتۋ» دەگەن. فورت باسشىلىعىنا سەنسەك, بۇنىڭ ۇستازدىعى كۇماندى.

1864 جىلدىڭ 14 قاڭتارىندا جولمۇحاممەد بايجانوۆ سىرداريا جۇيەسىنىڭ باستىعى ۆەرەۆكينگە كوزىم اۋىرادى, ورىنبورعا جىبەرىڭىز دەپ ارىز جازادى. ۆەرەۆكين ونى اقپان ايىندا قىزمەتىنەن بوساتادى. ءدال وسى كەزدە قازاق مەكتەبىندە 10 ەر بالا وقىپ ءجۇر دەگەن مالىمەت بار.

1864 جىلدىڭ 12 قاراشاسىندا قازالىعا ورىنبور قىرعىز مەكتەبىنىڭ تۇلەگى «ۋچيتەل كيرگيزسكوي شكولى» بولىپ مومىن بايدوسوۆ كەلدى. ورىنبوردان شىعاردا وعان 16 رۋبل 36 تيىن «پروگون», ءجۇز رۋبل «پودەمنىي» بەرىلدى.

قازالىعا كەلگەن العاشقى ۇستازدار جولمۇحاممەد بايجانوۆ تا, مومىن بايدوسوۆ تا ورىنبوردا تۇڭعىش اشىلعان شەكارا كوميسسياسىنىڭ جەتىجىلدىق ورىس-قازاق مەكتەبىن ىبىراي التىنسارينمەن بىرگە وقىپ ءبىتىرگەن. سونىمەن قازالىعا قازاق مەكتەبىن اشۋعا كەلگەن تۇڭعىش مۇعالىم جولمۇحاممەد. الايدا ونىڭ وقىتۋىنا جيناپ بەرگەن بالالاردىڭ باسىمى ورىس. ساباق انا تىلىندە ەمەس, ورىس تىلىندە جۇرگىزىلدى. تاتارشا, قازاقشا ارالاس شاتتى-بۇتتى اۋىزشا اۋدارما جاسالعان. نۇسقاۋ بويىنشا ورىس بالالاردىڭ قازاق ءتىلىن ۇيرەنۋى مىندەتتى ەمەس. ءوزى بار بولعانى ونشاقتى اي عانا جۇمىس ىستەدى. ارەكەت باستالعانىمەن, ىستە بەرەكە جوق.

قازالى ۋەزىنىڭ اعارتۋ سالاسى بىزدەن بۇرىن دا تياناقتى زەرتتەلگەن. ولار سول جايتتاردى كوزىمەن كورگەن كىسىلەردىڭ دايەگىن بىلاي دەپ كورسەتەدى:

«1914 جىلى قازالىداعى ءۇش سىنىپتىق ەرلەر ۋچيليششەسى قالالىق 6 سىنىپتىق ۋچيليششە بولىپ قايتا قۇرىلدى. بۇلاردىڭ ماتەريالدىق بازالارى ناشار-تۇعىن. مىسالى, ورىس-قازاق ۋچيليششەسى ارەنداعا الىنعان ءۇيدىڭ 2 بولمەسىنە ورنالاستى, كەيىن بۇزىلعان, ءىزى دە جوق. 4 سىنىپتىق قالالىق ۋچيليششە جاي ۇيگە جايعاستى. بىرنەشە سىنىپتارى, جالپى ءدالىز, مۇعالىمدەر بولمەسى بولدى. 1915-1916 جىلدارى بۇل ءۇي بۇزىلدى».

«قازاق بالالارىنا ارنالعان مەكتەپتىڭ تۇراقتى عيماراتى بولماعاندىقتان 1939 جىلعا دەيىن ءار كەزەڭدە ءار جەرگە ورىن اۋدارىپ وتىرعان» («تامىرى تەرەڭ قازالى». الماتى. 2009 جىل. 15,16-ب.ب.)

سوندا س.بەكشورين «سالدىرعان», الدىندا ەسكەرتكىشى قويىلماقشى مەكتەپ قايدا؟

دايەكتى قۇجاتتارعا ورالايىق.

…قازاق مەكتەبىن اشۋ جىرى اتتاي بەس جىلعا سوزىلدى. مەكتەپ ءۇيى شاعىن بولعانمەن, ونى تۇرعىزۋ وڭايعا سوقپادى. ءويتكەنى قۇرىلىس جابدىقتارى تۇگەل دەرلىك 933 ۆەرست ورىنبوردان تاسىلدى. ەسىكتىڭ تۇتقاسى مەن توپساسىنا دەيىن… يمپەريانىڭ ءوزى سالا الماي جاتقان مەكتەپتى حورۋنجي سەردالى بەكشورين سالدىردى دەۋدىڭ ءوزى قيالدىڭ عانا شارۋاسى.

…مومىن بايدوسوۆ قىپشاق رۋىنىڭ تەرەي بولىمشەسىنەن. قونىس ىرگەلەس بولعاندىقتان ورىسپەن ەرتە ارالاسقان. ىسىنە مىعىم ادام ءتارىزدى. 1865 جىلى جىلىنا 340 ءرۋبلدىڭ ەسەبىنەن وسى جىلدىڭ اقپانىنا «سموتريتەليۋ ي ۋچيتەليۋ كيرگيزكوي شكولى 28 رۋبل, 33 كوپەەك» تولەۋدى سۇرايدى. مومىن بايدوسوۆتىڭ قولى بار. مەكتەپتىڭ ءىس قاعازدارىن ءوز قولىمەن تولتىرىپ وتىرعان. ەركىن جازادى, جازۋى اسەم. مۇعالىمدىكپەن قاتار, قوعامدىق جۇمىستارعا دا تارتىلعان. 1873 جىلى قازالى ۋەزى باسقارماسىنىڭ اۋدارماشىسى رەتىندە قامقا شاپانمەن ماراپاتتالعان. تاعى ءبىر قۇجات: «نا وسنوۆانيە پرەدپيسانيا ۋپراۆليايۋششەگو تۋزەمنىمي ناسەلەنيامي پراۆوگو فلانگا تۋركەستانسكوي وبلاستي وت 21 دەكابريا 1868 گودا زا №1435 ۆىدانو ۋچيتەليۋ كيرگيزسكوي شكولى بايدوسوۆۋ زا ۋسەردنۋيۋ ي رەۆنوستنۋيۋ ەگو سلۋجبۋ ستو رۋبلەي»

مومىن بايدوسوۆ تۋرالى 1878 جىلدىڭ 24 قاڭتارىندا سىرداريا وبلىسىنىڭ اسكەري گۋبەرناتورى پولكوۆنيك ماەۆسكي تۇركىستان گەنەرال-گۋبەرناتورىنا: «حوتيا مۋمۋن بايدۋسوۆ, پو پرويسحوجدەنيۋ نا پوستۋپلەنيە نا گوسۋدارستۆەننۋيۋ سلۋجبۋ پراۆو نە يمەەت, نو پرينيمايا ۆو ۆنيمانيە س ودنوي ستورونى حوروشەە ەگو پوۆەدەنيە ي ۆەسما دوبروسوۆەستنوە يسپولنەنيە يم وبيازاننوستەي ۆولنوناەمنوگو پەرەۆودچيكا پري كازالينسكوم ۋەزدنوم ۋپراۆلەني س 1868 گودا ي سموتريتەلەم, ي ۋچيتەليا كازالينسكوي رۋسسكو-كيرگيزسكوي نارودنوي شكولى س 1864 گودا, ي س درۋگوي, چتو بايدۋسوۆ ۋسپەشنو وكونچيۆشي پولنىي كۋرس ناۋك رۋسسكو-كيرگيزسكوي شكولى (7 لەتني) ۆ ورەنبۋرگە پري بىۆشەي ورەنبۋرگسكوي پوگرانيچنوي كوميسسي », – دەپ جازعان.

مومىن قالا ماڭىنان ەكى دەسياتينا جەر الىپ, ەگىن سالعان. دەمەك قاراپايىم ەڭبەكقور دا كىسى. ول العاشقى الاعاي دا بۇلاعاي ۇيىمداستىرۋ كەزەڭىندەگى قيىنشىلىقتارعا قاراماستان, بۇل مەكتەپتە 1877 جىلدىڭ 1 قىركۇيەگىنە دەيىن ۇزبەي 13 جىل ۇستازدىق قىزمەت اتقارعان. اۋدارماشىلىق قىزمەتىنە 1873 جىلى 600 رۋبل العان دەلىنگەن, دەرەك بار.

ءبىزدىڭ تانىمدا جاس ۇرپاققا بەيتانىس مومىن بايدوسوۆ قازاققا ىبىراي التىنسارين قانداي قادىرلى بولسا, سىر وڭىرىنە سونداي قادىرلى قايراتكەر. ول قيىن-قىستاۋ كەزەڭدە پاتشا قىزمەتكەرلەرىنىڭ كوڭىلىن تابا ءجۇرىپ, قازاق مەكتەبىنىڭ وتىن ءوشىرمەدى. ءبىرى كەلىپ, ءبىرى كەتىپ بەركەسىزدىك جايلاعان, وقۋ اتاۋلىدان ۇركىپ جۇرگەن دالا جۇرتىن ءتوزىمدىلىكپەن ساۋاتتاندىرا ءبىلدى, بۇلاق كوزىن اشتى. قازالى قالاسىندا عانا ەمەس وسى وڭىردەگى ءمادەني ءبىلىم وشاقتارى وسى ۇستازدىڭ باستاماسىمەن ءورىس الدى. ول اعامىز اشقان سول بۇلاق بۇل كۇندەرى يگىلىگىن ۇرپاعى كورىپ وتىرعان تەلەگەي تەڭىز. قولعا تۇسكەن وسى از عانا دەرەكتەردىڭ ءوزى العاشقى ۇستازدىڭ قابىلەتتى, ىسىنە ادال, ءتوزىمدى دە تياناقتى كىسى بولعاندىعىن كورسەتەدى.

مەن قازالىدا قىزمەت ەتىپ جۇرگەن كەزدە, كەيىن دە, بۇل كىسىگە سۇراۋ سالعان, وسى كۇنى ادەتكە اينالعان اتىنا كوشە سۇراعان, مۋزەيگە ماتەريال نە بولماسا مەكتەپكە بۇرىش ۇيىمداستىرۋ جايىن ىزدەنىپ جۇرگەن كىسى كورمەدىم. قازالىدا ۇرپاقتارى بولماۋىنا قاراعاندا, العاشقى ۇستاز سول كەزدە وزگە جاققا, بالكىم اتاجۇرتى قوستاناي بەتىنە قونىس اۋدارعان ءتارىزدى.

العاشقى ۇستازدىڭ ۇرپاقتارىنان كىم بار؟ كەيىنگى تاعدىرى قالاي بولدى؟ ول جاعى ازىرگە بەلگىسىز. جەرگىلىكتى ولكەتانۋشىلار ءبالكىم قوستاناي جاقتان, ءبالكىم ورىنبوردان, وقۋ مينيسترلىكتەرىنىڭ مۇراعاتتارىنان ەڭبەگى ادال ۇستاز مومىن بايدوسوۆتىڭ ءىزىن شىعارسا كانى.

قولعا تۇسكەن وسى دەرەكتەر مىناداي قورىتىندى جاساۋعا الىپ كەلەدى. 1. مەكتەپتەردى اشۋ تىكەلەي ورىس وكىمەتىنىڭ قولىندا بولىپ, سولار ارقىلى جۇزەگە استى. 2. مەكتەپتەرگە قارجى العاش وكىمەت تاراپىنان ءبولىندى. سول قارجى كوزى قازاقتاردان جينالعان تۇتىنسالىق بولاتىن. ەرىكتى كومەك ورىس مەكتەپتەرى ءۇشىن ۇيىمداستىرىلدى. 3. العاش 1865 جىلعا دەيىن قازاق مەكتەبىنىڭ اتىمەن ورىس بالالارى وقىتىلدى. 4. مەكتەپتە ساباق نەگىزىنەن «بوجي زاكوننان» باستالىپ, ەۋروپالىق ۇلگىدە جۇرگىزىلگەندىكتەن, قازاقتار وعان ۇركە قارادى. تازا قازاق مەكتەبى قالىپتاسقانشا جەرگىلىكتى جۇرت مەكتەپكە بالا بەرۋگە ايتارلىقتاي ىنتالى بولعان جوق. 5. قازالى قالاسىنا ەۋروپالىق ۇلگىدەگى قازاق مەكتەبىنە مۇعالىم بولىپ ءبىرىنشى كەلگەن جولمۇحاممەد بايجانوۆ ەكەندىگى راس. الايدا ول وقىتقان العاشقى وقۋشىلاردىڭ قۇرامى تۇگەلدەي ورىس. بۇنى ءىستىڭ باستاماسى, ورىندالماعان ارەكەت دەپ باعالاۋ ءلازىم. 6. قازالىدا قازاق مەكتەبى 1865 جىلى ىسكە قوسىلدى. دايەكتى دايارلىعى بار ۇستاز, ەڭ باستىسى از دا بولسا قازاق بالالارىنىڭ قۇرامى تۇزىلگەندىكتەن قازاق مەكتەبىن مومىن بايدوسوۆ باستاعان وسى جىل دەپ ەسەپتەۋ شىندىققا ساي كەلەدى. 7. قازالىدا قازاق مەكتەبىن سالۋ, اشۋ, ونىڭ شارۋاسىن جۇرگىزۋدە سەردالى بەكشوريننىڭ قاتىسى بولدى دەگەن شىندىققا مۇلدە جاناسپايدى. قۇجاتتاردا تىلگە تيەك ەتۋگە جارارلىق مۇنداي دەرەكتىڭ قيقىمى دا جوق.

قازاق مەكتەبى ءۇشىن ەسىكتىڭ توپساسى مەن تۇتقاسىنان باستاپ, وقۋ قۇرالدارى – سىزعىش, قارىنداشقا دەيىن تۇگەلدەي ورىنبوردان جەتكىزىلدى. بۇل مەكتەپتىڭ, ينە-جىبىنە دەيىنگى بارلىق شىعىنى قازىنا ەسەبىنەن. كۇمانى بار كىسى قازاقستان رەسپۋبليكاسى ورتالىق مۇراعاتىنان №384 قور, №1 تىزبە, № 52 ءىستى قاراسا جەتەدى.

1865 جىلدان وسى كۇنگە دەيىن قازالى قالاسىندا ءبىر دە ءبىر مەكتەپ جەكە كىسىنىڭ قارجىسىنا سالىنعان ەمەس.

… ماسەلەگە وراي كوپكە سالاتىن مىناداي دا پىكىر بار.

قازالى قالاسىنداعى م.گوركي اتىنداعى مەكتەپتىڭ عيماراتى 1912 جىلى سالىندى. ونىڭ قۇرىلىسىنا تاشكەنتتەن ارنايى جىبەرىلگەن سۇلتانقوجا قاسىمقوجاەۆ باسشىلىق ەتتى. مۇندا عاني مۇراتباەۆ وقىعان. پارتاسى تۇر.

قازىرگى عاني مۇراتباەۆ اتىنداعى مەكتەپتىڭ عيماراتى 1938 جىلى سالىنىپ, سول جىلى كەيىن وقۋ ءمينيسترى بولعان كەنجالى ايمانوۆ ديرەكتورلىق ەتتى. سىنشى قالجان نۇرماحانوۆ تا وسى ءبىلىم ۇياسىن بىتىرگەن.

قازاقتىڭ ەجەلگى داستۇرىندە يەسىنە كەرەك م ۇلىككە وزگە جۇرتتىڭ وكپەسى جۇرمەيدى. قازىرگى سول ا.گوركي اتىنداعى مەكتەپتىڭ شىن يەسى 1914-1917 جىلدارى وسىندا وقىعان عاني مۇراتباەۆ.

جەتپىسىنشى جىلدارى مومىن نەگىزىن قالاعان №17 مەكتەپكە عاني اتىن بەرۋ ماسەلەسى تۋىنداعاندا پرولەتارياتتىڭ ۇلى جازۋشىسىنا ەشكىمنىڭ ءتىسى باتپاعانى تۇسىنىكتى جايت. قازىر ەنشىمىز بولەك. مۇلدە وزگە مەملەكەتپىز. جازۋشىنىڭ تابانى بۇل جەرگە تيگەن ەمەس. قازاق دەگەن ۇلتتىڭ بار ەكەندىگىن ەسىتتى, ءبىلدى. قازالى دەگەن قالانى ەسىتكەن, ەسىتپەگەنى بەلگىسىز. باستىسى ا.گوركي بوتەن ەل, بوتەن جۇرتتاعى بۇل مەكتەپكە ءزارۋ ەمەس. ميلليونداعان وقىرمانى بار, داڭقى ءبىر باسىنا جەتەدى, ءبىزسىز دە ۇمىتىلمايدى.

قازالى قالاسىنىڭ ازعانتاي كوشەلەرى تالاپايعا ءتۇسىپ جاتقاندا دا ىزدەۋشىسى بولماعاندىقتان ەڭبەگى ەش, تۇزى سور مومىن مۇلدە ەسكەرۋسىز قالعان. قالانىڭ بۇرىنعى اكىمدەرىنىڭ بىرىنە سۇراۋ سالعانىمدا: «بۇنداي اتتى ءبىرىنشى ەستىپ تۇرمىز», – دەدى. ايتتىق. قازالى وڭىرىندە ىبىراي ءالتىنساريننىڭ ءرولىن ورىنداعان مومىن بايدوسوۆتىڭ ءىزدەۋشىسى جوق ەكەن دەپ ىسىرا سالۋ اقىلعا قونىمسىز شارۋا. بۇكىل حالىق مۇددەسى مەن ابىرويى اۋىلارالىق اعايىنشىلدىقتان, اسىرەسە رۋلىق مۇددەدەن, قاشاندا بيىك تۇرماعى ءلازىم. بۇل ەلدىككە سىن ءىس.

سوندىقتان عانيدىڭ ءوز مەكتەبىن وزىنە قايتارىپ, قازالىداعى قازاق مەكتەبىنىڭ العاشقى سورابى – №17 مەكتەپ اتىن العاشقى ۇستاز مومىن بايدوسوۆقا بەرۋ لايىق ءتارىزدى. تاريحي اقيقات سوندا عانا قالپىنا كەلەر ەدى.

مولداحمەت قاناز,

جازۋشى.

––––––––––––––

سۋرەتتەردە: ءحىح عاسىرداعى ەسكى قازالى كورىنىستەرى www.filokartist.net سايتىنان الىندى.