قابىلدانعان زاڭنامالىق اكت زاڭ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە جانە ترانسپارەنتتى, ەسەپ بەرەتىن مەملەكەتتى قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعان «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارىنىڭ باعدارلامالىق نۇسقاۋىنىڭ بىرقاتار ەرەجەسىن ىسكە اسىراتىنىن اتاپ وتپەكپىز. سايلاۋ زاڭناماسىنىڭ جاڭا نورمالارى 2017 جىلعى كونستيتۋتسيالىق رەفورمانىڭ قيسىنىمەن ۇشتاسىپ جاتىر, وعان قوسا ولار كونستيتۋتسيالىق رەفورمالاردى ىسكە اسىرۋدى جالعاستىراتىن قازاقستاندىق قوعامدى ساياسي جاڭعىرتۋدىڭ ماڭىزدى قادامى.
نوۆەللالار, سونداي-اق ححI عاسىردىڭ ورتاسىنا قاراي ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ الەمنىڭ ەڭ دامىعان 30 ەلىنىڭ قاتارىنا كىرۋى بويىنشا الدىمىزدا تۇرعان مىندەتتىڭ شەڭبەرىنە دە كىرەدى. ول ءۇشىن بۇۇ-نىڭ تۇراقتى دامۋ ماقساتتارىنا سايكەس كەلۋ, سونداي-اق ەىدۇ وزىق پراكتيكالارى مەن ستاندارتتارىن مەملەكەتتىڭ بارلىق تىرشىلىك سالالارىنا ەنگىزۋ قاجەت. سوندىقتان دا ەلىمىزدىڭ 2025 جىلعا دەيىنگى دامۋ ستراتەگياسىندا «قازاقستان الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە ينستيتۋتسيونالدىق دامۋعا ەىدۇ-عا مۇشە ەلدەردەن قالىس قالمايتىن دەڭگەيدە قول جەتكىزۋگە جانە كەيىننەن ەىدۇ-عا كىرۋگە بەل بايلاپ وتىرعانى» كوزدەلگەن.
تۇتاستاي العاندا, وسى زاڭنىڭ جاڭا ەرەجەلەرى سايلاۋ پروتسەسىنىڭ وزىق حالىقارالىق-قۇقىقتىق پراكتيكاسىنا سايكەس كەلەتىن, نەعۇرلىم ۇدەمەلى سايلاۋ جۇيەسىن قۇرۋعا باعىتتالعان. قۇقىقتىق جاڭالىقتار حالىقتىڭ مەملەكەت ىستەرىن باسقارۋعا قاتىسۋىن كۇشەيتۋ ماقساتىندا جەرگىلىكتى وكىلدى ورگانداردى قالىپتاستىرۋ تەتىگىن وزگەرتەدى. بۇل جەردە پروپورتسيونالدى سايلاۋ جۇيەسىنىڭ ماسليحاتتارعا دا قولدانىلاتىنى تۋرالى ايتىلىپ وتىر. بۇل ەرەجە تۇجىرىمدامالىق سيپاتقا يە جانە 2019 جىلعى 1 قاڭتاردان باستاپ قولدانىسقا ەنگىزىلەدى. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, سايلاۋ زاڭناماسىنىڭ بۇل نوۆەللاسىنىڭ بىرقاتار ارتىقشىلىقتارى بار: ەلىمىزدىڭ سايلاۋ جۇيەسىن دامىتۋعا جاڭا سەرپىن بەرەدى, وكىلدى بيلىك ورگاندارىن تومەننەن جوعارىعا دەيىن – ءماسليحاتتاردان ماجىلىسكە دەيىن قالىپتاستىرۋعا بىرىڭعاي ءتاسىل جاسالادى.
نوۆەللالار سونداي-اق نەگىز قالاۋشى سايلاۋ قاعيداتتارىن, ازاماتتاردىڭ سايلاۋعا جانە سايلانۋعا كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارىن, ولاردىڭ ەرىك ءبىلدىرۋ بوستاندىعىن قامتاماسىز ەتۋ ارقىلى بارىنشا اشىق جانە دەموكراتيالىق سايلاۋ پروتسەسىن ۇيىمداستىرۋعا ىقپال ەتەتىن بولادى. كونستيتۋتسيالىق زاڭنىڭ جاڭا نورمالارىن جۇزەگە اسىرۋدى قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسى 14 زاڭعا تاۋەلدى اكت جوباسىن ازىرلەدى.
سولاردىڭ ءبىرى – «قر ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسى تۋرالى ەرەجەنى بەكىتۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ 1996 جىلعى 11 قاراشاداعى №3205 جارلىعىنا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» جارلىق جوباسى. ءتيىستى جارلىققا كەيىننەن ەل پرەزيدەنتى قول قويدى. وعان ساي ورتسايلاۋكومنىڭ بارلىق فۋنكتسيالارى كونستيتۋتسيالىق زاڭنىڭ جاڭا نورمالارىنا سايكەس كەلتىرىلدى جانە ول جۇزەگە اسىراتىن قىزمەت تۇرلەرى بويىنشا توپتاستىرىلدى.
قالعان 13 اكت – بۇل وتكىزىلگەن وسك وتىرىستارىنىڭ قورىتىندىلارى بويىنشا اعىمداعى جىلعى تامىز-قىركۇيەك ايلارىندا قابىلدانعان, ادىلەت مينيسترلىگىندە مەملەكەتتىك تىركەۋدەن وتكەن جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسى نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەرىنىڭ ەتالوندىق باقىلاۋ بانكى جۇيەسىندە رەسمي تىركەلگەن ورتسايلاۋكوم قاۋلىلارى. بۇگىنگى كۇنى ولاردىڭ بارلىعى قولدانىسقا ەنگىزىلدى.
اتالعان زاڭعا تاۋەلدى اكتىلەردىڭ ماتىنىمەن ورتسايلاۋكومنىڭ ينتەرنەت-رەسۋرسىندا جانە «ادىلەت» نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەردىڭ اقپاراتتىق-قۇقىقتىق جۇيەسىندە تانىسۋعا بولادى. مەنىڭ پايىمداۋىمشا, ءبىزدىڭ ەلەكتورات ءۇشىن نەعۇرلىم قىزىقتى بولۋى مۇمكىن كەيبىرەۋىنىڭ مازمۇنىنا توقتالا كەتەيىن.
ءبىرىنشى كەزەكتە, بۇل سايلاۋ قۇقىقتارىن ىسكە اسىرۋ, ناقتى ايتقاندا مۇمكىندىگى شەكتەۋلى ازاماتتاردىڭ سايلاۋ قۇقىقتارىن قامتاماسىز ەتۋمەن بايلانىستى جاڭا ەنگىزىلىمدەر. ماسەلە مۇمكىندىكتەرى شەكتەۋلى ازاماتتاردىڭ سايلاۋ قۇقىقتارىن بۇدان ءارى قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان نورمالاردىڭ زاڭنامالىق دەڭگەيگە العاش رەت شىعارىلۋىندا. ناتيجەسىندە, كونستيتۋتسيالىق زاڭدا ەندى ۋچاسكەلىك سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ مۇمكىندىكتەرى شەكتەۋلى ازاماتتاردىڭ سايلاۋ قۇقىقتارىن ىسكە اسىرۋىنا قاجەتتى شارالاردى قابىلداۋى ءتيىس ەكەنى, ال جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار وسى باعىتتاعى جۇمىستا سايلاۋ كوميسسيالارىنا جاردەمدەسۋگە مىندەتتى ەكەنىن كوزدەلگەن. جاڭا ەنگىزىلىم سونداي-اق داۋىس بەرۋگە ارنالعان ءۇي-جايدى جابدىقتاۋ كەزىندە ولارعا مۇمكىندىكتەرى شەكتەۋلى سايلاۋشىلاردىڭ كەدەرگىسىز كىرۋى مەن داۋىس بەرۋىنە قاجەتتى جاعدايلار قامتاماسىز ەتىلۋى ءتيىس ەكەنىن قامتيدى.
وسى نورمالاردى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن ورتسايلاۋكوم «سايلاۋ ۋچاسكەسىندە, داۋىس بەرۋگە ارنالعان پۋنكتتە داۋىس بەرۋگە ارنالعان ءۇي-جايدى جاراقتاندىرۋ جونىندەگى نۇسقاۋلىقتى بەكىتۋ تۋرالى» وسك-نىڭ 2012 جىلعى 23 قازانداعى № 21/183 قاۋلىسىنا وزگەرىس ەنگىزۋ تۋرالى» قاۋلى قابىلدادى. بىراق الدا سايلاۋ ۋچاسكەلەرىن ماتەريالدىق-تەحنيكالىق قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا ءالى تالاي جۇمىس تۇر.
اتاپ ايتقاندا, سايلاۋ ۋچاسكەسىندە, داۋىس بەرۋگە ارنالعان پۋنكتتە تاكتيلدى كورسەتكىشتەر, مونيتورلى كومپيۋتەر, سونداي-اق زاعيپتارعا, ناشار كورەتىندەرگە جانە ناشار ەستيتىندەرگە ارنالعان جابدىقتار بولۋى ءتيىس. وسى جەردە كورۋى بويىنشا مۇمكىندىكتەرى شەكتەۋلى ادامدار ءۇشىن برايل قارپىمەن باسىلعان سايلاۋ تۋرالى اقپاراتتى قامتىعان ارنايى پاپكا, قوسىمشا جارىقتاندىرىلعان ۇستەل, ورىندىقتار, قالامدار, وپتيكالىق تۇزەتۋ قۇرالدارى بار جاسىرىن داۋىس بەرۋگە ارنالعان كابينا ورنالاسۋى ءتيىس.
جالپى مۇگەدەكتەر ارباسىن پايدالاناتىن سايلاۋشىلاردىڭ سايلاۋ ۋچاسكەلەرىنە تيىسىنشە قول جەتكىزۋىن بارىنشا قامتاماسىز ەتۋ جوسپارلانىپ وتىر.
باسقا, ماڭىزى جوعارىداعىدان كەم ەمەس جاڭا ەنگىزىلىم سايلاۋشىلاردىڭ تىزىمدەرىن قالىپتاستىرۋ ماسەلەلەرىن شەشۋگە باعىتتالعان. ەندى ول «جەكە تۇلعالار» مەملەكەتتىك دەرەكتەر قورىمەن ينتەگراتسيالانۋ ارقىلى ەلەكتروندىق تۇردە دە جۇزەگە اسىرىلاتىن بولادى.
جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار سايلاۋشىلار مەن سايلاۋ ۋچاسكەلەرىنىڭ شەكارالارى تۋرالى مالىمەتتەردى ەلەكتروندىق تۇردە ۇسىناتىنى بەلگىلەنگەن. بۇل «تسيفرلى قازاقستان» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ جونىندەگى ءىس-شارالارمەن ۇشتاسىپ جاتىر, سايلاۋشىلار تىزىمدەرىنىڭ دۇرىس جاسالۋىن قامتاماسىز ەتۋگە جانە ولاردى سايلاۋدا داۋىس بەرۋ كۇنى تۇزەتۋ قاجەتتىگىن ازايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سونداي-اق وسىنىڭ ارقاسىندا سايلاۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن تولىق ىسكە اسىرۋ قامتاماسىز ەتىلەدى, سايلاۋ كوميسسيالارىنىڭ ءتيىمدى جۇمىس جاساۋى جولعا قويىلادى دەپ كۇتىلۋدە. وسى جۇمىستى جۇرگىزۋدىڭ تولىق ءتارتىبى ورتسايلاۋكومنىڭ اعىمداعى جىلعى 23 تامىزداعى ەكى قاۋلىسىمەن رەتتەلدى.
ايتا كەتسەك, وسك ادىلەت, ىشكى ىستەر, ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ, قورعانىس مينيسترلىكتەرىمەن بىرلەسىپ, «جەكە تۇلعالار» مەملەكەتتىك دەرەكتەر قورىن كەيىننەن سايلاۋشىلاردىڭ ەلەكتروندىق تىزىمىمەن ينتەگراتسيالاۋ ءۇشىن ينسپەكتسيالاۋ جانە وزەكتەندىرۋ بويىنشا جۇمىستى جۇرگىزەدى. بۇل جۇمىس قازىر اياقتالۋعا جاقىن.
باق-تاعى سايلاۋ الدىنداعى ۇگىت ماسەلەلەرىنە جەكە توقتالا كەتسەك. زاڭنامالىق تۇزەتۋلەر بلوگى, سونداي-اق باق-تاعى, ونىڭ ىشىندە ينتەرنەت-رەسۋرستار مەن اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتسيالىق جەلىلەردەگى ۇگىت ماسەلەلەرىن دە رەتتەيدى. الايدا, سايلاۋ الدىنداعى ۇگىتتى جۇرگىزۋ قۇقىعىن كەز كەلگەنى ەمەس, تەك قازاقستاننىڭ زاڭناماسىنا سايكەس تىركەلگەن جەلىلىك ينتەرنەت-باسىلىمدار مەن اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتسيالىق جەلىلەر عانا قولدانا الادى.
وتاندىق زاڭنامادا بۇدان بۇرىن جەلىلىك باق-تارداعى سايلاۋ الدىنداعى ۇگىت ماسەلەلەرىن ەگجەي-تەگجەيلى رەتتەۋ قامتىلماعان جانە وسىنداي ۇگىت جۇرگىزۋدىڭ ناقتى شەڭبەرلەرى بەلگىلەنبەگەن.
دەگەنمەن, كونستيتۋتسيالىق زاڭعا بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى ارقىلى سايلاۋ الدىنداعى ۇگىت جۇرگىزۋ ماسەلەلەرى بويىنشا ۇلكەن وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلدى. ولاردىڭ ىشىندە نەعۇرلىم ماڭىزدىلارى – بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى بەرگەن تولەماقى مولشەرى, ەفير مەن ءباسپاسوز بەتىنەن ورىن بەرۋ شارتتارى مەن ءتارتىبى تۋرالى مالىمەتتەر ورتالىق جانە اۋماقتىق سايلاۋ كوميسسيالارىنىڭ ينتەرنەت-رەسۋرستارىندا ورنالاستىرىلادى. وسى مالىمەتتەر جاريالانعانعا دەيىن باق-تار كانديداتتاردىڭ, پارتيالىق تىزىمدەرىن ۇسىنعان ساياسي پارتيالاردىڭ ۇگىت ماتەريالدارىن ورنالاستىرۋ, تاراتۋ ءۇشىن ەفير جانە ءباسپاسوز بەتىنەن ورىن بەرە المايدى. سونىمەن بىرگە سايلاۋ الدىنداعى ۇگىت كەزەڭىندە كانديداتتاردىڭ, پارتيالىق تىزىمدەرىن ۇسىنعان ساياسي پارتيالاردىڭ سايلاۋ الدىنداعى ۇگىتىمەن بايلانىستى مەرزىمدى ءباسپاسوز باسىلىمىنىڭ تارالىمى بارلىعى ءۇشىن بىردەي بولۋى ءتيىس.
سونداي-اق ينتەرنەت جەلىسى ارقىلى جۇرگىزىلەتىن سايلاۋ الدىنداعى ۇگىتتى توقتاتۋعا قاتىستى نورمالار تولىقتىرىلدى. ەندى ينتەرنەت جەلىسىندە بۇدان بۇرىن ورنالاستىرىلعان ۇگىت ماتەريالدارى بۇرىنعى ورىندارىندا ساقتالا الاتىنى بەلگىلەندى. الايدا بۇرىن ورنالاستىرىلعان ماتەريالداردى ينتەرنەت-رەسۋرستاردىڭ باستى بەتتەرىنە شىعارۋعا رۇقسات ەتىلمەيدى.
سونىمەن قاتار بىرقاتار جاڭا ەرەجەلەر سايلاۋ الدىنداعى پىكىرسايىس ماسەلەلەرىن رەتتەيدى. وسىلايشا, وسك-نىڭ سايلاۋ الدىنداعى پىكىرسايىستى جۇرگىزۋ ءتارتىبى مەن شارتتارىن ايقىنداۋعا وسك قۇزىرەتى بەلگىلەندى. وسى نورمالارعا ساي ورتسايلاۋكوم سايلاۋ الدىنداعى ۇگىتتى جۇرگىزۋ قاعيدالارى مەن شارتتارىن بەكىتتى. بۇل قاعيدالار پىكىرسايىس وتكىزىلەتىن تەلەارنالاردى ايقىنداۋ مەرزىمدەرىن, وعان قاتىسۋشىلاردىڭ جانە پىكىرسايىس ۋاقىتىندا سول جەردە بولاتىن ادامداردىڭ ءتىزىمىن بەكىتۋدى, وندا ءسوز سويلەۋ كەزەكتىلىگىن, جۇرگىزۋشى مەن قاتىسۋشىلاردىڭ قۇقىقتارى مەن مىندەتتەرىن, ونى جۇرگىزۋ ءتىلىن جانە جازبالاردى ساقتاۋ مەرزىمدەرىن رەتتەيدى.
سونىمەن بىرگە قاعيدالاردا سايلاۋ الدىنداعى پىكىرسايىستى جۇرگىزۋ ءتارتىبى مەن شارتتارى بىردەي بولۋعا ءتيىس ەكەنى جانە سول نەمەسە وزگە كانديداتقا نە ساياسي پارتياعا ارتىقشىلىقتار تۋعىزباۋعا ءتيىس ەكەنى بەلگىلەنگەن.
جاڭا ەنگىزىلىمدەر, سونداي-اق سايلاۋ الدىنداعى ۇگىتتى جۇرگىزۋگە (باق-تا ءسوز سويلەۋ ءۇشىن) رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن بولىنگەن قاراجاتتى ءبولۋدىڭ يكەمدى جۇيەسىن ەنگىزدى. كونستيتۋتسيالىق زاڭ باق-تا ءسوز سويلەۋ ءۇشىن قاراجات ءبولۋ ءتارتىبى مەن كولەمدەرىن ورتسايلاۋكوم ايقىندايتىنىن بەلگىلەيدى.
وسى نورمانى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ورتسايلاۋكوم كانديداتتارعا باق-تا ءسوز سويلەۋ ءۇشىن قاراجات ءبولۋ قاعيدالارى مەن كولەمدەرىن بەكىتتى. وندا سايلاۋ الدىنداعى باعدارلامالارمەن شىعۋ ءۇشىن پرەزيدەنتتىككە, سەنات دەپۋتاتتىعىنا, سونداي-اق قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى سايلايتىن ءماجىلىس دەپۋتاتتىعىنا كانديداتتارعا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن قاراجات بولىنەدى. قاراجات ءبولۋ ءتارتىبى مەن ونىڭ كولەمىن بەلگىلەي وتىرىپ, قاعيدالار سونىمەن ءبىر مەزگىلدە كانديداتتار ءباسپاسوز جانە/نەمەسە جەلىلىك باسىلىمدارداعى, تەلە-, راديوارنالارداعى جاريالانىمداردىڭ كولەمىن وزدەرىنە مەملەكەت بولگەن قاراجات شەڭبەرىندە ءوز سايلاۋ باعدارلامالارىمەن ءسوز سويلەۋ ءۇشىن دەربەس قايتا بولەتىنىن كوزدەيدى.
قوعامدىق پىكىرگە سۇراۋ سالۋدى رەتتەۋ ماسەلەلەرى دە جاڭالىقتان تىس قالمادى. سايلاۋ ماسەلەلەرىن ءادىل جانە كاسىبي جاريا ەتۋدى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن قوعامدىق پىكىرگە سۇراۋ سالۋدى قازاقستان زاڭناماسىنا سايكەس تىركەلگەن, قوعامدىق پىكىرگە سۇراۋ سالۋدى جۇرگىزۋ بويىنشا كەمىندە 5 جىل جۇمىس تاجىريبەسى بار زاڭدى تۇلعالار ءتيىستى قۇجاتتاردىڭ كوشىرمەلەرىن تىركەي وتىرىپ, ول تۋرالى الدىن الا ورتسايلاۋكومدى جازباشا تۇردە حاباردار ەتۋ ارقىلى جۇرگىزۋگە قۇقىلى. بۇل حابارلامادا سۇراۋ سالۋدى جۇرگىزۋگە قاتىسقان جانە وسى سالادا جۇمىس تاجىريبەسى بار ماماندار تۋرالى, قوعامدىق پىكىرگە سۇراۋ سالۋ جۇرگىزىلەتىن وڭىرلەر تۋرالى, قولدانىلاتىن تالداۋ ادىستەرى تۋرالى مالىمەتتەر كورسەتىلۋى ءتيىس.
سۇراۋ سالۋدى جۇزەگە اسىراتىن زاڭدى تۇلعالاردا تاجىريبەنىڭ بولۋى ولاردىڭ كاسىبي دەڭگەيدە وتكىزىلۋىن قامتاماسىز ەتەدى. سونىمەن قاتار سايلاۋ الدىنداعى ناۋقاننان بىرەر كۇن بۇرىن «بىرجولعى قىزمەت» كورسەتۋ ماقساتىندا قۇرىلعان ۇيىمدار سۇراۋ سالۋدى جۇرگىزۋگە قاتىسۋعا جىبەرىلمەيتىن بولادى.
وسى نورمالاردىڭ بارلىعىن ەنگىزۋ ينتەرنەت-تەحنولوگيالاردىڭ سايلاۋشىلاردىڭ ساناسىمەن ايلا-شارعى جاساۋدىڭ كوپوپتسيالى قۇرالىنا اينالۋىنا بايلانىستى تۋىنداپ وتىر. وعان قوسا, قازىر باسەكەلەستىڭ بەدەلىن ءتۇسىرۋدىڭ جەكەلەگەن ءتۇرى – حالىققا الەۋمەتتىك سۇراۋ سالۋ جۇرگىزۋ ناتيجەلەرىن بۇرمالاۋ تۋرالى ايتىلۋدا. قازىرگى بولمىس كورسەتكەندەي, بۇل تەحنولوگيا اسا تانىمال جانە سۇرانىسقا يە بولىپ وتىر. ماماندارى وسى سالادا بىلىكتى, الەۋمەتتىك سۇراۋ سالۋدىڭ ءادىسناماسى مەن ادىستەمەسىن مەڭگەرگەن كاسىبي زاڭدى تۇلعالاردىڭ قوعامدىق پىكىرگە سۇراۋ سالۋ جۇرگىزۋ مۇمكىندىگى سايلاۋ الدىنداعى ناۋقان كەزەڭىندە وسىنداي قۇبىلىستاردى ازايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
زاۋرەش بايمولدينا,
قازاقستان رەسپۋبليكاسى ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ مۇشەسى
