ەۋرازيالىق كەڭىستىك ويشىلى
گۋميلەۆ – 100
لەۆ نيكولاەۆيچ گۋميلەۆ – ەۋرازيالىق كەڭىستىكتەگى حالىقتار تاريحىن جۇيەلى تۇردە زەرتتەگەن XX عاسىردىڭ كورنەكتى عالىمى. ونىڭ مۇرالارى تاريحي, فيلوسوفيالىق, ەتنوستىق جانە ساياسي ويدىڭ پەرسپەكتيۆالىق باعىتى رەتىندەگى ەۋرازياتانۋدىڭ تەرەڭ نەگىزدەمەسىنە اينالعان. قازاقستان ءۇشىن ونىڭ ەۋرازيا حالىقتارىنىڭ بىرلىگى كونتەكسىندەگى تۇركىلەر مەن سلاۆيانداردىڭ ءوزارا قارىم-قاتىناسى, تۇركى-موڭعول الەمىنىڭ تاريحىن تانۋ ماسەلەسى بويىنشا جۇمىس ىستەگەنى اسا ماڭىزدى.
گۋميلەۆ – 100
لەۆ نيكولاەۆيچ گۋميلەۆ – ەۋرازيالىق كەڭىستىكتەگى حالىقتار تاريحىن جۇيەلى تۇردە زەرتتەگەن XX عاسىردىڭ كورنەكتى عالىمى. ونىڭ مۇرالارى تاريحي, فيلوسوفيالىق, ەتنوستىق جانە ساياسي ويدىڭ پەرسپەكتيۆالىق باعىتى رەتىندەگى ەۋرازياتانۋدىڭ تەرەڭ نەگىزدەمەسىنە اينالعان. قازاقستان ءۇشىن ونىڭ ەۋرازيا حالىقتارىنىڭ بىرلىگى كونتەكسىندەگى تۇركىلەر مەن سلاۆيانداردىڭ ءوزارا قارىم-قاتىناسى, تۇركى-موڭعول الەمىنىڭ تاريحىن تانۋ ماسەلەسى بويىنشا جۇمىس ىستەگەنى اسا ماڭىزدى.
ءوز زامانىندا لەۆ گۋميلەۆ كىم بولدى؟ تۇلعا رەتىندە, عالىم رەتىندە قالاي تانىلدى؟ ونىڭ XX عاسىر تاريحناماسىندا الاتىن ورنى قانداي؟ بۇل ساۋالدارعا جاۋاپ ىزدەۋ 90-جىلداردان باستالدى. ءپىكىرلەر, ويلار ءار ءتۇرلى. جانە سولاي بولۋى زاڭدى دا. سەبەبى, عالىمنىڭ ناعىز ەڭبەگىن باعالاۋ ەندى باستالدى ەمەس پە؟ ءبىر نارسە انىق. ول – ونىڭ ەۋروپا يدەياسىنىڭ ءىزاشارى ەكەندىگى. وسى رەتتە سوڭعى 10-15 جىلدا ورىن العان سان ءتۇرلى پىكىرلەر اعىمىنىڭ بارلىعىن قايتا قاراستىرىپ, ل.ن.گۋميلەۆتىڭ ءومىرى مەن ەڭبەكتەرىنىڭ ءمان- ماڭىزىن, ونىڭ وتاندىق جانە الەمدىك تاريحتاعى ورنىن انىقتاۋدى قولعا الۋ قاجەت.
لەۆ گۋميلەۆ ومىرىندە ونىڭ تاعدىر تالايىن ايقىنداعان ءبىرنەشە كەزەڭ بولعان: لمۋ-دە تاريح فاكۋلتەتىنىڭ ستۋدەنتى بولعان 30-جىلدار, تۇركى قاعاناتىنىڭ تاريحى بويىنشا كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعاپ, تۇتقىنعا ءتۇسكەن 40-جىلداردىڭ ورتا شەنى, تۇرمەدەن شىعىپ, العاشقى مونوگرافياسى جارىق كورىپ, جالپى تاريح بويىنشا دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا قورعاعان 50-جىلداردىڭ ەكىنشى جارتىسى جانە 60-جىلداردىڭ باسى.
لەۆ گۋميلەۆتىڭ عىلىمداعى ورنىن قالاي انىقتاۋعا بولادى؟ ارينە, ونىڭ شىعارماشىلىعى كوپقىرلى, بىراق بۇل ونىڭ عىلىمي تۇلعا رەتىندەگى وزىندىك ەرەكشەلىگىن انىقتاۋعا توسقاۋىل بولا المايدى. 1968 جىلى ل.ن.گۋميلەۆتىڭ ءىرى گەنەتيك عالىم ن.ۆ.تيموفەەۆ-رەسوۆسكيمەن ءوزارا ءتيىمدى دەپ ويلاعان بايلانىسىندا لەۆ نيكولاەۆيچ ءوزى تۋرالى: «ءايتكەنمەن, مەن كاسىبي تاريحشىمىن», دەگەن. ونىڭ وسى ءسوزىن نەگىزگە الاتىن بولساق, قاتەلەسپەيمىز دەپ ويلايمىز.
ءيا, لەۆ گۋميلەۆ – تاريحشى. ونىڭ ەجەلگى تۇركىلەر تاريحىنا ارنالعان كانديداتتىق جانە دوكتورلىق ديسسەرتاتسيالارىن سارالايتىن بولساق, عالىمنىڭ تاريحشى-شىعىستانۋشىلىق ىزدەنىسىمەن بەتپە-بەت كەلەسىز. سونداي-اق, لەۆ نيكولاەۆيچتى تۇركولوگ رەتىندە تانۋعا بولادى, الايدا, بۇل ماماندىق تۇركى حالىقتارىنىڭ ءتىلى مەن ادەبيەتىن زەرتتەيتىن فيلولوگيالىق, لينگۆيستيكالىق باعىت بولىپ تابىلمادى. بۇل ونىڭ عىلىمي قىزىعۋشىلىعىمەن مۇلدەم سايكەسپەيدى. لەۆ گۋميلەۆتىڭ شىعارماشىلىعىن جيناقتاي كەلگەندە, ءبىز ونىڭ بەلگىلى ءبىر شىعىس ءتىلىنىڭ, ايماعىنىڭ نەمەسە كەزەڭىنىڭ شەڭبەرىنە سىيمايتىن شىن مانىندەگى ەۋرازيالىق ماسشتابتاعى عالىم ەكەندىگىن مويىنداۋىمىز كەرەك. سەبەبى, ول ەنتسيكلوپەديست, جالپى تاريحتىڭ بىلگىرى.
لەۆ گۋميلەۆتىڭ 40-جىلداردىڭ اياعى مەن 60-جىلداردىڭ ءبىرىنشى جارتىسىنداعى ەڭبەكتەرى مەن ديسسەرتاتسياسى ارقىلى باتىستى ەمەس, شىعىستى زەرتتەۋشى عالىم ەكەندىگىنە كوز جەتكىزە الامىز. ياعني, ول تاريحشى رەتىندە لەنينگرادتىق شىعىستانۋ مەكتەبىنىڭ اتى اتالماي قالمايتىن كورنەكتى وكىلى. ال پەتەربۋرگتەگى شىعىستانۋ ينستيتۋتىنىڭ سايتىنداعى ءجۇزدەگەن تانىمال جانە اسا تانىمال ەمەس, رەسەيلىك شىعىستانۋشىلار, عىلىم دوكتورلارى مەن كانديداتتارىنىڭ تىزىمىندە لەۆ گۋميلەۆتىڭ بولماۋىن ءتۇسىنۋ ءتىپتى دە ءمۇمكىن ەمەس. ءتىپتى, ونىڭ ەسىمى «شىعىستانۋشى ەمەس» عالىمداردىڭ بولىمىندە دە جوق بولۋى نازار اۋدارتپاي قويمايدى. مۇنى قالاي تۇسىنۋگە بولادى؟ ول ەۋرازيانىڭ دالا حالىقتارىنىڭ, الدىمەن, ساياسي, ودان كەيىن ەتنوستىق تاريحىن زەرتتەۋ ارقىلى ءداستۇرلى فيلولوگيالىق نەمەسە الەۋمەتتىك ەكونوميكالىق شىعىستانۋ عىلىمىنىڭ شەڭبەرىنەن شىعىپ كەتتى. ول كەز كەلگەن عالىمنىڭ باعىنا بۇيىرا بەرمەيتىن ەۋرازيالىق تاريح دەڭگەيىنە, الەم تاريحىنىڭ كونتسەپتۋالدى دەڭگەيىنە كوتەرىلدى.
ارينە, ءبىر عانا كىشكەنە تاقىرىپتىڭ اينالاسىنان شىعا المايتىن كوپتەگەن شىعىستانۋشىلار – تۇركولوگتار, موڭعولتانۋشىلار, قىتايتانۋشىلار سياقتى لەۆ گۋميلەۆتىڭ دە ءوز ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن «تۇركى قاعاناتى» تاقىرىبىنىڭ كولەمىندە عانا جۇمىس ىستەۋىنە بولاتىن ەدى, بىراق ول ءوزىنىڭ زەرتتەۋىن كەڭ اۋقىمدا قاراستىرۋدى ماقسات تۇتتى. بالكىم, ارىپتەستەرى ونى وسى ءۇشىن دە «جاقتىرماي, قىرىن قارادى ما؟» دەگەن وي كەلەدى. سەبەبى, ول تاريحشىلار مەن فيلولوگتاردىڭ ءوز ءومىرلەرىنىڭ ونداعان جىلدارىن ارنايتىن ادەتتەگى سالالىق, تاقىرىپتىق جانە پروبلەمالىق ماماندىقتار شەڭبەرىنەن باتىل شىعا الاتىن بولعان.
لەۆ گۋميلەۆتىڭ تاريحشى رەتىندەگى تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى – ونىڭ ءبىر جاعىنان عۇنداردىڭ, تۇركىلەردىڭ, حازار مەن موڭعولداردىڭ تاريحىن زەرتتەۋىمەن قاتار, ەكىنشى جاعىنان ءوزىنىڭ جەكە ەتنولوگيا نۇسقاسىن, ونىڭ ىشىندە, ەتنوگەنەز تەورياسىن جاساۋى.
1956 جىلى تۇرمەدەن بوساتىلعاننان كەيىن 44 جاستاعى تاريح عىلىمىنىڭ كانديداتى لەۆ گۋميلەۆ لەنينگرادقا ورالىپ, ءوزىنىڭ «عۇندار تاريحى» ەڭبەگىن اياقتاۋعا بەلسەنە كىرىسىپ كەتەدى. بۇل ۋاقىتتا ول مەملەكەتتىك ەرميتاجدىڭ عىلىمي كىتاپحاناسىنا عىلىمي قىزمەتكەر بولىپ قابىلدانادى دا, وندا 1962 جىلعا دەيىن قىزمەت اتقارادى. 1960 جىلى شىعىس ادەبيەتى باسپاسىنان ونىڭ «عۇندار. كونە داۋىردەگى ورتالىق ازيا» اتتى العاشقى كىتابى جارىق كورەدى. كىتاپ قىزۋ پىكىرتالاس تۋعىزادى. ءبىر ايتا كەتەرلىگى, ل.گۋميلەۆتىڭ وپپونەنتتەرى رەتىندە تۇركى حالىقتارى تاريحىنىڭ ماماندارى نەمەسە لينگۆيست-ءتۇركولوگتار ەمەس, قىتايتانۋشىلار ل.ي.دۋمان, ك.ۆ.ۆاسيلەۆ پەن قيىر شىعىس ارحەولوگياسى ءجونىندەگى مامان م.ۆ.ۆوروبەۆ بولدى. بىراق, بارىنەن دە قاتتى سىن ايتقان لمۋ-ءدىڭ شىعىستانۋ فاكۋلتەتىن ەندى عانا بىتىرگەن ك.ۆ.ۆاسيلەۆتىڭ رەتسەنزياسى ەدى. ول لەۆ گۋميلەۆتەن 22 جاس كىشى بولاتىن. شىعىستانۋ ينستيتۋتىنىڭ لەنينگاردىق بولىمشەسىندە 1960 جىلدان باستاپ قانا جۇمىس ىستەگەن ول, كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسىن 1966 جىلى قورعاعانىن ەسكەرسەك, اتالعان رەتسەنزيانىڭ ارنايى ۇيىمداستىرىلعانى تۋرالى بولجام جاساۋعا بولادى. ال لەۆ گۋميلەۆكە ايتىلعان باستى سىن – ونىڭ قىتاي جازبالارىنىڭ تۇپنۇسقاسىن ەمەس, ن.يا.بيچۋرين جاساعان اۋدارمانى پايدالانعانى, ياعني, قىتاي ءتىلىن بىلمەگەنىن كورسەتۋى بولدى. بۇل ءتارىزدى «اكادەميالىق» پىكىرلەر ونىڭ مۇراسى توڭىرەگىندە كۇنى بۇگىنگە دەيىن ايتىلىپ كەلەدى. الايدا, ولاردىڭ بارلىعىنا ءوز كەزىندە س.ي.رۋدەنكو بىلايشا جاۋاپ بەرەدى: «تاريحشى ءوز زەرتتەۋلەرىندە مىندەتتى تۇردە باسقا تىلدەردەگى اقپارات كوزدەرىن تۇپنۇسقادا پايدالانۋ كەرەك دەگەن پىكىرمەن كەلىسۋگە بولمايدى. ەگەر ولاي بولسا, اۋدارمالاردىڭ قانشا قاجەتى بار؟» شىنىندا دا, اقپارات كوزدەرىنىڭ اۋدارمالارى نە ءۇشىن جارىق كورەدى؟ سوندا ولاردىڭ ستۋدەنتتەردىڭ سەمينارلارىنا عانا قاجەتى بار ما؟ بارىمىزگە بەلگىلى, اۋدارما دەگەنىمىز – اقپارات كوزىنىڭ شىنايى تۇردە عىلىمي اينالىمعا ەنۋى ەمەس پە؟
سونىمەن, لەۆ گۋميلەۆتىڭ «عۇندار» كىتابى تۋدىرعان پىكىرتالاس تاريحي زەرتتەۋدىڭ ادىستەرى مەن تۇرلەرى تۋرالى پىكىرتالاسقا اينالدى. ياعني, بۇل تاريحشىلار مەن فيلولوگتار اراسىندا ايتارلىقتاي باسەكە تۋدىرعان پىكىرتالاس ەدى. ايتسە دە, 1950-جىلداردىڭ اياعى مەن 1960-جىلداردىڭ العاشقى جارتىسىندا لينگۆيست-تۇركولوگتار اراسىندا ل.ن.گۋميلەۆ سياقتى تەرەڭ ويلايتىن, «عۇندار» نەمەسە «كونە تۇركىلەر» ديلوگياسىنا پارا-پار كەلەتىن جالپىلاما زەرتتەۋدى جازىپ شىعاتىن عالىمنىڭ بولۋى ەكىتالاي ەدى. سەبەبى, ول وسى ەڭبەكتەرى ارقىلى ءتۇبى ءبىر تۇركىنىڭ ءتۇپ-تامىرىن ءتۇگەندەپ, تۇركىتانۋ عىلىمىنا سونى سوقپاق سالا بىلگەن ەۋرازياشىلدىق يدەياسىنىڭ اۆتورى بولاتىن.
لەۆ گۋميلەۆ تاپ بولعان 60 جانە ودان كەيىنگى جىلدارداعى بارلىق كۇردەلى عىلىمي جانە عىلىم اينالاسىنداعى جاعدايلاردان عىلىمي تراگەديا كولەڭكەسىن كورۋگە بولادى. ارينە, ءبىز ونىڭ ديۋرەر رىتسارى ءتارىزدى ەشتەڭەگە قاراماي, بارلىق قيىندىقتى جەڭىپ, ءوزى بەلگىلەگەن جولمەن ءجۇرگەندىگىن باسا ايتا الامىز. بىراق, مۇنىڭ بارلىعىنىڭ باعاسى قانشالىقتى ەدى؟ بۇگىنگى تاڭدا, لەۆ گۋميلەۆتىڭ مۇراسىن تۇسىنۋدە ءبىز ونىڭ عىلىمنىڭ دامۋىنا قوسقان ۇلەسىنىڭ قوماقتىلىعى ءوزىنىڭ كوپقىرلىلىعىمەن تاڭعالدىراتىنىنا كوز جەتكىزىپ وتىرمىز. يۋ.ك.ەفرەموۆ كورسەتكەنىندەي: «سىنشىلار گۋميلەۆتى بۇرگە اۋلاعان تىشقانداي قازبالاپ, نەگىزگىنى كورە الماي وتىر, ال ول الەمدى قىراننىڭ كوزىمەن جوعارىدان باقىلاۋ كەرەكتىگىن ۇيرەتىپ ءجۇر».
شىندىعىندا, ەۋرازيا حالىقتارى مەن مەملەكەتتەرىنىڭ پانوراماسىن تەك قىراننىڭ كوزىمەن عانا كورۋگە بولادى. سول سەبەپتى, ل.ن.گۋميلەۆ مۇراسىنان 1960-1980 جىلدارى ءوزىنىڭ ەۋرازياشىلدىعىن جارنامالاعان, ءسويتىپ, ەۋرازياشىلىق يدەياسىنىڭ عىلىمي نەگىزدەمەسىنە قوماقتى ۇلەس قوسقان ەۋرازياشىل-عالىمنىڭ كوزقاراسىن تانۋعا بولادى. ءبىزدىڭ پىكىرىمىزشە, لەۆ گۋميلەۆ ەڭبەكتەرى ونى تەك شىعىستانۋشى-تاريحشى دەپ ەمەس, ناقتى ەۋرازياتانۋشى-تاريحشى رەتىندە باعالاۋىمىزعا مۇمكىندىك بەرەدى. ياعني, ونىڭ مۇراسى تاريحي, ولاي بولسا, ولاردان قوعامدىق-ساياسي ويلاۋدىڭ ءتيىمدى باعىتى رەتىندە تەرەڭ نەگىزدەلگەن ەۋرازياتانۋشىلىق ۇستانىمدى تاني الامىز.
ا.احماتوۆانىڭ پوەتيكالىق ويىمەن ايتساق, «ونىڭ توبەسىندە اجال جۇلدىزدارى سامساپ تۇرعان» 30-جىلدار مەن 50-جىلداردىڭ باسىنداعى جاعدايلاردىڭ ەشقايسىسىنا قاراماي, ءوز ويلارىن جۇزەگە اسىرعان. ل.ن. گۋميلەۆتىڭ ەرلىگى ونىڭ بۇل كەزەڭنەن ابىرويلى ءوتىپ, ءوزىنىڭ شىعارماشىلىق الەۋەتىن 60-جىلدار مەن 90-جىلداردىڭ باسىندا جۇزەگە اسىرعانىنان دا ايقىن كورىنەدى.
مەملەكەت باسشىسى ن.نازارباەۆتىڭ ەلورداداعى جەتەكشى وقۋ وردالارىنىڭ بىرىنە ەۋرازياشىل-عالىم اتىن بەرۋى – جالپىەۋرازيالىق كەڭىستىكتەگى زەرتتەۋشىنىڭ عىلىمداعى ورنىن نىقتاي تۇسەدى. ال بۇل بىزگە, ياعني ەۇۋ وقىتۋشىلارى مەن قىزمەتكەرلەرىنە ايرىقشا جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەرى حاق. ارينە, ل.ن.گۋميلەۆ – XX عاسىردىڭ كورنەكتى تاريحشىسى, الەمگە تانىمال تۇركىتانۋشى-عالىم رەتىندە قورعاۋعا, يا بولماسا, اسىرا ماقتاۋعا مۇقتاج ەمەس. ءبىزدىڭ مىندەتىمىز – ونىڭ مۇراسىنا ءۇستىرت قاراماي, ەڭبەكتەرىنىڭ مازمۇنى مەن وزەكتىلىگىن اشۋعا, تەرەڭ زەرتتەۋگە لايىقتى ءۇن قوسۋ.
پەريزات بالعىنبەكوۆا,
ل. ن. گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اعا وقىتۋشىسى.
ەلميرا ەشتاەۆا,
ل. ن. گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ وقىتۋشىسى.
سۋرەتتەردە: ل.ن.گۋميلەۆ; بولاشاق عالىم اكەسى ن.گۋميلەۆ پەن اناسى ا.احماتوۆانىڭ ورتاسىندا.
