ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى ستراتەگيالىق ماقالاسى بۇگىندە كوزى اشىق, كوكىرەگى وياۋ, ءاربىر قازاقستاندىقتىڭ ءتىلىنىڭ ۇشىندا. ەل تاريحىن تەرەڭنەن تانۋعا, ونى الەمگە كەڭىنەن تانىتۋدا ەلباسىمىز ۇرپاققا ۇلاعات بولار كەمەل ويلى بىرنەشە سۇبەلى ماقالا جازدى. « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» سونىڭ جالعاسى. جاي عانا جالعاسى ەمەس, تاريحىمىزدى تانىپ-بىلۋدە ەلدىڭ وي-ساناسىن ودان ءارى دامىتا تۇسكەن تالعامى تەرەڭ ەڭبەك. بۇگىندە رەتىمەن جۇرگىزىلىپ جاتقان «رۋحاني جاڭعىرۋ» پروتسەسىنىڭ زاڭدى جالعاسى − باعدارلامالىق تۇجىرىمى.
اراب حالقىنىڭ «تاريحتى ءبىلۋ – بىلىمدىلىكتىڭ بەلگىسى, ادەبيەتتى ءبىلۋ – مادەنيەتتىلىكتىڭ بەلگىسى» دەگەن دانالىق ءسوزى بار. ەلباسى ءوزىنىڭ ماقالاسىنىڭ باس جاعىندا الەمدىك تاريحتى تياناقتى ءارى ناقتى ءبىلۋدى مەڭزەپ: «قازاقستان تاريحى دا جەكە جۇرناقتاردان ەمەس, تۇتاستاي قالپىندا قازىرگى زاماناۋي عىلىم تۇرعىسىنان قاراعاندا تۇسىنىكتى بولۋعا ءتيىس. وعان قاجەتتى دايەكتەرىمىز دە جەتكىلىكتى» دەپ كورسەتەدى. ەلباسىنىڭ بۇل سوزىندە بۇگىنگى ۇرپاق ءوزىنىڭ ءتول تاريحىن تەرەڭنەن بىلسە, ءبىلىمدى بولسا ەكەن دەگەن ۇلكەن ەمەۋرىن جاتىر.
بۇدان ءتورت جىلدان استام ۋاقىت بۇرىن ۇلتىمىزعا ۇيا بولعان ۇلىتاۋ تورىندەگى اۋليەتاۋ باۋرايىندا بەرگەن سۇحباتىندا ەلباسى مەملەكەتىمىزدىڭ ءتۇپ-تامىرى سوناۋ عۇن, ءۇيسىن, تۇركى داۋىرىنەن باستالعانىن, ول الەم تانىعان التىن وردا قاعاناتىنا ۇلاسقانىن ايتا كەلىپ, قازاق حاندىعى ءوز ەنشىسىن وسى مەملەكەتتەن العانىن قاداپ ايتقان ەدى.
پرەزيدەنت بۇل جولعى ماقالاسىندا ۇلى دالانىڭ ۇمىتىلماس بەلگىلەرى تۋرالى وتە ۇعىنىقتى, قازاقتىڭ وزىمەن مىڭداعان جىلدار بويى بىرگە جاساپ كەلە جاتقان ۇلتتىق برەندتەرىمىز تۋرالى دايەگى مىقتى وي-تولعامدارىن حالىقپەن ءبولىسىپ وتىر. ءبارىمىزدى ۇلت بولىپ ورتاق مۇددەگە جۇمىلدىرۋ ءۇشىن قازاقتىڭ تاريحىن الەمگە ۇيالماي تانىتاتىن التىن جاۋھارلار مەن شىنايى دەرەكتەردى ناسيحاتتاي بىلۋگە شاقىرىپ وتىر. زاماناۋي تاريحتان ويىپ تۇرىپ ورنىن الاتىن, ءالى دە بولسا الەمگە تانىلۋعا ءتيىستى دەرەك-ايعاقتاردى عىلىمي نەگىزدە دايەكتەۋ كەرەكتىگىن ايتىپ وتىر. ءوز ماقالاسىندا ەلباسى ول ءۇشىن اتقارىلاتىن جۇمىستاردىڭ دا جوباسىن تياناقتاپ بەردى.
جاقىندا عانا ەلىمىزدىڭ تاريحي مۇراسىنا ەرەكشە ءبىر جازبا ەسكەرتكىش كەلىپ قوسىلدى. ول – بۇكىل الەمگە بەلگىلى شىڭعىس حان قۇرعان الىپ يمپەريا جانە سول داۋىردەگى وزگە مەملەكەتتەردىڭ احۋالى تۋرالى انىق فاكتىلەرگە نەگىزدەلگەن, اسا قۇندى ەڭبەك – راشيد اد-ءديننىڭ «جاميع-ات-تاۋاريح» اتتى بەس تومدىق كىتابىنىڭ اۋدارماسى. ايگىلى شىعىستانۋشى عالىم, اكادەميك ۆ.بارتولد راشيد اد-ءديننىڭ بۇل ەڭبەگىنە: «تاريحي ەنتسيكلوپەديالىق مۇنداي ەڭبەكتەر ورتا عاسىرلاردا الەمنىڭ ەشبىر حالقىندا, ازيادا دا, ەۋروپادا دا بولعان جوق» دەپ ەرەكشە باعا بەرگەن.
سول راشيد اد-دين «جاميع ات-تاۋاريحىندا» قازىرگى قازاقستان ورنالاسقان اۋماقتى «ماۋرەناھر, تۇركىستان, دەشتى قىپشاق» دەپ جالپىلاما اتاپ كورسەتكەن. التايدان ەدىلگە دەيىنگى التى ايشىلىق جەردى الىپ جاتقان سول ۇلان-عايىر ولكە بەرتىن كەلە تۇركى-مۇعۋل جۇرتىنىڭ تۋ تىككەن وردالى وڭىرىنە اينالدى. بۇگىندە ءوز الدىنا جەكە مەملەكەت بولىپ وتىرعان قازاقستان, وزبەكستان, قىرعىزستان, رەسەي قۇرامىنداعى تاتارستان, باشقۇرتستان, ەرتەدەگى حاجى-تارحان, نوعاي, قازان, ءسىبىر, قىرىم حاندىقتارى ءبارى دە التىن وردا قاعاناتى قۇرامىنان شىققان ۇلكەن ەلدەر.
التىن وردا مەملەكەتىنىڭ قازىرگى بىردەن ءبىر مۇراگەرى – قازاقستان رەسپۋبليكاسى. بۇل – كوپتەگەن تاريحي ەڭبەكتەردە دالەلدەنىپ جازىلعان, عىلىمي نەگىزى, بۇلتارتپاس دەرەگى انىق تۇجىرىم.
راشيد اد-دين ءوزىنىڭ جازبالارىندا «تۇركى-مۇعۋلدار» دەگەن تىركەستەردى بولە-جارماي قاتار قولدانعان. ەلباسى ايتقانداي «قازاقتىڭ كەيبىر رۋ-تايپالارىنىڭ اتاۋلارى «قازاق» ەتنونيمىنەن تالاي عاسىر بۇرىن بەلگىلى بولعانىن» وسى «جاميع ات-تاۋاريحتان» كورۋگە بولادى.
ەلباسى عىلىمعا نەگىزدەلگەن تاريحي سانا قالىپتاسپاي, وتانىن سۇيەر ازامات, ەلىن سۇيەر ەر بولمايتىنىن ايتتى. مىڭداعان ەتنوس جاياۋ جۇرگەندە, بابالارىمىزدىڭ ات ۇيرەتىپ, التىننان ساۋىت كيىپ, ۇزەڭگىدە شىرەنىپ جەر جاھاندى جۇيتكىپ ءوتۋى, كەيىنگى بۋ ماشيناسىن, وقپەن اتىلاتىن قارۋ ويلاپ تابۋ ۇردىسىمەن پاراپار ەدى.
ۇزەڭگى, اۋىزدىق پەن تاعانى اريستوكراتتىق رۋحتى بابالارىمىزدىڭ الەم كەڭىستىگىنە اپارعان وركەنيەت سەگمەنتى ەكەنىنە ەشكىم داۋ ايتپايدى, ول دا ءبىزدىڭ الەم تانىعان ءبىر قىرىمىز, وعان قوسقان ۇلەسىمىز. اتاقتى قۇقىق تاريحىن زەرتتەۋشى گ.دج.بەرماننىڭ ەڭبەگىندە «اسكەري سالت اتتى... رىتسارلار ەۋروپا تاريحىندا زور ءرول اتقاردى, دەپ جازىپ كەلىپ, «ۆاجنۋيۋ رول, ۆيديمو سىگرالو تاكجە زايمستۆوۆانيە سترەمەني ي پودكوۆى ۋ ەۆرازيسكيح پلەمەن ۆوستوكا» دەپ كورسەتكەن. كوڭىلگە تولاتىن نارسە قازىرگى ۋاقىتتا بۇل سالانى ءوز ماماندارى جان-جاقتى زەردەلەپ جاتىر.
« ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» جاريالانعاننان بەرى قىزۋ تالقىعا ءتۇسىپ جاتقانىن جوعارىدا ايتىپ وتتىك. سول كوپ پىكىردىڭ ىشىندە بابالارىمىزدان قالعان كۇي ونەرىن, بيىك رۋحىن, تاعى باسقانى ۇلىقتاۋ قاجەتتىگىنە توقتالعاندار بار.
ءيا, الەم وركەنيەتى الدىندا سۇيسىنە ماقتاناتىن, كونەدەن جەتكەن باسقا دا جادىگەرلەرىمىز بارشىلىق. مىسالى, قازاقتىڭ دومبىراسى مەن كيىز ءۇيى. بۇگىندە بۇل مۇرالارىمىز ادامزاتتىڭ ەڭ كەرەمەت ون جادىگەرى, جەتىستىگى ەسەبىندە يۋنەسكو-نىڭ تىزىمىنە ەنگەن.
قازا بەرسەك جەتى ەمەس, جەتپىس قىرىمىز بار, بىراق سونىڭ حانتاڭىرىندەي بيىگى جەتەۋ, قازاق جەتىنى كيە سانايدى, سوعان توقتاپ ەلباسى ايقىنداعان جەتى قازىنامىزدى ەلگە پاش ەتىپ, جاڭارعان وتانىمىزدىڭ ۇل-قىزىنا تۇمارداي ۇستاتىپ, رۋحاني باعدار ەتىپ بەرۋ پارىزىمىز.
ەلباسى ءوز ماقالاسىندا, «بۇگىندە ءتول تاريحىمىزعا وڭ كوزقاراس كەرەك... ەڭ باستىسى ءبىز ناقتى عىلىمي دەرەكتەرگە سۇيەنە وتىرىپ, جاhاندىق تاريحتاعى ءوز ءرولىمىزدى بايىپپەن ءارى دۇرىس پايىمداۋعا ءتيىسپىز», دەپ كورسەتىپ, بىزگە ءوز بولمىسىمىزدى, ءار سالانى جەتە, ناقتى سارالاۋعا باعىت سىلتەدى.
پرەزيدەنت «بۇل تاريحقا دەگەن دۇرىس ۇستانىم سول ارقىلى ءتۇپ-تامىرىمىزدى بىلۋگە, ۇلتتىق تاريحىمىزعا تەرەڭ ءۇڭىلىپ, ونىڭ كۇرمەۋلى ءتۇيىنىن شەشۋگە مۇمكىندىك تۋعىزادى» دەپ ءبىزدى كەڭ ويلاۋعا, دۇرىس پىكىر قورىتۋعا جەتەلەيدى. بارشا جاۋھارلارىمىزدىڭ التىن دىڭگەگى بولىپ ەلباسى ايقىنداپ بەرگەن ماتەريالدىق مادەني جەتى قازىنامىز وسىلاي تەرەڭ زەرتتەلە بەرمەك.
وسى تۇرعىدا ەۋرازيانىڭ سايىن دالاسىندا عۇمىر كەشكەن بابالارىمىزدىڭ الەم كەڭىستىگىنە ۇسىنعان تەڭدەسسىز ماتەريالدىق ەمەس ۇلەستەرى نە ەدى دەگەن سۇراق تۋادى.
ارينە ونىڭ بىرەگەيى بي ءhام بيلىك ينستيتۋتى. دارالاپ جازار بولساق, وسى ۇلى دالادا پايدا بولعان بيلەر ينستيتۋتى, داۋدى ءادىل شەشۋ, ار تازالىعى ۇستانىمى ادىلدىكتىڭ عاجاپ فورماسى. ورىستىڭ بەلگىلى ەتنوگراف-تاريحشىسى ا.ي.لەۆشين جازاتىن «ادىلدىكتىڭ التىن عاسىرى ورناعان زامان – وسى بيلەر سوتى» كەزىندە بولعان. ال سول بيلەر سوتىنىڭ الەم يۋريديكتسياسىنا وڭ اسەرى بولدى ما دەگەن سۇراققا توقتالساق. ەۋروپادا جازا رەتىندە «تاليون» ۇستانىمى, ياعني ولىمگە – ءولىم, كوزگە – كوز, تىسكە – ءتىس دەپ كەك قايتارۋدىڭ ەڭ انايى تۇرلەرى قولدانىلعان ۋاقىتتا, اتيللا پاتشا باستاپ كۇندەي كۇركىرەگەن عۇندار بارعان سوڭ ەۋروپا زاڭدارىنا «قۇن تولەۋ» جۇيەسى كىرگىزىلدى. قىلمىس جازاسىن قۇنمەن, ايىپپەن وتەۋ ينستيتۋتى قولدانىلا باستادى دەپ مويىندايدى. جوعارىدا ايتىلعان قۇقىق زەرتتەۋشى گ.دج.بەرمان ءوزىنىڭ «زاپادنايا تراديتسيا پراۆا; ەپوحا فورميروۆانيا» اتتى الەمگە ايگىلى كىتابىندا «تاليوننىڭ» باسقا جۇيەگە كوشۋى, تىكەلەي كوشپەلىلەر مادەنيەتىنىڭ ىقپالى ەكەنىن جازادى. ح عاسىردا كيەۆ ءرۋسىنىڭ ءبىرىنشى زاڭى «رۋسسكايا پراۆدانىڭ» ەكى رەداكتسياسىندا دا سانكتسيا تۇرىندە تەك قۇن تەرمينى قولدانىلىپ, «وبيدۋ پلاتيتە ەمۋ 60 كۋن» دەگەن سياقتى تايعا تاڭبا باسقانداي نورمالار جازىلعان. بۇل اتا-بابالارىمىز ەرتەدەن قولدانىپ كەلە جاتقان گۋماندى جازا تۇرلەرىنىڭ باسقا جۇيەگە ەتكەن تىكەلەي ىقپالى ەكەنىن ناسيحاتتاۋىمىز قاجەت.
باتىس ەلدەرىندە بۇگىندە كەڭىنەن ورىن العان − ەكى جاقتى تەڭ جارىستىرىپ, قاتاڭ زاڭعا عانا تاۋەلدى بولىپ قالماي, بيلىك شىعاراتىن − انگلو-ساكسوندىق سوت جۇيەسى باستاۋىن كوشپەلى وركەنيەتتىڭ بيلەر سوتىنىڭ سىلەمىنەن الاتىنىن شەتەل عالىمدارى كوپتەن اشىق ايتۋدا. بۇل دا ۇلى دالانىڭ الەم قازىناسىنا قوسقان زور ۇلەسى.
شىعىس ەۋروپا ەلدەرىندە نەگىزگى زاڭ ەسەبىندە قولدانىلىپ كەلگەن, كولەمى جاعىنان اسا زور, ارميان ارپىمەن 1519-1689 جىلداردا جازىلعان تورەلەر جيناعى – ءىس جۇرگىزۋ كودەكسى قىپشاقتىڭ زاڭ ەسكەرتكىشى بولعانىن دا بىرەۋ بىلسە, بىرەۋ بىلە بەرمەيدى. عىلىمدا «كودەكس كۋمانيكۋس» اتىمەن بەلگىلى قۇقىقتىق جادىگەر, ءوز ۋاقىتىنداعى ەڭ وزىق قولدانبالى زاڭدار جيناعى بولدى. وسى ەسكەرتكىشتە «تورە بىتىگى», «تورەلەر جيناعى» ۇعىمى بيلىك ءسوزىنىڭ بالاماسى رەتىندە, كەيىننەن التىن وردا ءداۋىرىنىڭ جيناقى اتى بولىپ قازاقي «تورە» تەرمينى قالىپتاستى. قازاقتاردىڭ اربيتراجدىق سوتتى – تورە سوتى, داۋدى شەشۋدى تورەلىك جاساۋ نەمەسە قوناعىنا, سىيلى ادامىنا تورگە شىعىڭىز دەۋى, بيلىك, بيىكتىك ءداستۇرىنىڭ وسى دالادا, ءوز وتانىندا ءالى دە فراگمەنتتى كورىنىس تابۋىنىڭ دالەلى.
ءيا, ءبىزدىڭ دالامىزدان باستاۋ العان مادەنيەتتەردىڭ يگىلىگىن دۇنيە ءجۇزىنىڭ ءالى كۇنگە دەيىن كورىپ وتىرعانىن دارىپتەي ءبىلۋىمىز كەرەك. جاڭاشا ۇعىم, جاڭا كوزقاراس قالىپتاستىرۋىمىز كەرەك.
جەتى اتامىزدى بىلگەندەي, جەتى قىردى مەڭگەرسەك, ەلباسىنىڭ ماڭىنا توپتاسىپ, الار اسۋلارىمىزدى, جەتەر جەتىستىكتەرىمىزدى ءدال مەجەلەسەك, وركەنيەت تىزىمىنەن ءوزىمىزدىڭ لايىقتى ورنىمىزدى الارىمىز ءسوزسىز.
قايرات ءمامي,
كونستيتۋتسيالىق كەڭەس توراعاسى
