ەڭ العاش رەت, ول كەزدە ءابىش كەكىلباي ۇلىنىڭ نۇرلى ديدارى ورتامىزدا ەدى, ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆتىڭ ۇيىنە اڭگىمەسىن جازىپ الۋ ءۇشىن بارعاندا وسى وي كەلگەن. نۇرپەيىسوۆ زامانداستارى تۋرالى ۇزاق, قىزىقتى ەستەلىكتەر ايتقان. سونىڭ اراسىندا ارال تەڭىزىندەگى تەڭىز دەڭگەيىنەن جوعارى, كىرەر اۋزى تار ءبىر تۇبەكتى ابىلقايىر حان ءبىر قىس پانالاعانىن ايتتى. «نە ءۇشىن ول جەردە قىستاعانىن مەن بىلمەيمىن. ونى ءابىش بىلەدى», دەدى. ال كەپ ىنتىزارىم ويانسىن. ەگەردە ءابىش اقساقالمەن جولىقسام, وسىنداي دەپ ايتىپ ەدى, سول نە وقيعا دەسەم, كۇللى تاريحتى كوتەرىپ اكەلىپ, الدىڭا قويا سالاتىنىنا, كوزبەن كورگەندەي, سول ورتادا جۇرگەندەي, الگى ورداعا كىرگەندەي باياندايتىنىنا قىلداي ءشۇبام بولعان ەمەس. بار تىلەگىم, جازۋشىنى كورۋ بولدى. كەيىن كەكىلباي ۇلى 75 جاسقا تولعاندا, جازۋشىلىق جولىن شولا وتكەن ءبىر كىشكەنتاي ماقالا جازدىق. ارادا ون شاقتى كۇن وتكەندە باس رەداكتورىم – جۇماباي شاشتاي ۇلى شاقىرىپ, تەلەفونىن بەردى. ارعى جاقتا – ءابىش اعا. ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى, جاس تالاپتىڭ بەتىن قايتارمايىن دەدى مە, ەشقانداي ەسكەرتپە ايتقان جوق. ء«وزىڭىزدى ءبىر كورسەك دەگەن ارمانىمىز بار» دەپ ەم, «الماتىعا بارام, سوندا ءوزىم ءبىر حابارىن ايتامىن» دەدى. قۋاندىق. اراداعى اڭگىمەمىز جاراسۋ ءۇشىن ابىلقايىر حاننىڭ وقيعاسىن سۇراساق, جەتىپ جاتىر دەپ ويلادىق. بىراق تاعدىرىمىزعا ول جۇزدەسۋ جازىلماپتى. ارادا ەكى اي وتكەندە كەمەڭگەر جازۋشى دۇنيەدەن وزدى. بىزگە الداعى تالاي عاسىرعا ساپار شەگەتىن اقىل ەسكەرتكىشتەرى – كىتاپتارى قالدى. ەندى وزىمەن اڭگىمەلەسكەندەي بولىپ, سول ەسكەرتكىشتەرىن پاراقتايمىز. دەكارتتىڭ ءسوزى شىندىققا اينالدى.
* * *
«ادامزاتتىڭ ەڭ ۇلى جاڭالىعى – جازۋ» دەپتى ءابىش. وسى جازۋ بولماسا, ءبىز ونىمەن ماڭگى «اڭگىمەلەسپەي» كەتەر ەدىك. بىراق وسى جازۋ بىرەۋگە – باقىت, بىرەۋگە – سور. جاڭالىقتى اشۋىن اشىپ الىپ, ابدەن يت سىلىكپەسىن دە شىعاردىق. نە سونشالىقتى قاتىرىپ تا جازبايمىز. ال ءابىش كەكىلباي ۇلى قالاي جازدى! جازۋ ادامزاتتىڭ جاڭالىعى بولسا, ءابىشتىڭ جازۋى – ادەبيەتىمىزدىڭ جاڭالىعى. ادەبيەتىمىز نە, الەم ادەبيەتىنىڭ. ارىپتەس اعام تالعات باتىرحان: «الەم ادەبيەتىنىڭ ءابىشى» دەگەن تاقىرىپ تاۋىپ-اق بەردى. ەڭ ءبىرىنشى ويىما كەلگەنى, نەسىن جاسىرايىن, تىم جاتتاندى, كوپ ايتىلاتىن تاقىرىپ بوپ كورىندى. ارتىنان «نەگە قازاق ادەبيەتىنىڭ نارى, قازاق ادەبيەتىنىڭ ءابىشى دەي بەرەمىز. ول الەمنىڭ جازۋشىسى. الدىمەن سولاي جازىپ الايىق» دەگەندە تىم ۇلكەن جۇك ارتىپ تۇرعانىن ءتۇسىندىم. ەگەر ماقالاعا ونداي تاقىرىپ قويسام, ول تاقىرىپتى اشىپ جازۋىم ەكىتالاي. جازعان كۇننىڭ وزىندە ەكى اپتا ەمەس, ەكى ايدىڭ ءوزى ەداۋىر ازدىق ەتەر ەدى. ءابىشتىڭ جازۋى جاڭالىق بولاتىنى – ول جازۋ ستيلىمەن عانا ەمەس, تاقىرىبىمەن دە وزگەشە بوپ كەلدى. اڭىز-ءافسانالاردى بۇگىنگى رەاليستىك ومىرمەن استاستىرىپ, ونىڭ ارا جىگىن اسا بىلدىرمەيتىن بايانداۋ ءادىسىن تاپتى. «حانشا داريا حيكاياسى» ارقىلى ءاربىر زوردىڭ تۇبىنە ءوز السىزدىگى جەتەتىنىن بىزگە مەسسەج رەتىندە جولدادى. ال ونى ءتۇسىنىپ, تۇسىنبەۋ ءوز ەركىڭىز. «اڭىزدىڭ اقىرى» رومانى ارقىلى بيلىكتەگى ادامنىڭ پسيحولوگياسىن سۋرەتتەدى. كەشەگى بيلىك, بۇگىنگى بيلىك – تۇك ايىرماشىلىعى جوق. سول تارتىس, سول تاق, سول باق, سول سور. ءتىپتى سول كۇدىكشىل كوڭىل. ۋاقىت پەن كەڭىستىك اۋىسسا دا, پسيحولوگيا تۇك وزگەرمەك ەمەس. حرونوتوپ اشەيىن فون ەسەبىندە. شىڭعىس ايتماتوۆ «اڭىزدىڭ اقىرى» جايىندا: «تالانتتى قازاق پروزايگى ءابىش كەكىلباەۆ ميفولوگيالىق سيستەمالار مەن سترۋكتۋرالاردى يگەرۋ ارقىلى وتكەن مەن بۇگىنگىنىڭ ماڭىزدى ماسەلەلەرىن قوزعاي بىلگەن. بۇل كىتاپ – ويشىلدىقتىڭ جوعارعى ساتىسىنان قاراعاندا دا, اڭىز-اڭگىمەلەر مەن بۇگىنگى كۇننىڭ, وتكەن مەن بۇگىنگى كۇندەر تاجىريبەسىنىڭ قورىتپاسى, وسى كومپونەنتتەردىڭ بارلىعى (ارينە, مۇنىڭ ىشىندە پروزايكتىڭ تالانتى دا بار) قوسىلا كەلە, ءبىزدىڭ پىكىرىمىزشە, بۇل شىعارمالاردىڭ مازمۇنىن عانا بايىتىپ قويماي, ونىڭ كوركەمدىك قاسيەتىن دە ارتتىرا تۇسكەن» دەپتى. ارتتىرعاندا قانداي! بۇل روماننىڭ جازىلۋىنا ءىلياستىڭ «كۇيشى» پوەماسى تۇرتكى بولعان دەگەن گيپوتەزامىزدى بۇرىنىراق جازعان ەدىك. ونى قايتالاۋدىڭ, ءتىپتى كەرەگى جوق. ال «اڭىزدىڭ اقىرى» – تۇرىمەن دە, مازمۇنىمەن دە توتەنشە قاسيەتكە يە ايىرىقشا قۇبىلىس. ادام جانى سول اۋەلگى قالپىندا. جاقسىلىق پەن جاماندىق, ماحاببات پەن عاداۋات, كەڭدىك پەن كەمدىك, سوعىس پەن بەيبىت كۇن, تويىمسىزدىق پەن قاناعات, راقىمسىزدىق پەن مەيىرىم, ساتقىندىق پەن ادالدىق. تاۋسىلمايتىن جانە و باستان بار تاقىرىپتار. ءابىش قالامى وسىنىڭ قاي-قايسىن دا جازدى.
ونىڭ پورترەتتىك, سىني, تەوريالىق ماقالالارى ءوز الدىنا سالا-قۇلاش ەڭبەك. «ادەبيەتتانۋدىڭ قىسقاشا ەنتسيكلوپەدياسى» دەگەن ماقالاسى ماقالا ەمەس, اۋقىمدى مونوگرافيانىڭ تاقىرىبى. ونداعى ستيل تۋرالى پايىمدارى جازۋشىنىڭ ەمەس, تەورەتيكتىڭ تۇجىرىمدارى. ال ءابىشتىڭ قالامى قازاقشا سويلەتكەن شەكسپير, تولستوي, موپپاسان, بۋنين, چەحوۆ, گوتستسي, يبسەن شىعارمالارى قازاق تىلىندەگى الەم ادەبيەتىنىڭ ەڭ جاتىق اۋدارىلعان ۇلگىلەرى بوپ قالدى. بىلاي قاراساڭىز, ءابىش كەكىلباي ۇلى قاي تاقىرىپقا قالام سىلتەسە دە, قاي قىرعا شىقسا دا ءبارى جارقىراپ, جايقالىپ شىعا كەلەدى. ونىڭ قالامى ەرتەگىدەگى سيقىرلى تاياق سياقتى. تيگەن جەرى گۇلدەنىپ, ءوڭى اشىلا تۇسەدى.
ءبىر كەزدەرى قازاق ادەبيەتىنىڭ سول ۋاقىتتاعى اقساقالى ءابۋ سارسەنباەۆ جاس قالامگەرگە: ء«ابىشىم مەنىڭ, ارداقتىم مەنىڭ, ادەبيەتتىڭ بالاپانى ساناساق تا, قىراندارىنا قيانى مەڭزەر دارىندى تورەشى ەكەندىگىڭدى تانىتتىڭ. كەۋدەڭدى كەرنەي باستاعان بالاڭ بۇلاقتىڭ تاسقىنعا اينالۋىنا سەنەمىن. تاسقىنداي بەر. ورلەي بەر» دەپ تىلەك ءبىلدىرىپتى. سول كەۋدەسىندەگى بۇلاعى تاسقىنعا اينالىپ, ودان مۇحيتقا ۇلاسىپ كەتە بارعان جوق پا؟!
* * *
كەلەر جىلى ءابىش كەكىلباي ۇلىنىڭ تۋعانىنا سەكسەن جىل تولادى. ال ءبىز ءۇشىن و كىسى باياعىدا سەكسەنگە تولعان, ءتىپتى جۇزدەن اسقان جازۋشى سياقتى. نەگە؟ ونىڭ سەبەبى بار دۇنيەسىن, نەگىزگى ەڭبەكتەرىن قىرىق جاسىنا دەيىن جازىپ تاستاعاندىعىندا شىعار. سوناۋ جەتپىسىنشى جىلداردىڭ ىشىندە-اق ءابىش ۇلكەن جازۋشى بولىپ ادەبيەتىمىزگە ەندى. جانە سول قالپىندا قالدى. ودان كەيىنگى جاستاردىڭ ءبارى سول كەزەڭدەگى ۇلكەن (بالكىم جاسىندا سولاي ويلاعان شىعار) جازۋشى دەپ قابىلدادى. ال بۇگىنگى قىرىققا كەلگەن جازۋشى اعالارىمىزعا قاراپ ويلانىپ قالاسىڭ...
* * *
جازۋشىنى ءبىر كورۋگە ىڭكار بولعان جۇرەكتىڭ اڭسارى ءابىش كەكىلباي ۇلى دۇنيەدەن وزعاندا دا باسىلماعان. ىنتىقتىق, قويدىق. ەندى بۇل جالعاندا كەزدەسە المايتىنىڭدى سەزىنگەن سايىن كوڭىلدى اۋىر مۇڭ باسقان. ءومىر جولىندا ءبىر ءسات جىلى الاقانىن ۇستاپ, قاۋىشقان, ديدارلاسقان جانداردىڭ باقىتتان باسى اينالىپ جۇرگەندەي-اق كورىنەتىن. الدە ءابىشتى كورۋ باقىتقا بالانۋشى ما ەدى؟ قالاي بولعاندا دا مەنىڭ سانامدا جازۋشى كەكىلباي ۇلى قۇشاعى كەڭ, ءسوزى جۇمساق, مەيرىمى كول-كوسىر, تاريحتى ايتسا قيانعا, ادەبيەتتى ايتسا تەرەڭگە كەتەتىن ءسوز مۇحيتى بولىپ ەلەستەيتىن. بىلتىر ءابىش كەكىلباي ۇلىن ەمەس, ونىڭ قاراشاڭىراعىن, كىتاپتارىن كورۋ ءۇشىن قاستەرلى تابالدىرىعىن اتتادىق. قالامگەردىڭ ءوزى ايتقانداي وقۋشى كەزدەرىندە-اق ىقىلاستى, ىستىق سەزىمدەرىمەن تابىسقان كلارا اپامىز قارسى الدى. كىمدەردى كۇتپەگەن, كىمدەردى قارسى الماعان اياۋلى جان بۇل؟! ءابىش ءوز قاتارىنان بۇرىن ءۇيلى بولعاندا, بۇكىل جورا-جولداستارى وسى اپامىزدىڭ داستارقانىنان ءدام تاتىپ, وسى ءۇيدىڭ تورىندە ايران-اسىر بولىپ جاتادى ەكەن. داۋرەن ءوتىپتى. بۇل كۇندە ءبارى قارتايىپ, قاتارى سيرەگەن بۋىن ەلىمىزدىڭ ءار تارابىندا وقشاۋ-وقشاۋ ەستەلىك ايتاتىن ۇيگە اينالىپتى. ەندى مىنە, جارتى عاسىر وتكەن ۋاقىتتا دا سوزگە, ادەبيەتكە قىزىعىپ جۇرگەن نەمەرەگە تاتيتىن جاستاردى كلارا اپامىز تاپ سول زامانداستارىن كۇتكەندەي قۇراق ۇشادى. ورتاڭعى ۇلكەن بولمەنىڭ ءۇش قابىرعاسىن الا ورنالاسقان كىتاپ سورەسىندە الەمنىڭ جاۋھارلارى رەت-رەتىمەن, تاقىرىبىمەن, جانرىمەن جايعاسىپتى. دۇنيە ىسىنە, ءۇي تىرشىلىگىنە ءومىرى ارالاسپاعان ءابىش بۇل جولى كىتاپتاردى ءوزى رەتتەپتى. تاريح, ادەبيەت, مادەنيەت, ءسوز ونەرى تەورياسىنا قاتىستى ەڭبەكتەر ۇشان-تەڭىز. ءبىرىن تانىپ, ءبىرىن مۇلدە تانىماعان قالپى ۇڭىلەمىز. جازۋشىنىڭ ءوز ەڭبەكتەرى, الەم تىلدەرىندە جارىق كورگەن كىتاپتارى جەكە تۇر. «وقىماي قالعان كىتابى جوق» دەيدى اپامىز تانىستىرىپ جاتىپ. ءبىز ءشۇباسىز سەنىپ, باس يزەيمىز. وسىنداي ءبىر تولقۋدان اجىراي الماعان كۇيى ۇيدەن شىققانبىز. قابىرعاداعى شەرقالانىڭ سۋرەتى كوز الدىمىزدان كەتەر ەمەس. ءبىر كەزدەرى ءابىش تۋىپ-وسكەن جەرگە, ماڭدايىن توسقان جەلگە, الاقانىنا سالعان ەلگە بارىپ سالەم بەرۋ ءبىزدىڭ ەندىگى پارىزىمىزداي كوڭىلىمىزدى بۇركەپ تۇر.
* * *
جۇمەكەننىڭ ابىشكە ارناعان ولەڭىندە جالعىزداردان قۇرالعان فلوتپىز دەيتىنى بار ەدى. اكەدەن – ەكەۋى دە جالعىز. بىراق جالعىز بولا تۇرا, ءسوز ايدىنىندا ادەبيەتىمىزدى العا سۇيرەگەن ەكەۋى دە جەلكەن بولدى. وسى جالعىز تەك ءسوز ەمەس, ۇعىمعا اينالعان. سەمانتيكالىق ءورىسى دە كەڭ. ەندى ءابىش جۇرگەن جولدى باسقا ەشكىم قايتالامايدى. اركىم وزىنشە ءىز سالادى. بالكىم, سودان كەيىن دە ول – جالعىز. «جەلكەن – جالعىز, اسپان – جالعىز, سەن – جالعىز...»
باعاشار تۇرسىنباي ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
