بىراق ادامزات تاريحىندا بالاعا ەرەسەك ادامنىڭ بيلىك جۇرگىزۋ ۇستانىمى بالا قۇقىعى تۇرعىسىنان نەگىز قالاۋشى ۇستانىم بولعان كەزدەر بار. اتا-انا قۇقىعىنىڭ بالا قۇقىعىنان ۇستەم بولۋى ۇزاق ۋاقىت بويى قوعامدا قالىپتى جاعداي سانالدى. اتا-انانىڭ بالاسىن ولتىرۋگە جانە ساتۋعا دەگەن قۇقىعىن وسىنداي قاتىناستاردىڭ شەگى دەپ ساناۋعا بولادى. بۇل كەي ەلدەردە ءحىح عاسىرعا دەيىن ساقتالدى. مىسالى, ريمدە اكە بيلىگى بارىنەن جوعارى تۇردى. جەكە قارىم-قاتىناستا, جاڭادان دۇنيەگە كەلگەن بالاسىنىڭ ءومىرىن ساقتاپ قالاتىنى نەمەسە ساقتاپ قالمايتىنى اكەنىڭ ەركىندە بولدى: ول ونى ءتىپتى لاقتىرىپ تاستاي دا الاتىن ەدى. اكەسىنىڭ ءوز بالالارىن بۇتىندەي قۇلدىققا نەمەسە مەملەكەت ىشىندە قۇلدىققا ساتۋىنا قۇقىعى بولدى. ارينە, ءىس جۇزىندە جاعداي باسقاشا بولۋى دا مۇمكىن, بىراق زاڭ جۇزىندە اكە بالانىڭ جەكە باسىنىڭ شەكسىز بيلەۋشىسى بولدى. ەجەلگى قىتاي قۇقىعى وتاعاسىن ونىڭ بيلەۋشىسى رەتىندە ايقىندادى. كونە زاماندا باسقا بالالاردىڭ الدىندا بىرقاتار باسىمدىقتارى بولعان ۇلكەن بالاسىنان باسقا بالالارىن ساتا الدى. ۇلىن نەمەسە نەمەرەسىن اكەسىنىڭ, اناسىنىڭ, اكەسى جاعىنان اتاسى مەن اپاسىنىڭ ۇرىپ-سوعىپ ولتىرگەنى ءۇشىن جازالانباۋى ءحىح عاسىرعا دەيىن ساقتالىپ كەلدى. رۇقساتسىز ۇلكەن وتباسىنان ءبولىنىپ شىعۋعا نەمەسە وتباسىلىق م ۇلىكتىڭ ءبىر بولىگىن يەمدەنۋگە تىرىسقان ۇلدارى مەن نەمەرەلەرى دە جازاعا تارتىلدى.
رۋستە اتا-اناسىن ءوز بالالارىنىڭ قۇقىقتارى مەن ولىمىنە قاتىستى قانداي دا ءبىر قۇقىقتارى فورمالدى تۇردە بولماعانىمەن, اتا-انا بيلىگى اناعۇرلىم كۇشتى بولدى. الايدا بالالاردى ءولتىرۋ اۋىر قىلمىس رەتىندە قارالماعان. 1846 جىلعى جيناق بويىنشا بالاسىن ولتىرگەنى ءۇشىن اكەسى ءبىر جىلعا تۇرمەگە قامالعان جانە شىركەۋ تاراپىنان تاۋبەگە كەلتىرىلگەن. ال اتا-انالارىن ولتىرگەن بالالار ءولىم جازاسىنا كەسىلگەن. بىراق الەمنىڭ بارلىق ەلدەرىندە ءتۇرلى تاريحي كەزەڭدەردە اتا-انالارىنىڭ ءوز بالالارىنا يەلىك ەتۋ قۇقىعىنىڭ بولعانىنا قاراماستان, ولار بالالارىن تاربيەلەۋگە جانە ءتيىستى قامقورلىق كورسەتۋگە مىندەتتى بولعانىن ادىلەتتىلىك ءۇشىن اتاپ وتكەن ءجون. حاممۋراپي پاتشانىڭ زاڭدارىندا ء(بىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىنگى 1793-1750 جىلدارى) دەنساۋلىق, ۇزاق عۇمىر جانە بالالار م ۇلىك پەن بايلىقتان جوعارى قويىلعان. بالانى ۇرلاۋ جانە اۋىستىرىپ الۋ قاتاڭ جازالاندى, ويتكەنى ەجەلگى مەسوپوتاميدە, ەگەر بىرنەشە بالاسى بولماسا, ادام ءومىرى تولىق بولىپ ەسەپتەلمەگەن. ءحىى عاسىرداعى انگليادا ءىى گەنريحتىڭ زاڭىندا نەكەدەن تىس بالا كوتەرگەن كەز كەلگەن قىز بۇل جونىندە بيلىك ورىندارىنا حابارلاۋى ءتيىس ەكەنى كوزدەلدى. ەگەر قىز بۇلاي جاساماسا, بالا ءولىپ قالاتىن بولسا (قانداي سەبەپپەن ولگەنىنە قاراماستان), ءولىم جازاسىنا كەسىلەتىن بولعان.
ادامزاتتىڭ بالانىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسىن مويىنداۋ قوزعالىسى ۇزاق جانە ىلگەرىلەمەلى بولدى جانە ءاربىر جەكە ەلدە وزىندىك سەرپىنگە يە ەدى. 1924 جىلى ۇلت ليگاسىنىڭ بالانىڭ قۇقىقتارى تۋرالى جەنەۆا دەكلاراتسياسىن قابىلداۋىن وسى پروتسەستەگى ەلەۋلى جاعداي دەپ ەسەپتەۋگە بولادى. سودان سوڭ 1959 جىلى بۇۇ باس اسسامبلەياسى بالا قۇقىقتارى دەكلاراتسياسىن قابىلداپ, 1979 جىل «حالىقارالىق بالا جىلى» دەپ جاريالاندى جانە ون جىلدان سوڭ عانا 1989 جىلعى 20 قاراشادا باس اسسامبلەيانىڭ 44/75 قارارىمەن بالانىڭ قۇقىقتارى تۋرالى كونۆەنتسيا قابىلدانىپ, 1990 جىلعى 2 قىركۇيەكتە كۇشىنە ەندى. وسى ۋاقىتقا دەيىن بالالاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋدى قامتاماسىز ەتەتىن بىرقاتار حالىقارالىق زاڭنامالىق قۇجاتتار ازىرلەنىپ, قابىلداندى. اتاپ ايتقاندا, ادام قۇقىقتارىنىڭ جالپىعا بىردەي دەكلاراتسياسى; بالالاردىڭ قورعانىسى مەن اماندىعىنا قاتىستى, اسىرەسە ولاردىڭ ۇلتتىق جانە حالىقارالىق دەڭگەيدە اسىراپ الۋى كەزىندەگى الەۋمەتتىك جانە قۇقىقتىق پرينتسيپتەر تۋرالى دەكلاراتسيا; بالالار قۇقىقتارى تۋرالى كونۆەنتسيا; بۇۇ كامەلەتكە تولماعاندارعا سوت تورەلىگىن ورىنداۋعا قاتىستى مينيمالدى ستاندارتتى ەرەجەلەر (بەيجىڭ ەرەجەلەرى); ازاماتتىق جانە ساياسي قۇقىقتار تۋرالى حالىقارالىق فاكتىنى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى; كامەلەتكە تولماعاندار اراسىنداعى قىلمىستىڭ الدىن الۋ ءۇشىن بۇۇ جەتەكشى پرينتسيپتەرى (ەر-ريادتا قابىلدانعان جەتەكشى پرينتسيپتەر); بالالاردى ساۋدالاۋعا, بالالار زيناقورلىعىنا جانە بالالار پورنوگرافياسىنا قاتىستى بالانىڭ قۇقىقتارى تۋرالى كونۆەنتسياسىنىڭ فاكۋلتاتيۆتىك حاتتاماسى; بالالاردىڭ قارۋلى جانجالدارعا قاتىسۋىنا بايلانىستى بالانىڭ قۇقىقتارى تۋرالى كونۆەنتسياسىنىڭ فاكۋلتاتيۆتىك حاتتاماسى جانە باسقالار.
بالالاردىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسىن دامىتۋدىڭ قازاقستاندا دا ءوز تاريحى بار. ەگەر تاريحقا ۇڭىلسەك, جەسىرلەر مەن جەتىمدەردىڭ م ۇلىكتىك جانە جەكە قۇقىقتارىن, سونداي-اق ولارعا قاتىستى قاۋىمنىڭ جانە قايتىس بولعانداردىڭ تۋىستارىنىڭ مىندەتتەمەلەرىن رەگلامەنتتەيتىن دالا زاڭدارىنىڭ جيناعى جەتى جارعىنىڭ وزىندە (XVII عاسىر) جەسىرلەر تۋرالى زاڭ بولعانىن اتاپ كورسەتۋگە بولادى. وتباسى-نەكە قاتىناستارى سالاسىندا اتا-انانىڭ بالا ومىرىنە قۇقىقتارى بەكىتىلدى. بىراق ايەلدىڭ نەكەسىز دۇنيەگە كەلگەن بالانى ءولتىرۋى ءولىم جازاسىمەن جازالاندى. بالا قۇقىقتارىنىڭ قازىرگى تاريحى 1994 جىلى قازاقستاندا بالالار قۇقىقتارى تۋرالى كونۆەنتسيانى راتيفيكاتسيالاۋدان باستالادى. قازاقستان بۇرىنعى كەڭەستىك ەلدەر كەڭىستىگىندە العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ كونۆەنتسياعا قوسىلدى جانە ونى راتيفيكاتسيالادى, سونداي-اق ونىڭ ەكى فاكۋلتاتيۆتىك حاتتاماسىن راتيفيكاتسيالادى. بۇگىنگە دەيىن ادام قۇقىعىنا قاتىستى 60-قا جۋىق حالىقارالىق قۇجات, ونىڭ ىشىندە بالا قۇقىقتارىن قورعاۋعا قاتىستى 15 قۇجات راتيفيكاتسيالاندى. ماسەلەن, ناسىلدىك كەمسىتۋشىلىكتىڭ بارلىق فورمالارىن جويۋ جونىندەگى كونۆەنتسيا; بالالاردى ساۋدالاۋعا, بالالار زيناقورلىعىنا جانە بالالار پورنوگرافياسىنا قاتىستى فاكۋلتاتيۆتiك حاتتاما; بالالاردىڭ قارۋلى جانجالدارعا قاتىسۋىنا بايلانىستى فاكۋلتاتيۆتىك حاتتاما; ادامداردى ساتۋعا جانە ءۇشىنشى تۇلعالاردىڭ جەزوكشەلىكتى پايدالانۋىنا قارسى كۇرەس تۋرالى كونۆەنتسيا; حەۇ بالالار ەڭبەگىنىڭ ەڭ جامان تۇرلەرىنە تىيىم سالۋ جانە جويۋ جونىندەگى شۇعىل شارالار تۋرالى كونۆەنتسياسى; حەۇ انانى قورعاۋ تۋرالى كونۆەنتسياسى; ادامداردى, اسىرەسە ايەلدەر مەن بالالاردى ساتۋدىڭ الدىن الۋ مەن جولىن كەسۋ جانە ول ءۇشىن جازالاۋ تۋرالى حاتتاما; بالالاردى قورعاۋ جانە بالانى شەتەلدىك اسىراپ الۋعا قاتىستى ىنتىماقتاستىق تۋرالى كونۆەنتسيا; مۇگەدەكتەردىڭ قۇقىقتارى تۋرالى كونۆەنتسيا; ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى كەمسىتۋشىلىككە قارسى كۇرەس تۋرالى كونۆەنتسيا; بالالارعا اليمەنتتەردى جانە وتباسىن كۇتىپ-باعۋدىڭ باسقا دا نىساندارىن ءوندىرىپ الۋدىڭ حالىقارالىق ءتارتىبى تۋرالى كونۆەنتسيا جانە اليمەنتتىك مىندەتتەمەلەرگە قولدانىلاتىن قۇقىق تۋرالى حاتتاما.
بۇگىنگى تاڭدا قازاقستاندا 45-تەن استام ۇلتتىق زاڭنامالىق قۇجات بار, ولار قوعامداعى بالانىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋدى قامتاماسىز ەتۋگە كەپىلدىك بەرەدى. نەگىزگى قۇجاتتارعا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسى, ەڭبەك, ازاماتتىق, «نەكە (ەرلى-زايىپتىلىق) جانە وتباسى تۋرالى» كودەكستەرى, «بالانىڭ قۇقىقتارى تۋرالى», ء«بىلىم تۋرالى», «مۇگەدەكتىگى بار بالالاردى الەۋمەتتىك جانە مەديتسينالىق-پەداگوگيكالىق تۇزەۋدى قولداۋ تۋرالى», «بالالار وتباسىلىق ءتيپتى اۋىلدار مەن جاسوسپىرىمدەر ۇيلەرى تۋرالى», «كامەلەتكە تولماعانداردىڭ اراسىنداعى قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ الدىن الۋ جانە بالالار قاراۋسىز قالعان جانە پاناسىز قالۋدىڭ الدىن الۋ تۋرالى», «بالالارى بار وتباسىلارعا مەملەكەتتىك جاردەماقىلار تۋرالى», «الەۋمەتتىك قىزمەتتەر تۋرالى», «تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتىڭ الدىن الۋ تۋرالى», «دەنە شىنىقتىرۋ جانە سپورت تۋرالى», «مەملەكەتتىك جاستار ساياساتى تۋرالى», «ەڭ تومەنگى الەۋمەتتىك ستاندارتتار جانە ولاردىڭ كەپىلدىكتەرى تۋرالى» زاڭدارى جانە ت.ب. جاتادى.
كورسەتىلگەن زاڭنامالىق قۇجاتتاردا كامەلەتكە تولماعانداردىڭ قۇقىقتارى مەن زاڭدى مۇددەلەرىنىڭ جان-جاقتى ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتەتىن جانە ولاردى كەمسىتۋشىلىككە جول بەرمەيتىن, بالالاردىڭ مۇددەلەرى ءۇشىن مەملەكەتتىك ساياساتتى ىسكە اسىرۋ بارلىق مەملەكەتتىك مەكەمەلەردىڭ, جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ قىزمەتىنىڭ باسىم سالاسى بولىپ انىقتالعان. وسىلايشا تەگىنە, ناسىلىنە, قاي ۇلتقا جاتاتىندىعىندا, الەۋمەتتىك جانە م ۇلىكتىك جاعدايىنا, جىنىسىنا, تىلىنە, بىلىمىنە, دىنگە كوزقاراسىنا, تۇرعىلىقتى جەرىنە, دەنساۋلىق جاعدايىنا, بالاعا جانە اتا-اناسىنا نەمەسە باسقا دا زاڭدى وكىلدەرىنە قاتىستى وزگە ءمان-جايلارعا قاراماستان بارلىق بالا تەڭ قۇقىققا يە. نەكەدەن جانە نەكەسىز تۋعان بالالار تەڭ ءارi جان-جاقتى قورعاۋدى پايدالانادى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭدارىندا بەلگىلەنگەن جاعدايلاردى قوسپاعاندا, بالانىڭ قۇقىقتارىن شەكتەۋگە بولمايدى. وسى ماقساتتا بالا قۇقىقتارى كەپىلدىكتەرىنىڭ قۇقىقتىق نەگىزدەرى قالىپتاستىرىلىپ, بالانىڭ قۇقىقتارى مەن زاڭدى مۇددەلەرىن قورعاۋ جونىندەگى ءتيىستى ورگاندار مەن ۇيىمدار قۇرىلدى. بالانىڭ قۇقىعىن قورعاۋدىڭ ءتيىمدى تەتىگىن قۇرۋ ءۇشىن كوپتەگەن ەلدەر بالالاردىڭ قۇقىعىن قورعاۋ جونىندەگى ارنايى ورگانداردى – بالا قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل ينستيتۋتتارىن (بالالاردىڭ قۇقىعىن قورعاۋ جونىندەگى ومبۋدسمەندەردى) قۇردى. شۆەتسيا, فرانتسيا, يتاليا, رەسەي, بالتىق ەلدەرى جانە ت.ب. ەلدەردە وسىنداي مەكەمەلەر تابىستى جۇمىس ىستەۋدە. ەلىمىزدە 2016 جىلعى 10 اقپاندا پرەزيدەنت جارلىعىمەن بالالار قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل ينستيتۋتى قۇرىلدى. ينستيتۋتتىڭ نەگىزگى مىندەتتەرى – بالالاردىڭ قۇقىقتارى مەن زاڭدى مۇددەلەرىن قامتاماسىز ەتۋ, سونداي-اق مەملەكەتتىك جانە قوعامدىق ينستيتۋتتارمەن ىنتىماقتاستىقتا ولاردىڭ بۇزىلعان قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قالپىنا كەلتىرۋ.
جاس ۇرپاقتى قورعاۋدىڭ ماڭىزدى باعىتتارىنىڭ ءبىرى – كامەلەتكە تولماعانداردى قىلمىستىق-قۇقىقتىق قورعاۋ. بالالارعا قاتىستى كەز كەلگەن زورلىق-زومبىلىق قاتاڭ تۇردە توقتاتىلۋى ءتيىس, بۇعان جىنىستىق تيىسپەۋشىلىككە قارسى قىلمىستار ءۇشىن جاۋاپتىلىق شارالارىن كۇشەيتۋ دالەل بولىپ وتىر. 2015 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ قىلمىستىق كودەكستىڭ جاڭا رەداكتسياسى قولدانىسقا ەنگىزىلدى, ونىڭ 122-بابىنا سايكەس 16 جاسقا تولماعان اداممەن جىنىستىق قاتىناس نەمەسە سەكسۋالدىق سيپاتتاعى وزگە دە ارەكەتتەر جاساۋ 5 جىلعا دەيىنگى مەرزىمگە باس بوستاندىعىن شەكتەۋگە, ال ءدال سول ءىس-ارەكەتتەردى اتا-اناسى, پەداگوگ, تاربيەلەۋ جونىندەگى مىندەتتەر جۇكتەلگەن وزگە ادامنىڭ جاساۋى بەلگىلى ءبىر لاۋازىمداردى اتقارۋ نەمەسە بەلگىلى ءبىر قىزمەتپەن اينالىسۋ قۇقىعىنان ءومىر بويىنا ايىرا وتىرىپ, 7 جىلدان 10 جىلعا دەيىنگى مەرزىمگە باس بوستاندىعىنان ايىرۋعا جازالانادى. بىرنەشە رەت جاسالعان ءدال سول ءىس-ارەكەتتەر بەلگىلى ءبىر لاۋازىمداردى اتقارۋ نەمەسە بەلگىلى ءبىر قىزمەتپەن اينالىسۋ قۇقىعىنان ءومىر بويىنا ايىرا وتىرىپ, 10 جىلدان 15 جىلعا دەيىنگى مەرزىمگە باس بوستاندىعىنان ايىرۋعا جازالانادى. كامەلەتكە تولماعانعا قاتىستى زورلاۋ نەمەسە سەكسۋالدىق سيپاتتاعى زورلىق-زومبىلىق ارەكەتتەرى, ونىڭ ىشىندە ەركەك پەن ەركەكتىڭ جىنىستىق قاتىناسى, ايەل مەن ايەلدىڭ جىنىستىق قاتىناسى (قر قك 120,121-باپتارى), ءدال سول ءىس-ارەكەتتەر جاس بالاعا قاتىستى جاسالسا, 15 جىلدان 20 جىلعا دەيىنگى مەرزىمگە باس بوستاندىعىنان ايىرۋعا نە ءومىر بويىنا باس بوستاندىعىنان ايىرۋعا جازالانادى. قىلمىستىق كودەكستىڭ 93-بابىنىڭ 1-بولىگىنىڭ 5-تارماعىنا سايكەس (مەديتسينالىق سيپاتتاعى ماجبۇرلەۋ شارالارىنىڭ تۇرلەرi) مەديتسينالىق سيپاتتاعى ماجبۇرلەۋ شارالارىنىڭ تىزبەسىنە حيميالىق كاستراتسيالاۋ تۇرىندە ماجبۇرلەپ ەمدەۋ كىرەدى. سونىمەن قاتار قىلمىستىق كودەكستە جاس بالالاردىڭ جىنىستىق تيىسپەۋشىلىگىنە قارسى قىلمىس ءۇشىن جابىرلەنۋشىمەن تاتۋلاسۋعا بايلانىستى ءىستى توقتاتۋعا, شارتتى تۇردە سوتتاۋعا زاڭنامالىق تۇردە تىيىم سالىنعان.
سوڭعى ون جىلدا بالالاردىڭ قۇقىعىن قورعاۋدى قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا كوپتەگەن جۇمىس اتقارىلدى جانە جىلدان-جىلعا بالا قۇقىعىن قورعاۋ جۇيەسى جەتىلدىرىلىپ كەلەدى. بالا ءوزىنىڭ فيزيكالىق جانە اقىل-ويىنىڭ تولىق جەتىلمەۋىنە بايلانىستى تۋعانعا دەيىن دە, تۋعاننان كەيىن دە قاشاندا ارنايى قورعاۋ مەن قامقورلىققا مۇقتاج.
ساۋلە ايتپاەۆا,
پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى, بالا قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل, پرەزيدەنت جانىنداعى ايەلدەر ىستەرى جانە وتباسىلىق-دەموگرافيالىق ساياسات جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيانىڭ مۇشەسى
