باستى باعدار – ۇلتىمىزدى ۇيىتۋ
ماڭگىلىك رۋحتى باسشىلىققا الىپ, اقيرەت پەن دۇنيە ىستەرىن بىردەي نازاردا ۇستاۋ – رۋحاني ءتىنىمىزدى السىرەتپەۋ ءۇشىن دە, قوعامنىڭ ىلگەرىلەۋى مەن العا جىلجۋى ءۇشىن دە كەرەك ەكەنى انىق. ءدىن – رۋحاني ءومىردىڭ قۇبىلاسىنا اينالعانداي. دەسەك تە, شىنايى قۇلشىلىق قىلۋدىڭ ءمانىسىن بىلۋدە, يمان ۇعىمىن عيبادات ءتۇسىنىگىنەن, قۇداي ءىسىن ءدىن ىسىنەن ايىرۋدا نەنى باسشىلىققا العانىمىز ءجون؟ يسلامنىڭ رۋحاني الەمىنە تەرەڭدەپ بارۋ – قوعامدا تۇسىنىستىك اۋانىنىڭ قالىپتاسۋىنا, رۋحاني كەلىسىمنىڭ ورناۋىنا سەپ بولاتىنى دا بەلگىلى عوي. بۇگىندە قوعام ءىشىن تولعاندىراتىن ساۋال جەتەرلىك. ءبىز سولاردىڭ ءبىر پاراسىنا عانا جاۋاپ ىزدەگەندەي بولدىق.
ماڭگىلىك رۋحتى باسشىلىققا الىپ, اقيرەت پەن دۇنيە ىستەرىن بىردەي نازاردا ۇستاۋ – رۋحاني ءتىنىمىزدى السىرەتپەۋ ءۇشىن دە, قوعامنىڭ ىلگەرىلەۋى مەن العا جىلجۋى ءۇشىن دە كەرەك ەكەنى انىق. ءدىن – رۋحاني ءومىردىڭ قۇبىلاسىنا اينالعانداي. دەسەك تە, شىنايى قۇلشىلىق قىلۋدىڭ ءمانىسىن بىلۋدە, يمان ۇعىمىن عيبادات ءتۇسىنىگىنەن, قۇداي ءىسىن ءدىن ىسىنەن ايىرۋدا نەنى باسشىلىققا العانىمىز ءجون؟ يسلامنىڭ رۋحاني الەمىنە تەرەڭدەپ بارۋ – قوعامدا تۇسىنىستىك اۋانىنىڭ قالىپتاسۋىنا, رۋحاني كەلىسىمنىڭ ورناۋىنا سەپ بولاتىنى دا بەلگىلى عوي. بۇگىندە قوعام ءىشىن تولعاندىراتىن ساۋال جەتەرلىك. ءبىز سولاردىڭ ءبىر پاراسىنا عانا جاۋاپ ىزدەگەندەي بولدىق.
1. يسلامنىڭ «التىن ورتا» ۇستانىمى, «التىن ورتانى ىزدەۋ» جونىندە قانداي وي-پايىم ايتار ەدىڭىز؟
2. دىننىڭ تۇپكى نەگىزىن شاكارىمدە, ابايدا ايتىلاتىن عىلىم, مەيىرىم, ادىلەت جونىندەگى قۇدايلىق, ياعني يلاھي زاڭدار ارقىلى تۇسىندىرۋگە قالاي قارايسىز؟ بۇل دىنارالىق تۇسىنىستىككە قانشالىقتى نەگىز بولار ەدى؟
3. دىن مەن ۇلتتىق مۇددە, ولاردىڭ ۇشتاسۋى مەن توعىسۋى تۇرعىسىنداعى بايلامىڭىز قانداي؟
4. ەلدەگى ءدىني سەنىم بوستاندىعىن ءتۇرلى سەكتالار مەن جات ىلىمدەردىڭ پايدالانىپ كەتۋىنە, كونفەسسيالار مەن ءدىني اعىمدار اراسىنداعى باسەكەلەستىكتىڭ ورىن الۋىنا توسقاۋىل قويۋدا نەنى باسشىلىققا العان ءجون؟
5. بۇگىنگى كۇنگە دەيىن ۇلتقۇراۋشى, مەملەكەتقۇراۋشى ەل رەتىندە كونفەسسياارالىق, دىنارالىق كەلىسىم مەن مادەنيەتارالىق ۇندەسۋ ۇستانىمى اياسىندا نەگە قول جەتكىزە الدىق, بولاشاقتا نەگە باسا ءمان بەرۋىمىز قاجەت؟
____________________________
امانگەلدى ايتالى, قوعام قايراتكەرى.
1. 2. «التىن ورتا» دەپ ءداستۇرلى دىندەرگە ورتاق قۇندىلىقتاردى ايتامىز. «ءوركەنيەتتەر قاقتىعىسى», حريستياندىق پەن يسلام قاراما-قارسىلىعى جاساندى يدەيا, ونىڭ استارىندا ساياسي, ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك ءماسەلەلەر جاتىر. ءبىر قۇدايعا تابىنعان الەمدىك دىندەر, قاسيەتتى كىتاپتار يبراھيم پايعامبار وتباسىلارىنىڭ اراسىندا قاقتىعىس بولۋدى قالامايدى, سەنىم بىرلەسىپ ەڭبەك ەتۋگە مىندەتتەيدى. مىسالى, اراب ەلدەرىندە ەۋروپا ەلدەرىندەگىدەي ەۆرەيلەردى قۋدالاۋ, قىرىپ-جويۋ بولماعان. ەۋروپادا ەۆرەيلەرگە ويران سالۋ دا دىنگە بايلانىستى ەمەس, ساياساتقا, ۇلت ساياساتىنا, باسەكەلەستىككە بايلانىستى. ارينە, ءدىنارالىق سوعىستار دا بولعان. ءبىراق قاراپايىم حالىق بەيبىت ءومىر سۇرۋگە ۇمتىلعان. كورشىسىن ءوزىندەي سىيلاعان قازاق ونىڭ دىنىنە قارامايدى. وكىنىشتىسى, تاريحشىلار دىنارالىق سوعىستاردى تەرىپ جازىپ, ادامدار اراسىنداعى سىيلاستىققا ءمان بەرمەيدى, سوندىقتان كەيدە تاريح تەك سوعىستان تۇراتىن سياقتى بولىپ وتىر.
3. دىن مەن ۇلتتىق مۇددەلەر اياسىندا قايشىلىق جوق. يسلام ءدىنى ۇلتتىق ورتاعا يكەمدى, ۇيلەسىمدى, اسىرەسە حانافي باعىتىنداعى يسلام ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى قۇرمەتتەيدى. ال ەندى ۇلتتىق سالت-داستۇرلەردى ايتاتىن بولساق, ولار يسلامعا دەيىنگى زاماننان باستاۋ الىپ, كۇنى بۇگىنگە دەيىن جالعاسىپ كەلەدى. جاڭا تۋعان اي مەن كۇنگە, وت پەن سۋعا سيىنۋ سياقتى باسقا دا ىرىم-جورالار ءالى دە بار. بىراق بۇنى كوپ قۇدايعا تابىنۋشىلىق دەپ باعالاماۋ كەرەك. بۇگىن بۇكىل الەمدە سيقىرشىلارعا جۇگىنۋ قۇدايعا سەنۋمەن قاتار كەلە جاتىر, ءتىپتى ۇلكەن ەتەك الۋدا. سونداي-اق جانازا, جەرلەۋ, اس بەرۋ, ەسكە الۋ, تاعى باسقا دا ماسەلەلەردە مىندەتتى ءدىني پارىزدار ەمەس, ۇلتتىق, كەيدە ايماقتىق, ءتىپتى پەندەشىلىك تە كورىنىستەرى بار.
4. ارينە, باسشىلىققا زاڭداردى الۋ كەرەك. سونىمەن بىرگە الەۋمەتتىك جاعىنان ءالجۋاز توپتار سەكتالاردىڭ ىقپالىندا كوبىرەك بولادى. ءبىز قالاي بولعاندا دا دىندەر نارىعى, دىندەر باسەكەلەستىگى زامانىندا ءومىر سۇرەمىز. قاي ءدىننىڭ, بولماسا سەكتانىڭ وكىلى شەشەن, ءدىني پسيحولوگيانى تەرەڭ مەڭگەرگەن, تاجىريبەلى, يكەمدى سول سەكتالارعا ءوز بيلىگىن جۇرگىزەدى. سوندىقتان الەۋمەتتىك جاعداي, ءدىني ساۋاتتىلىق ۇلكەن رۋحاني دا بايلىق بولىپ وتىر.
5. ءبىزدىڭ مەملەكەت ءۇشىن كونفەسسيالارالىق, دىنارالىق كەلىسىممەن قاتار, ءدىنىشىلىك ماسەلە دە ماڭىزدى. ەگەر نەگە قولىمىز جەتتى دەيتىن بولساق, ءدىني تاۋەلسىزدىكتى, ءدىني بوستاندىقتى ايتۋعا بولار, سونىمەن بىرگە وسى ەركىندىكتى ۇلتىمىزدىڭ بىرلىگىنە, ورتاق ىنتىماقتاستىعىنا ءالى پايدالانا الماي وتىرمىز. بۇرىن ءتىلى ەكەۋ ۇلت بولساق, ەندى ءدىنى كوپ ۇلت بولۋ قاۋپى بار. جاڭا حريستيان قازاقتار, نەگىزىنەن پروتەستانتتار پايدا بولدى. باستى ماقسات – حانافي باعىتىنداعى يسلام يدەولوگياسى نەگىزىندە ۇلتىمىزدى ۇيىتۋ بولىپ وتىر.
__________________________
اينۇر ابدىراسىلقىزى, ءدىن ىستەرى اگەنتتىگىنىڭ ءدىني وقۋ ورىندارىمەن بايلانىس جانە ءدىنتانۋ ساراپتاماسى باسقارماسىنىڭ باستىعى.
1. ورتا جولدى نەمەسە بايسالدى يسلام ۇستانىمى – قازاق قاۋىمى ءۇشىن جاڭالىق ەمەس. «قازاق مىڭ جىلدان بەرى مۇسىلمان ەل», «قازاق حالقىنىڭ مىڭ جىلدىق تولەرانتتىلىق تاجىريبەسى بار» دەگەن سوزدەردى ءبىز نەگىزسىز قولدانىپ جۇرگەن جوقپىز. وسى مىڭ جىلدىق مۇسىلماندىق-تولەرانتتىلىق تاجىريبەمىز قازاق دۇنيەتانىمى مەن بولمىسىن ناعىز شەكتەن شىقپايتىن, ورتا جولدى ۇستانعان, بايسالدى, مامىلەگەر بولمىس رەتىندە قالىپتاستىردى. بۇل ايتىلعاندارعا دالەل بولا الاتىن ەكى سالا قاينار كوز بار: ءبىرىنشىسى – يسلام ءىلىمىن جەتىك مەڭگەرىپ, قازاقى دۇنيەتانىممەن استاستىرا بىلگەن, قازاقى مۇسىلماندىققا نەگىز بولعان بىرەگەي ىلىمدەر قالىپتاستىرعان ۇلتىمىزدىڭ كورنەكتى تۇلعالارىنىڭ ەڭبەكتەرى; ەكىنشىسى – حالقىمىزدىڭ ءدىني تانىمىن, رۋحاني قۇندىلىقتارى مەن ۇستانىمدارىن تانىتاتىن شىعارماشىلىق مۇرالارى. يسلامداعى «ورتا جول» ۇستانىمىنا ءبىز حالقىمىزدىڭ دۇنيەتانىمىندا بۇرىننان نەگىزى قالانعان, عاسىرلار بويى قولدانىستا بولعان قالىپتى يسلامعا سايكەس قاعيدالار مەن ىلىمدەر نەگىزىندە ۇلتتىق ءدىني تانىم تۇرعىسىنان كەلۋىمىز كەرەك. قازاقتا ءدىن ماسەلەسىندە ەشقاشان شەكتەن شىعۋشىلىق كوزقاراستار, ءىس-ارەكەتتەر ورىن الماعان; اللانىڭ پارىزىن, پايعامباردىڭ ءسۇننەتىن تارك ەتىپ, كۇپىرلىككە سالىنۋ فاكتىلەرى دە بولماعان; قازاقى يسلام عاسىرلار بويى ءوزىنىڭ ورنىقتى ارناسىمەن دامىعان. ءارينە, «بەس ساۋساق بىردەي ەمەس», اداسۋشىلىقتار مەن ساۋاتسىزدىقتار جەكەلەگەن ادامدار مىسالىندا ورىن العان بولۋى مۇمكىن, بىراق مۇنداي كەلەڭسىزدىك ەشقاشان توپتىق دەڭگەيگە كوتەرىلىپ كورگەن ەمەس.
ءداستۇرلى يسلام – ۇلت رۋحانياتىنىڭ تاعىلىمدى تاجىريبەسى. بابالار سالعان جولدى جاڭعىرتىپ, قازاقى ورتا جولدى, مامىلەگەر يسلام ءتۇسىنىگىن قايتا قالپىنا كەلتىرە الساق, بۇگىنگى قازاق رۋحانياتى ءۇشىن وسىدان ۇلكەن ولجا جوق. حالىقتىڭ عاسىرلار بويى جيناعان رۋحاني-ءدىني قۇندىلىقتارىن جيناقتاپ, جاڭعىرتىپ, بۇگىنگى قوعام يگىلىگىنە جاراتۋىمىز قاجەت. «تاعى نە جەتىسپەيدى؟ باسقالاردان نە ۇيرەنۋىمىز كەرەك؟» دەگەن ساۋالدارعا سودان كەيىن عانا جاۋاپ ىزدەۋگە بولادى.
2. ورتا عاسىرلاردا كۇللى يسلام دۇنيەسىندە قالىپتاسقان, قازاق حالقى دا شەت قالماعان ءبىر يگى ءداستۇر بار. قالام ۇستاعان كەز كەلگەن ءسوز زەرگەرى اڭگىمەسىن اللا اتىمەن باستاپ, تىرناقالدى تۋىندىسىن ءدىن يسلامنىڭ قاعيدالارىن زەرتتەپ-زەردەلەۋگە, تالداپ-تۇسىندىرۋگە ارناعان. بۇل ءداستۇر اللانىڭ الدىنداعى پارىزىنان ارىلۋدىڭ ءبىر جولى عانا ەمەس, قالامگەردىڭ رۋحاني ءبىلىمىن تۇجىرىمداپ, وي-پىكىرلەرىن تياناقتاپ, كەم-كەتىگىن سارالاپ الۋعا دەگەن تالپىنىسى بولسا كەرەك. ءبىلگەنىن بىلمەگەندەرمەن ءبولىسۋ, وزگەگە جەتكىزە وتىرىپ, ءوز بىلىگىن جەتىلدىرۋ ماقساتى دا وسىمەن ورايلاس جاتىر. ءبىرى ەرتە, ءبىرى كەش جازىلعانىمەن, ىبىرايدىڭ «مۇسىلمانشىلىق تۇتقاسى», ابايدىڭ «قاراسوزدەرى», شاكارىمنىڭ «مۇسىلماندىق شارتى», ءماشھۇر ءجۇسىپتىڭ «قارا مەستەگى» جيعان-تەرگەندەرى وسى ءداستۇردىڭ زاڭدى جالعاسى ىسپەتتى. ءاربىر ءىلىم يەسى وزىنە دەيىنگىلەردىڭ وي-پىكىرىن ءبىر ساتى ىلگەرىلەتىپ, ءبىر تابان العا جىلجىتىپ وتىراتىنى الىمساقتان ايان جايت. سوندىقتان بۇل ءداستۇر يماني ۇستانىمدار ارقىلى قالىپتاساتىن قوعامدىق اقىل-ويدى ءبىر ارناعا توعىستىرىپ, ۇزدىكسىز ىلگەرىلەتىپ وتىرۋدىڭ ءتيىمدى جولى بولعان. اتالعان عۇلامالارىمىز بىزگە ءوز ءمۇمكىندىگى شەگىندە وزدەرى تانىعان شىندىقتى جەتكىزۋگە تىرىستى. ءوز بىلىگىن جيناقتاۋ, جەتىلدىرۋ بارىسىندا وي ءبولىستى. تانىمدىق دامۋ ساتىلارىن اڭداتىپ, تاجىريبەسىن كوش-جونەكەي كورسەتىپ وتىردى. اياقتالعان اقيقاتتى تانۋ اجالدى پەندەنىڭ بارىنە بۇيىرا بەرمەسى بەلگىلى. سوندىقتان ۇلتىمىزدىڭ ماڭدايىنا بۇيىرعان ۇلىلاردىڭ ۇستانىمدارىنا قۇرمەتپەن قاراپ, تۋىندىلارىن تالداپ-تارازىلاپ, تانىپ, پايدالانىپ قانا قويماي, قاجەت كەزىندە سىن كوزبەن قاراپ, جەتىلدىرىپ وتىرۋ دا بارىمىزگە پارىز. بۇل ءاربىر جاڭا بۋىن ءۇشىن جازىلماعان زاڭ, اۋىزەكى امانات بولۋعا ءتيىس.
ال اباي مەن شاكارىم ءپىكىرلەرىنىڭ دىنارالىق تۇسىنىستىككە قانشالىقتى نەگىز بولا الاتىنى – دەربەس اڭگىمەنىڭ ارقاۋى. وياشار رەتىندە ايتارىمىز: «ادامزاتتىڭ ءبارىن ءسۇي باۋىرىم دەپ» دەگەن ءسوزدى مامىلەگەر ۇلتتىڭ قۇشاعىندا وسكەن اباي اقىن ايتتى. سايىن دالانى ساناسىنا دا, جۇرەگىنە دە سىيدىرعان ۇلتتىڭ وكىلى شاكارىم دىندەر ماسەلەسىنە الەمدىك دەڭگەيدەگى بيىكتەن كوز سالۋعا تىرىستى. ۇلىلاردىڭ بولمىسى ۇلت بولمىسىنان ءبولەك ەمەس. ءبىزدىڭ «مەنىمىز» بەن «ءبىزىمىزدىڭ» ايىرماسى از. ەستىلەردىڭ ءسوزىن ەسكەرىپ ءوسكەن, تاعدىر تابىستىرعان ۇلتتار مەن ۇلىستاردى باۋىرىنا باسا بىلگەن ۇلتتىڭ ۇستانىمى وسى.
3. بۇل ورايداعى ويلار الدىڭعى سۇراقپەن توعىسادى. قازاق قازاق بولعالى «راببىم – اللا, ءدىنىم – يسلام» دەپ مۇحاممەد پايعامباردىڭ ۇمبەتى ساناتىندا ەل بولىپ كەلەدى. ۇلت بولمىسى يماني ۇستانىمدارسىز قالىپتاسپايدى. سوندىقتان ءدىن مەن ۇلتتىق مۇددەنى اتالارىمىز اجىراتىپ قاراعان جوق. بۇرىن بولىنبەگەندى بۇگىن ءبولۋدىڭ ەشبىر قاجەتتىلىگى دە, نەگىزى دە جوق. اڭگىمە عاسىرلار بويى ۇشتاسقان مۇددەلەر مەن كىرىككەن تانىمداردى ارى قاراي قالاي جەتىلدىرۋ, تالداپ ءتۇسىندىرۋ توڭىرەگىندە بولۋعا ءتيىس. ال ءدىن مەن مەملەكەتتىك مۇددەنىڭ توعىسۋى تۋرالى ءسوز بولسا, اڭگىمە باسقالاۋ. دەگەنمەن بۇل ورايدا دا بىزگە كومەككە كەلەتىن ورتاق وي-پىكىرلەر از ەمەس. جاراتۋشىسى ءبىر, كىتابى بار, شاريعاتى ايقىن بارلىق دىندەردىڭ نەگىزگى ۇستانىمدارى كوپ تۇستا توعىسىپ جاتادى. دىندەردىڭ بولىنۋگە ەمەس, بىرىگۋگە باستايتىنىن ەسكەرىپ, قاعيدالارىن قالىبىنا سايكەس تۇسىندىرە بىلسەك, ەلدەستىرەر ەستى ويلار تابيعي تۇردە تۋىنداي بەرمەك.
4. وسىنداي ساۋالدار قويىلعاندا مەنىڭ ۇنەمى «ءوز باستاۋىمىزعا ورالايىق» دەگىم كەلەدى. ءوزىن تابا الماي جۇرسە دە بار بايلىعى باسىندا تۇرعان قازاقتىڭ بۇگىندە باستاماشىل ۇلت رەتىندە الەمگە تانىلۋى كەزدەيسوقتىق ەمەس. ءبىز ۇيرەتەرى دە, ۇيرەنەرى دە كوپ ۇلتپىز. ءبىز الەمنەن ۇيرەنەيىك, الەم بىزدەن ۇيرەنسىن. ءاربىر ماسەلەدە بىزگە ۇلتتىق جانە الەمدىك تاجىريبەنى باسشىلىققا الۋ قاجەت. «اقىماق ءوز قاتەلىگىنەن, اقىلدى وزگەنىڭ قاتەلىگىنەن ساباق الادى» دەگەن ناقىل بار. بۇگىنگى قاتەلىكتىڭ سالدارى دا, جاۋابى دا اۋىر بولماق. سوندىقتان ءبىز قازىر قاي كەزدەگىگە قاراعاندا دا ەستىلىك تانىتۋىمىز قاجەت.
5. دىنارالىق كەلىسىم مەن مادەنيەتتەر ۇندەستىگى اياسىندا قول جەتكىزگەنىمىز از ەمەس, ونىڭ ەڭ باستى جەمىسى – جيىرما جىلدىق ىشكى تۇراقتىلىق. بۇل تۇراقتىلىق ەڭ الدىمەن مەملەكەت قۇراۋشى قازاق ۇلتىنىڭ رۋحاني ءتىنىنىڭ بەرىكتىگىنە بايلانىستى قالىپتاستى. بولاشاقتا ەڭ الدىمەن وسى رۋحاني ءتىندى السىرەتىپ الماۋعا كۇش سالۋ قاجەت. ول ءۇشىن ءبىز ەندىگى كەزەكتە دىنىشىلىك سۇحبات ماسەلەسىن باستى ورىنعا شىعارۋىمىز كەرەك. قازىر بوي كورسەتە باستاعان ۇلتتىق ءدىني تانىمنىڭ جىكتەلۋىنەن تۋىنداعان ماسەلەلەر دىنىشىلىك سۇحباتتى تەرەڭدەتۋ ارقىلى شەشىمىن تابا الادى. ياعني, ەڭ الدىمەن قوعام ءومىرىن رەتتەۋشى ينستيتۋت رەتىندەگى ءدىننىڭ شىنايى بولمىسىن تەرەڭدەي تۇسىنە جانە تۇسىندىرە ءبىلۋىمىز, ءدىننىڭ پروبلەما ەمەس, ونى شەشۋدىڭ تەتىگى رەتىندەگى ءرولىن دۇرىس پايىمداپ, ورىندى پايدالانۋىمىز قاجەت.
_____________________________________
ايدوس سارىم, «اباي-اقپارات» قوعامدىق قورىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى.
1. جالپى «التىن ورتا» دەگەن تەك يسلامنىڭ عانا كونتسەپتسياسى ەمەس. كەز كەلگەن ءدىننىڭ وزىندە بولادى, نەگىزى دىنگە دە قاتىسى جوق نارسە. مەنىڭ ويىمشا, ول ءاربىر قوعامنىڭ, ءاربىر ورتانىڭ, مەملەكەتتىڭ ءوزىنىڭ ۇستانىمى. قاي قوعامدى الساق تا ىشىندە قايشىلىقتار بولادى. ءبىر-بىرىنە مۇلدەم قايشى, ءبىر-بىرىنە مۇلدەم سايكەس كەلمەيتىن ازاماتتار, پارتيالار, توپتار, ويلار, يدەيالار بولاتىنى انىق. سونىڭ بارلىعىن بىرىكتىرىپ وتىراتىن مەملەكەتتىڭ مادەنيەتى بولۋى كەرەك. ءبىزدىڭ ءوزىمىزدىڭ مادەنيەتىمىز دۇرىس قالىپتاسا السا, ونى دۇرىس قالىپتاستىرا بىلسەك, شىن مانىندە بۇل كوپ قايشىلىقتى ازايتا الادى. سەبەبى, ءوزىمىز كورىپ وتىرعانداي, اسىرەسە, بۇگىنگى قوعامدا كەيبىر كەزدە تىم شەكتەن شىعاتىن دا پىكىرلەر بار. ماسەلەن, كەيدە اشىق, ءۇلكەن اڭگىمە بولماي جاتادى, كەيبىر كەزدەرى ءوزىمىزدىڭ باسىمىزدا بار, قوعامىمىزدا بار ماسەلەلەردى اشىق ايتپاۋىمىز مۇمكىن. قازاق «اڭگىمە سىرتقا شىقپاسىن, جاماناتتى بولمايىق» دەگەن ىرىمشىل حالىق قوي. بىراق, شىن مانىندە مۇنىڭ ەكىنشى دە استارى بار. كەيدە ءوزىمىزدىڭ ىشىمىزدە بولىپ جاتقان اڭگىمەلەردى, شىنايى پروبلەمالاردى جاسىرىپ تا جاتامىز, مويىنداماي دا جاتامىز. ال نەگىزى كەز كەلگەن ماسەلەنى شەشۋدىڭ ەڭ ءبىرىنشى جولى – سول نارسەنىڭ دۇرىس مويىندالۋى, دۇرىس دياگنوز قويا ءبىلۋى.
ياعني, «التىن ورتا» دەيتىن بولساق, ول ءبىزدىڭ ءوزىمىزدىڭ مادەنيەت, قوعامنىڭ ءىشىندەگى اشىق تالقىلار, ۇلكەن دەموكراتيانىڭ باسقا دا ۇردىستەرى. ءبىز وسى «التىن ورتانىڭ» قانداي بولۋى كەرەك ەكەنىن الدىمەن بەلگىلەپ الۋىمىز كەرەك سەكىلدى. ول سىرتتان تاڭىلىپ نەمەسە توبەدەن تۇسەتىن نارسە ەمەس. مەنىڭ ويىمشا, جالپى ادامنىڭ تابيعاتىندا «ورتا جولمەن» ءجۇرۋ دەگەن بار عوي. سوندىقتان بۇگىنگى قوعامدا بولىپ جاتقان ءتۇرلى داۋ-دامايدىڭ ءوزى دە وسى «التىن ورتانى ىزدەۋ» دەپ تۇسىنەمىن.
2. اباي دا, شاكارىم دە بەلگىلى ءبىر ءدىني ۇستانىمدا بولعان ادامدار. سوپىلىق ءداستۇردىڭ ۇلكەن مەكتەبىنەن وتكەن ادامدار. سوندىقتان, ارينە, اسىرەسە شاكارىمنىڭ ار ءىلىمى بار. مەن جاقىندا مىنانداي ءبىر اڭگىمە ايتقان ەدىم. ءبىزدىڭ قازاقتىڭ تاريحىندا نار زامان بولدى, سوسىن زار زامان بولدى, كەڭەستىك كەزەڭدە تار زامان بولدى, ەندى XXI عاسىردا ار زامانى بولسا ەكەن دەگەن ءوزىمنىڭ نيەتىم بار. قۇداي قالاسا, وعان اقىرىنداپ كەلە جاتارمىز. بىراق, يماندىلىقتى ىزدەۋ, ادامگەرشىلىكتى ىزدەۋ, ادىلەتتىلىكتى ىزدەۋ ادامنىڭ, ءار قوعامنىڭ, بولاشاعىن ىزدەگەن قوعامنىڭ جۇمىسى عوي. جانە سول ادىلەتتىلىكتىڭ, اردىڭ كەڭىستىگىن, شەكاراسىن ىزدەۋ دە ادامنىڭ تابيعاتىنا ساي نارسە. دەمەك, اباي مەن شاكارىمدى ايتقان كەزدە ءبىز ءبىر نارسەنى ءتۇسىنۋىمىز كەرەك سياقتى. بۇل عۇلامالار قازاقىلىق داستۇرمەن يسلامدى بىرىكتىرە بىلگەن. سولاردى بىرىكتىرىپ, وزدەرىمەن الا جۇرگەن, سونى تۇسىندىرە بىلگەن. ياعني, قاي تۇرعىدان العان كەزدە دە ءوزىمىزدىڭ نەگىزگى ءدىني, ساياسي, الەۋمەتتىك ۇستانىمدارىمىز وسىعان نەگىزدەلۋى كەرەك.
3. ۇلتتىق مۇددە دىننەن دە, باسقادان دا بيىك تۇسىنىك مەن ءۇشىن. ارينە, بەلگىلى ءبىر دىنگە سەنۋگە, ءدىني ۇيىمنىڭ مۇشەسى بولۋعا ءاربىر ادامنىڭ ءوزىنىڭ قۇقىعى بار. بىراق, مەملەكەت بولعاندىقتان, ۇلت بولعاندىقتان ونىڭ ۇستانىمى بارىنەن بيىك بولۋى كەرەك. جەكە ءبىر ادام قۇقىعى باسقا ءبىر ادامنىڭ قۇقىعىنان نۇقسان كەلتىرگەن كەزدە نەمەسە قايشى كەلگەن تۇستا ونىڭ قۇقىعى توقتاپ قالادى. سول سياقتى بۇگىنگى كۇنى بىزدەر مەملەكەت دەگەن كەزدە كوپ جاعدايدا نەمقۇرايلىلىق تانىتامىز نەمەسە مەملەكەت ءبىزگە بىرنارسە بەرۋشى, جارىلقاۋشى كۇش رەتىندە قارايمىز عوي. شىن مانىندە, مەملەكەت ەڭ الدىمەن مۇقتاجداۋشى ۇلكەن كۇش قوي. مىسال ءۇشىن, ەگەر مەملەكەت بولماسا, مەملەكەتتىڭ زاڭدارى بولماسا, ەشكىم سالىق تولەمەس ەدى, ەشكىم اسكەرگە بارماس ەدى. ياعني, ازاماتتاردىڭ قۇقىعىمەن بىرگە مىندەتتى ءتۇردە ولاردىڭ بەلگىلى ءبىر جاۋاپكەرشىلىگى دە بار, مىندەتتەرى دە بار. ءبىز مىنە, وسىنى دۇرىس تۇسىنە ءبىلۋىمىز كەرەك سەكىلدى. ماسەلەن, جاقىندا قابىلدانعان جاڭا زاڭنىڭ ىشىندە ءبىزدىڭ ءمازھابىمىزدىڭ قانداي ەكەنىنىڭ جازىلۋىنىڭ ءوزىن ۇلكەن جاڭالىق دەپ ەسەپتەيمىن. سەبەبى, شىن مانىندە ءبىراز نارسەنى اشىق ايتاتىنداي كەز كەلدى. ودان ۇيالۋدىڭ, قورقۋدىڭ, قاشۋدىڭ قاجەتى جوق. ارينە, كەز كەلگەن زاڭ قابىلدانعان كەزدە بىرەۋلەر ۇتادى, بىرەۋلەر ۇتىلادى. دەگەنمەن, زاڭ قابىلدانعاننان كەيىن ونى ىسكە اسىرۋ – ءاربىر قازاقستان ازاماتىنىڭ مىندەتى. ال ەگەر بىرەۋ وعان قايشى شىعىپ, قياناتتارعا بارىپ جاتسا, ولاردى قازاقستاننىڭ ازاماتى دەۋگە بولمايدى. شىنىن ايتۋ كەرەك, وسى كەزگە دەيىن ءبىز ءدىن ماسەلەسىندە تىم ليبەرالدى ۇستانىمدا جۇردىك. جاڭادان قابىلدانعان زاڭنىڭ ارقاسىندا ادامداردىڭ ساناسىن ۋلايتىن, ولاردىڭ دەنساۋلىعىنا, مۇلكىنە زيان كەلتىرىپ جاتقان سەكتالاردى سوت ارقىلى جاۋىپ, قازاقستاندا بولدىرمايتىنداي جاعدايدا جۇمىس ىستەۋىمىز كەرەك سەكىلدى.
4. ەڭ باستىسى نەگىزى زاڭ عوي. ءبىز مەملەكەت رەتىندە زاڭنان باستايمىز. جالپى ءبىزدىڭ ءوزىمىزدىڭ ۇلتتىق ءداستۇرىمىز, مادەنيەتىمىز, وتكەن تاريحي جولىمىز بار. كەيبىر اسىرەدىنشىلدەر مۇسىلمان بولىڭدار, باسقا بولىڭدار دەپ ايتىپ جاتادى عوي. شىن مانىندە, ءبىز ەڭ الدىمەن قازاق بولۋىمىز كەرەك. قازاقتىعىمىزدان تۋىندايتىن ماقسات-مۇراتىمىز, مىندەتىمىز, ارمانىمىز بار. سوعان قايشى كەلگەن دۇنيەلەردىڭ بارلىعىن قوعام رەتىندە ءوزىمىزدىڭ سانامىزبەن, تۇسىنىگىمىزبەن, تۇيسىگىمىزبەن شەشەتىن بولساق, دۇرىس بولادى دەپ ويلايمىن.
5. 20 جىلدىق كەزەڭدى ايتقان كەزدە, ەڭ الدىمەن تويدان بۇرىن, ويلاناتىن جاعداي. باسقاشا ايتساق, تويلايتىن ەمەس, ويلايتىن جاعداي. ارينە, جەتىستىكتەردى ايتامىز عوي. دەگەنمەن, مىقتاپ ويلاناتىن بولساق, سوڭعى كەزدە ءبىزدىڭ ەلىمىزدە ورىن الىپ جاتقان جاعدايلاردىڭ ءوزى قوعامدا ءالى دە بولسا شەشىلمەگەن پروبلەمالاردىڭ بار ەكەنىن كورسەتەدى. الداعى 20 جىلدىقتا قانداي ەل بولامىز, ودان كەيىنگى ۋاقىتتا قانداي ەل بولامىز دەگەن اڭگىمەنى ايتا باستاۋىمىز كەرەك. مەنىڭ ويىمشا, سوڭعى كەزدەرى وزىمە ۇنامايتىن ءبىر ءۇردىس – قازاقتا ارمان-قيال دەيتىن قالماي كەلەتىن سياقتى. قازاقتىڭ داستۇرىندە فانتاستيكا دەگەن جانر بار ما؟ ياعني, ءبىز دۇرىس ارمانداي ءبىلۋىمىز كەرەك سياقتى. ەگەر دۇرىس ارمانداي الاتىن بولساق, وزىمىزگە ءوزىمىز دۇرىس سۇراق قويا بىلەتىن بولساق, وندا ءبىز بولاشاقتا ەل رەتىندە, مەملەكەت رەتىندە قالا الامىز. ءبىزدىڭ ۇلت رەتىندە ساقتالۋىمىزدىڭ قانداي مۇمكىندىگى بار دەگەن سۇراق قوياتىن بولساق, سودان تۋىندايتىن ناقتى-ناقتى قادامدار بولادى. قازاقستان مەملەكەتىنىڭ باستى مىندەتى – وندا تۇرىپ جاتقان ازاماتتاردىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ, دەنساۋلىعىنىڭ قامتاماسىز ەتىلۋى. ەكىنشى ءبىر ماقساتىمىز – ول قازاقتى ۇلت رەتىندە, مەملەكەت رەتىندە ساقتاۋ. مەملەكەتتىڭ تۇتاستىعىن, شەكاراسىنىڭ مىزعىماستىعىن ساقتاۋ. سوندىقتان, ۇلت دەگەن, مەملەكەت دەگەن ءوزىنىڭ ءتىرى ەكەندىگىن, بار ەكەندىگىن كۇندە دالەلدەۋدى تالاپ ەتەدى. ياعني, بىزدەر بولدىق, تويدىق دەگەن كەزدە جويىلامىز.
جازىپ العان ءلايلا ەدىلقىزى.
