«انا جۇرەگى» نەمەسە ونەردە جوق شەكارا
ءيا, ءبىز «دارىن» سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, اكتەر, سازگەر, ءانشى, قازاقستان رەسپۋبليكاسى اۆتورلار قوعامىنىڭ باس ديرەكتورى بايعالي ەسەناليەۆتىڭ «انا جۇرەگى» دراماسىن ساحنالاعان تۇركىستان وبلىستىق وزبەك دراما تەاترىنداعى جايتتى ايتىپ وتىرمىز. قازاق تىلىندە جازىلعان, ۇلتى ۇيعىر انانىڭ تاعدىرى بەينەلەنگەن شىعارما وزبەك اعايىنداردىڭ ساحنالاۋىندا كوپشىلىكتىڭ قىزىعا تاماشالاۋى ونەردە شەكارا جوق ەكەندىگىن تاعى ءبىر دالەلدەدى. پەسانىڭ باستى كەيىپكەرى بيحان انانىڭ ۇلتى ۇيعىر, قىتايدىڭ قارامايلى دەگەن جەرىندە ءومىر سۇرگەن. تاعدىردىڭ تاۋقىمەتىمەن تۋعان شاراناسىنان ايرىلىپ قالعان انا 54 جىل بويى ونىمەن كەزدەسۋدى ارماندايدى. اللا تاعالاعا جالبارىنىپ, ءسابيىن ءبىر كورۋ ارمانى ەكەنىن ايتادى. ول ارمانى ورىندالادى دا, بيحان انا ۇزاق جىلدار وتە ۇلىمەن كورىسكەن سوڭ 2-3 اي عانا ءومىر سۇرگەن. تەك تالانتتى جانە شىنايى ونەر عانا كەز كەلگەن كورەرمەندى باۋراپ الاتىنى ءمالىم. «انا جۇرەگىن» تاماشالاۋعا كەلگەن كورەرمەن اتاۋلىنىڭ كوزىنە جاس الىپ, انامەن بىرگە مۇڭعا باتىپ, بىرگە قۋانىپ وتىرۋى شىعارمانىڭ ءساتتى ساحنالانعانىن بىلدىرسە كەرەك. كورەرمەن دەمەكشى, باستى كەيىپكەردىڭ ءبىرى ءوزى تۋرالى جازىلعان قويىلىمدى الىستان ات ارىتىپ كەلىپ تاماشالادى.
– قويىلىمنىڭ جازىلۋىنا ايات اقتەمىروۆ ەكەۋمىزدىڭ كەزدەسۋىمىز سەبەپكەر بولدى. شىعىستاعى اياگوزگە جۇمىس بارىسىمەن بارعانىمدا اياتتىڭ كولىگىمەن 12 ساعاتتىق جول جۇردىك. الىس جولدا ايتىپ بەرگەن اڭگىمەسى شىعارماعا وزەك بولدى. ومىردە قالاي بولدى, سولاي جازدىم. ارينە ادەبي كوركەمدەۋ بار, بىراق وعان تىم بوي الدىرماي ومىردەگى بوياۋىمەن الىپ شىعۋعا تىرىستىم. باس رەجيسسەرى – ش.ايتماتوۆ اتىنداعى حالىقارالىق سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى قۋاندىق قاسىموۆ, – دەيدى اۆتور بايعالي ەسەناليەۆ.
«تاۋەلسىزدىك تولعاۋى» جاڭا پەسالار بايقاۋىندا ەكىنشى ورىن العان بايعالي ەسەناليەۆتىڭ «انا جۇرەگى» شىعارماسىن ساحنالاۋعا وزبەك دراما تەاترىنىڭ باسشىلىعى حابارلاسىپ, نيەت بىلدىرگەن. تەاترى دامىعان ەلدەردە كورەرمەن اۆتورعا, رەجيسسەرگە جانە اكتەرگە باراتىنى ءمالىم. بۇل ورايدا تۇركىستاندىق كورەرمەندەر اراسىندا وقيعانىڭ شىمىرلىعىن, وزەكتىلىگىن جانە شىنايىلىعىن, رەجيسسەردىڭ سۋرەتكەرلىك شەبەرلىگىنىڭ مىقتىلىعىن, اكتەرلىك ويىننىڭ ماڭىزدىلىعىن ايتۋشىلار از بولعان جوق.
2003 جىلدىڭ 14 ناۋرىزىندا شىمكەنتكە ىرگەلەس سايرام ەلدى مەكەنىندە شاڭىراق كوتەرگەن وبلىستىق وزبەك دراما تەاترىنىڭ اشىلۋى ءوڭىر تاريحىندا ەلەۋلى وقيعا بولدى. تەاتردىڭ اشىلۋ سالتاناتىنا ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ قاتىسىپ, قولداۋ كورسەتۋى وزبەك حالقىنىڭ مادەنيەتى مەن ونەرىنىڭ دامۋىنا اتسالىسىپ جۇرگەن جاس تەاتر ۇجىمىنا شىعارماشىلىق شابىت بەردى, ەرتەڭگە دەگەن سەنىمىن نىعايتتى. جىلدار وتە تاجىريبە جيناقتاعان ونەر ۇجىمى بۇگىندە كورەرمەن سۇرانىسىنا ساي قويىلىمداردى ساحنالاپ كەلەدى. وسىناۋ جىلدارى تەاتر ساحناسىندا 80-نەن استام قويىلىم ساحنالانعان. باسىم بولىگى كومەديا جانە دراما جانرىنداعى قويىلىمدار. تەاتر ۇجىمى العاشىندا قازاق جانە وزبەك دراماتۋرگتەرىنىڭ شىعارمالارىن ساحنالاسا, بۇگىندە رەپەرتۋار اياسىن كەڭەيتىپ, قىرعىز, قاراقالپاق, چەح, نەمىس جانە باسقا دا ەلدەردىڭ وتانسۇيگىشتىككە تاربيەلەيتىن, وتباسى قۇندىلىقتارىن, ۇلتارالىق تاتۋلىقتى ساقتاۋعا ۇندەيتىن قويىلىمدارىن سومداپ, شەتەلدەرگە جانە ەلىمىزدىڭ وزگە وڭىرلەرىندە گاسترولدىك ىسساپارلارمەن ونەر كورسەتۋدە. مىسالى, وتكەن جىلى تەاتر ۇجىمى وزبەكستان رەسپۋبليكاسىندا ءا.تەمىردىڭ 680 جىلدىعىنا ارنالعان سالتاناتتى ءىس-شاراعا قاتىسىپ, تاشكەنت قالاسىنداعى وزبەك مەملەكەتتىك دراما تەاترىندا ءا.ورازبەكوۆتىڭ ء«بىر ءتۇپ الما اعاشى» دراماسىن كورەرمەن نازارىنا ۇسىندى. شىمكەنت قالاسىندا وتكەن ج.ءشانيننىڭ 125 جىلدىعى اياسىندا تۇركى الەمى تەاترلارىنىڭ حالىقارالىق فەستيۆالىنە ش.ايتماتوۆتىڭ «شىڭعىسحاننىڭ اق بۇلتى» اڭىزىمەن قاتىستى. شەبەرلىگىن, ءبىلىمىن ارتتىرۋ ءۇشىن اكتەرلەرى تاتارستان, وزبەكستان ەلدەرىندەگى تەاترلارمەن تاجىريبە الماسىپ ءجۇر. سونداي-اق ت.جۇرگەنوۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ونەر اكادەمياسىنىڭ پروفەسسورى راحيليام ماشۋروۆانى شاقىرىپ, ارتىستەر كاسىبي بىلىكتىلىكتى ارتتىرۋ بويىنشا ساباق العان. قازىرگى تاڭدا م.اۋەزوۆ اتىنداعى وقمۋ-ءدىڭ رەجيسسۋرا, اكتەر ماماندىعى بويىنشا ءبىلىم العان جاس مامانداردى قاتارلارىنا قوسۋدا. تەاتر اشىلعان ساتتەن باستاپ رەجيسسەر ح.قۇلابدۋللاەۆ ءمىنسىز قىزمەت كورسەتتى. الايدا تەاتر اۋديتورياسىنىڭ كەڭەيۋىنە بايلانىستى تاشكەنت قالاسىنان ا.حوجاقۋليەۆ, م.مانسۋروۆ, م.ابدۋللاەۆا, ق.سادۋللاەۆ, ا.ساليموۆ, ت.م.يسرويلوۆ, ا.گاميروۆ, س.مەليەۆ جانە جەتىساي مەن شىمكەنت قالالارىنان ع.ارىنوۆ, ا.التىنبەكوۆ, ا.قۇلدانوۆ سىندى ارنايى شاقىرتىلعان ماماندار تەاتر قىزمەتىن جاقسارتا تۇسكەن.
مەملەكەت باسشىسى ن.نازارباەۆتىڭ 2018-2019 جىلداردى وزبەكستاننىڭ قازاقستانداعى جانە قازاقستاننىڭ وزبەكستانداعى جىلى دەپ جاريالاۋى ەكى ەل اراسىنداعى مادەني ىنتىماقتاستىقتى جانداندىرا تۇسكەنى ءمالىم. ياعني ەكى ەل اراسىنداعى مادەني بايلانىسقا دا تىڭ سەرپىلىس اكەلدى. «بيىل وبلىس اكىمى ج.تۇيمەباەۆتىڭ قولداۋىمەن قازاقستانداعى وزبەكستان جىلى اياسىندا وزبەكستانداعى قازاق مادەني ورتالىعىمەن تىعىز بايلانىستا جۇمىس اتقارىپ, ۇلتارالىق تاتۋلىقتى نىعايتۋ ماقساتىنداعى ء«بىز ءبىر حالىقپىز» اتتى عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيا جانە باسقا ءىس-شارالاردى وتكىزدىك. وزبەكستاننىڭ تەاترلارىمەن تىعىز بايلانىستامىز. كورشى ەلگە جىلىنا ەكى رەت گاسترولدىك ساپارمەن بارامىز. قىرعىزستان, تاجىكستان تەاترلارىمەن دە بايلانىستامىز. ءوڭىرىمىزدىڭ بارلىق اۋدان-قالالارىن جىلدا ارالايمىز. ون بەس جىلدىق ەڭبەگىمىزدىڭ ناتيجەسى رەتىندە رەسپۋبليكالىق تەاتر مارتەبەسىن العىمىز كەلەدى جانە بۇل باعىتتا ءتيىستى جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە», دەيدى وبلىستىق وزبەك دراما تەاترىنىڭ ديرەكتورى, قازاقستان وزبەكتەرى ەتنومادەني بىرلەستىكتەرى «دۋستليك» قاۋىمداستىعىنىڭ توراعاسى يكرام حاشيمجانوۆ.
وزبەك اعايىندار كوڭىلدى جۇرگەندى ۇناتادى, ياعني, كومەدياعا جاقىن حالىق. وسى سەبەپتى دە كورەرمەن كومەديا جانرىنداعى قويىلىمعا كوپ كەلەدى ەكەن. كورەرمەننىڭ سۇرانىسى تەاتر ۇجىمى ءۇشىن اسا ماڭىزدى. بۇل رەتتە تەاتر ديرەكتورى قاراقالپاق دراماتۋرگى سايلاۋباي جۇماعۇلوۆتىڭ «جاساندى ناۋقاس» سپەكتاكلىنە كەلۋشىلەردىڭ زالعا سىيماي, سىرتتا تۇرعاندارى كوپ بولعانىن ايتادى. دەگەنمەن, تەاتر كومەديامەن شەكتەلمەك ەمەس. كلاسسيكا, دراما, تراگەديا سىندى جانرلاردىڭ دا ءوز كورەرمەندەرى بارىن ەسكەرۋدە. «رەپەرتۋاردا كەلۋشىلەردىڭ كوڭىلىنەن شىققانى سونشا, وزىندىك كورەرمەندەرى قالىپتاسقان قويىلىمدار جەتەرلىك. ماسەلەن, ش.باشبەكوۆتىڭ «تەمىر قاتىن», ا.جامالدىڭ «وپاسىز اقشالار», يۋ.و.نيلدىڭ «تالدار كولەڭكەسىندە», س.احمادتىڭ «كەلىندەر كوتەرىلىسى», ت.احتانوۆتىڭ «كۇشىك كۇيەۋ», ع.شەرمۋحاممادتىڭ «جانازاداعى توي», ش.ايتماتوۆتىڭ «شىڭعىسحاننىڭ اق بۇلتى», س.جۇماعۇلوۆتىڭ «كۇيەۋىڭدى بەرە تۇر», سوفوكلدىڭ «ەديپ پاتشا», ءسابيت دوسانوۆتىڭ «قاسقىر ۇلىعان ءتۇن» كوپشىلىكتىڭ كوڭىلىنەن شىققان قويىلىمدار», دەيدى ي.حاشيمجانوۆ.
جەتىستىكتەرمەن قاتار شەشىمىن كۇتكەن وزەكتى ماسەلەلەر دە بارشىلىق. «اكتەرلەردىڭ كيىنۋى مەن گريم جاساۋعا ارنالعان بولمەلەرى اياداي عانا. قويىلىم بارىسىندا تار بولمەدە كيىم اۋىستىرۋ وتە قيىن. ءبىزدىڭ عيماراتتىڭ 300 شارشى مەترىن شىمكەنت قالالىق №6 حالىققا قىزمەت كورسەتۋ ورتالىعى يەمدەنىپ وتىر. ءبىز ولاردى شىعارا الماۋدامىز. بۇل بويىنشا ءتيىستى قۇزىرلى ورگاندارعا حات تا جازدىق. ازىرگە ناتيجەسىز. سونداي-اق عيمارات ءاۋ باستا تەاتر باعىتىندا ەمەس, مادەنيەت ءۇيى نەگىزىندە سالىنعان. سول سەبەپتى تالاپقا ساي كەلمەيتىن تۇستارى بارشىلىق. بۇل ماسەلەدەن وبلىس اكىمى دە, قالا اكىمى دە حاباردار. وڭ شەشىمىن تابادى دەگەن ۇمىتتەمىز», دەيدى تەاتر ديرەكتورى يكرام حاشيمجانوۆ.
عالىمجان ەلشىباي,
«ەگەمەن قازاقستان»
تۇركىستان وبلىسى
