تۇرمىس ساپاسىنا تىكەلەي اسەر ەتەدى
مال شارۋاشىلىعى نەگىزگى كۇنكورىس كوزدەرىنىڭ ءبىرى بولعاندىقتان, قولىنداعى ازىن-اۋلاق قاراسىنان ايىرىلۋ – اۋىلداعى اعايىنعا وڭايعا ءتيىپ جاتقان جوق. مال ۇرلىعى قاتارداعى وتباسىلاردى كۇنكورىس كوزىنەن ايىرۋمەن قاتار, ەلدە كاسىپكەرلىكتىڭ دامۋىنا, ءتىپتى مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا باعىتتالعان مەملەكەتتىك ساياساتتى جۇرگىزۋگە كادىمگىدەي كەدەرگى كەلتىرىپ وتىر.
كۇنى كەشە قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ وتىرىسىندا مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار تاراپىنان تاريفتەردى تومەندەتۋ ءۇشىن بولىنگەن سۋبسيديالاردىڭ ءتيىمسىز پايدالانىلعانى انىقتالعاندىعىنا بايلانىستى: «مۇنىڭ ەكى ءتۇرلى سەبەبى بار: پرەزيدەنت جولداۋىنا سانالى تۇردە قارسى بولۋ نەمەسە جاۋاپسىزدىق پەن ءوز ءرولىن تۇسىنبەۋ سالدارىنان بولاتىن سالاقتىق. مەن ەكى سەبەپتى دە قىلمىس دەپ سانايمىن», دەگەن بولاتىن.
مىنە, مال ۇرلىعىنىڭ دا وسى قىلمىستاردان ەش كەمى جوق. ەلباسى جىل سايىنعى جولداۋىندا حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى مەن تۇرمىس ساپاسىن جاقسارتۋعا ەرەكشە ءمان بەرەتىنى بەلگىلى. ال مىنا جاعداي سول تۇرمىس ساپاسىنا تىكەلەي اسەر ەتەتىن فاكتوردىڭ ءبىرى.
ماسەلەن, اقتوبە وبلىسىنداعى «اسەم-ناز» شارۋا قوجالىعىنىڭ توراعاسى قۋانىش اسىمبەتوۆ 2015 جىلى 500 باس, 2018 جىلى 206 باس, بارلىعى 706 جىلقىسىنان ايىرىلىپ, وسىنشا جىلقى ءالى كۇنگە دەيىن تابىلماعان. جوعالعان مالدان بۇگىنگە دەيىن دەرەك تە جوق, جازالانعان ادام دا جوق. مال يەسى بۇل وقيعاعا قاتىستى قۇقىق قورعاۋ سالاسىنىڭ بارلىق تارماعىنا شاعىمدانعانىن, الايدا قۇزىرەتتى ورگاندار ارەكەتسىزدىك تانىتىپ وتىرعانىن ايتادى.
قازىر مال يەلەرى ۇرىلاردىڭ قياناتىنان, وزبىرلىعىنان شارشاعاندىقتان قولدارىنا تۇسكەن باۋكەسپەلەردى ءوز بەتتەرىنشە جازالاۋعا كىرىسكەن. مۇنداي ارەكەتتەر تۇسىرىلگەن بەينەماتەريالدار ينتەرنەتتە جەتىپ ارتىلادى. مەملەكەت ءۇشىن ەڭ قورقىنىشتىسى دا, قاۋىپتىسى دە وسى كورىنىستەر بولۋى ءتيىس. ەڭ جامانى, مال يەلەرىنىڭ كۇدىكتىلەردى ءوز بەتىنشە جازالاعان زاڭسىز ارەكەتتەرىن قولداۋشىلار كوپتەپ تابىلادى. وسى ورايدا قۇقىق قورعاۋشىلاردان ءۇمىتىن ۇزگەن مۇنداي ادامداردى جۇباتار ءسوز تابۋ قيىن.
بۇل جەردە ىشكى ىستەر ورگاندارى قول قۋسىرىپ وتىر دەۋگە بولماس. الايدا, باس پروكۋراتۋرانىڭ دەرەكتەرىن جوعارىدا ايتتىق. جابىرلەنۋشىلەرگە كەلگەن زيان 3,5 ميلليارد تەڭگەنى قۇرايدى جانە جارتىسى عانا قايتارىلعان(!).
كەشىرىم جاساۋ دا – نەگىزگى سەبەپ
مال مەنشىك بولعاندىقتان, زاڭمەن قورعالۋى ءتيىس. مەنشىك قۇقىعى – زاڭمەن قورعالاتىن مۇددە. الايدا, ەلىمىزدە جالپى قىلمىستاردىڭ ىشىندە ۇرلىقتىڭ ۇلەسى كوپ جىلداردان بەرى الپىس پايىزدان تومەندەگەن ەمەس. مۇنداي قىلمىستاردىڭ اشىلۋ كورسەتكىشى دە ماردىمسىز ەكەنىن جوعارىدا ايتىپ وتتىك.
قولدانىستاعى زاڭدار بويىنشا مال ۇرلىعىنىڭ 90 پايىزى ورتا ساناتتاعى قىلمىستاردىڭ قاتارىنا جاتادى. سونىڭ سالدارىنان كىنالىلەر تاتۋلاسۋ پروتسەدۋرالارى ارقىلى جازادان سىتىلىپ كەتىپ ءجۇر. ستاتيستيكا بويىنشا ۇرلىققا قاتىستى ىستەردىڭ 25 پايىزى تاتۋلاسۋ بويىنشا قىسقارتىلۋدا. ىستەردىڭ تەك 14 پايىزى عانا سوتقا جولدانىپ وتىر. مىنە, اق ادال مالى ءۇشىن كۇيىنىپ, شىرىلداعان مال يەلەرىنىڭ ء«تيىستى ورگاندار ۇرىلارمەن سىبايلاس» دەپ بەبەۋ قاعۋىنا وسىنداي بوساڭدىقتار دا سەبەپ.
ۇرىلار ءتيىستى جازاسىن الماي, وسىلاي سىتىلىپ كەتە بەرسە, شارۋانى باسىنباعاندا قايتسىن؟! مۇنىڭ سوڭى اۋىر قىلمىستارعا ۇلاساتىنى كۇندەلىكتى تىرشىلىكتە كورىنىس تابۋدا. مۇنداي جاعداي تەك پوليتسيا مەن سوت ورگاندارىنا عانا ەمەس, تۇتاس مەملەكەتكە سەنىمسىزدىك قالىپتاستىرادى.
بۇل ارادا جاۋاپكەرشىلىكتىڭ ءبىر ۇشى مال يەلەرىنىڭ وزىنە دە قاتىستى ەكەنىن ايتا كەتۋ كەرەك. قازىر كەز كەلگەن اۋىلدىڭ سىرتىندا قاراۋسىز جۇرگەن مال از ەمەس. باقتاشىعا اقشا قيمايتىن ساراڭدىق, سالعىرتتىق, جالقاۋلىق وڭاي ولجا ىزدەگەندەردىڭ قولايىنا جاعىپ تۇر. ۇرلانعان مالدىڭ 60 پايىزى جايىلىمداردان قولدى بولعان. ءتىپتى باعۋسىز مالىنىڭ جوعالعانىن ء بىر-ەكى ايدان سوڭ ءبىلىپ, پوليتسيانى اۋرە-سارساڭعا سالاتىندار دا از ەمەس. سونىمەن قاتار جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار تاراپىنان دا باقتاشىلىقتى ۇيىمداستىرۋعا, مالدى تىزىمگە الىپ, سىرعا سالۋعا, قۇجاتتاندىرۋعا قاتىستى سالعىرتتىقتار دا بار كورىنەدى. ەڭ باستىسى, ۇرلانعان مالدى كادەگە جاراتۋعا مۇمكىندىك بار. ۇرىلار ۆەتەرينارلىق انىقتاما الۋدىڭ كوزىن تاپقان نەمەسە ولارمەن سىيبايلاس بولۋى دا مۇمكىن دەسەدى. ال ۇرلانعان مالدى ساتىپ الۋشىلارعا قاتىستى قولدانىلاتىن قىلمىستىق كودەكستەگى باپتار تۋرالى كوپشىلىك حابارسىز.
ەلدە مۇناي مەن باسقا دا شيكىزاتتار ۇرلىعىنا قاتىستى جازا اۋىر. بىراق قوراسىنداعى بەس-التى باس ت ۇلىگىمەن وتباسىن اسىراپ, بالا-شاعاسىن كيىندىرىپ, وقىتىپ-توقىتىپ وتىرعان اۋىلداعى اعايىن ءۇشىن سول مالىنىڭ قۇنى قارا التىننان دا جوعارى.
تاتۋلاسۋ دەمەكشى, سەنات توراعاسىنىڭ ورىنباسارى بەكتاس بەكنازاروۆ بارلىق قۇقىق قورعاۋشىلاردىڭ قاپەرىندە بولۋى ءتيىس ماسەلەنى ايتتى.
– اۋىلدىڭ ادامدارى, اكىمدىكتەر ۇرلىقتى كاسىپ قىلعانداردى جاقسى بىلەدى. بىراق ولار نەگە جاۋاپسىز؟ نەگە شارا قولدانبايدى؟ ۇرلىقتى كاسىپ قىلعان ادامدى كەشىرە بەرۋدىڭ دۇرىستىعىن كىم ايتتى؟ ءبىز قازىر تاتۋلاسۋ دەگەنگە كوندىگىپ الدىق. سول جابىرلەنۋشىلەر ۇرىلارمەن ءوز ەرىكتەرىمەن تاتۋلاسىپ جاتىر ما؟ ولارعا قىسىم كورسەتەدى, ارىزىڭدى قايتىپ الماساڭ ءۇي-جايىڭدى ورتەپ كەتەمىن دەپ قورقىتادى. سوندىقتان قايتالانعان قىلمىستارعا جازا قاتاڭ بولۋى ءتيىس, – دەيدى ب.بەكنازاروۆ.
مالدىڭ ناقتى ەسەبى جوق
وسى ماسەلەگە بايلانىستى جۋىردا سەنات دەپۋتاتتارىنا تۇسىنىك بەرگەن ىشكى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى جانات سۇلەيمەنوۆتىڭ دەرەكتەرىنە قاراعاندا, 2015 جىلدان بەرى مال ۇرلىعى ەكى ەسەگە ازايىپتى. ارنايى ۇيىمداستىرىلعان ءىس-شارالار ناتيجەسىندە 600-دەي اۋىر, 7 مىڭداي ورتاشا اۋىر دارەجەلى قىلمىستىڭ بەتى اشىلعان. 1 مىڭداي قىلمىستىق توپ ۇستالىپ, 9 مىڭداي ادام جاۋاپقا تارتىلعان. وتكەن جىلى مال ۇرلىعىنىڭ الدىن الۋ ماقساتىندا 2018-2020 جىلدارعا ارنالعان ارنايى باعدارلاما قابىلدانعان. سونىڭ ناتيجەسىندە, بيىلعى توعىز ايدا ورتا دارەجەلى مال ۇرلىعى قىلمىسى 17,8 پايىزعا تومەندەگەن.
ج.سۇلەيمەنوۆ مال ۇرلىعىنىڭ سەبەپتەرىنە قاتىستى ءوز تۇجىرىمدارىن ايتتى. ونىڭ دايەكتەرىنە قاراعاندا, ەلدەگى مالدىڭ ناقتى سانى جوق – ستاتيستيكا ورگاندارى مەن اۋىل- شارۋاشىلىعى باسقارمالارىنىڭ دەرەكتەرى سايكەس كەلە بەرمەيدى. ويتكەنى اشىلعان قىلمىستار ەسەپكە الىنباعان مالدىڭ كوپ ەكەندىگىن كورسەتكەن. ال ارنايى ءچيپى, ەنى, تاڭباسى, سىرعاسى, ءبىر سوزبەن ايتقاندا تولقۇجاتى جوق مالدى يەسى تانىپ تۇرسا دا, زاتتاي ايعاققا جاتقىزىلمايدى. سونىمەن قاتار دالادا قاراۋسىز جۇرگەن مال ادام ولىمىنە دە سەبەپكەر بولۋدا. ماسەلەن, 28 قازان كۇنى الماتى – تالدىقورعان تاس جولىندا جەڭىل اۆتوكولىك جولدىڭ ورتاسىندا تۇرعان ءبىر توپ جىلقىعا سوقتىعىسقان. وسى جول اپاتىنىڭ سالدارىنان كولىكتەگى ەكى ادام قازا تاپتى. ال مال يەلەرى تابىلماعان. قازىر پوليتسيانىڭ ءوزى مال يەسى مەن ۇرىلاردىڭ تاتۋلاسۋىنان ءزابىر كورىپ وتىرعانعا ۇقسايدى. ويتكەنى قايتالانعان قىلمىس كوپ. ماسەلەن, بيىل مال ۇرلىعىنا قاتىستى ۇستالعانداردىڭ 40 پايىزى بۇرىن وسىنداي ارەكەتتەرى ءۇشىن ءىستى بولعاندار ەكەن.
ەل بولىپ كۇرەسەتىن ماسەلە
پروكۋرورلار جازانى قاتاڭداتۋ دا تىعىرىقتان شىعاتىن جول ەمەس دەگەن پىكىردە. ويتكەنى ەسىرتكى ساقتاپ, تاسىمالداعانى ءۇشىن ءومىر بويى باس بوستاندىعىنان ايىرۋعا دەيىنگى جازا تاعايىندالعانىمەن, ەلدە مۇنداي قىلمىس ازايماعان.
ەندى كورشىلەرگە قاراپ كورەيىك. قىرعىز ەلىنىڭ قىلمىستىق كودەكسىندە مال ۇرلىعى باسقا ۇرلىقتاردان بولەك, جەكە باپپەن قاراستىرىلادى ەكەن. وزبەكستاندا قايتالانعان قىلمىس ءۇشىن سەگىز جىلعا دەيىن باس بوستاندىعىنان ايىرۋ جازاسى كوزدەلگەن. الىستاعى ارگەنتينادا مالدى ايداپ كەتسەڭ – 6 جىلعا دەيىن, كولىكپەن اكەتسەڭ 8 جىلعا دەيىنگى مەرزىمگە تۇرمەگە قامالاسىڭ.
ءوز حالقىمىزدىڭ بارىمتاشىلارعا قولدانعان جازاسى تۋرالى بىلىكتى زاڭگەر-عالىم, زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور يسيدور بورچاشۆيلي بىلاي دەيدى: ء«داستۇرلى قازاق قۇقىعىندا مال ۇرلىعىنا قاتىستى ايىپپۇلداردان باستاپ ءولىم جازاسىنا دەيىنگى شارا قولدانىلعان. 1824 جىلى تاۋكە حاننىڭ جارعىسى بويىنشا 1 جىلقىنىڭ قۇنى 3 توعىز نەمەسە 27 جىلقى بولىپ بەلگىلەنگەن. ال 1921 جىلعى 10 قاراشاداعى قازاق ورتالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ دەكرەتى بويىنشا مال ۇرلىعى حالىق شارۋاشىلىعىنا قاۋىپ رەتىندە قارالعان. دەكرەتتە مال ۇرلىعىنا قاتىسى بار تۇلعالاردىڭ بارلىعىنا ءولىم جازاسى قاراستىرىلعان. وعان قوسا ءىرى قارا ۇرلاعانداردىڭ ءىسىن اسكەري تريبۋنال قاراعان».
قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى وكىلدەرىنىڭ ايتۋىنشا, ۇرى-قارى جالعىز-جارىم ارەكەت ەتپەيدى, كەز كەلگەن وڭىردە جەڭ ۇشىنان جالعاسقان ءىرىلى-ۇساقتى توپتار بار. ول مىناداي تىزبەكتەن تۇرادى: ۇرى – اۋىلداعى سىبايلاس – جالعان انىقتاما بەرۋشى – ساتىپ الۋشى – بازارداعى ساتۋشى. قازىر دابىل قاعىپ, قيقۋلاتىپ وسى تىزبەكتىڭ ءبىر بولىگىن ۇزگەنىمىزبەن, ەرتەگىدەگى جەتى باستى اجداھاداي ول قۇرىلىمنىڭ قالپىنا كەلۋىنە كوپ ۋاقىت قاجەت ەمەس. سوندىقتان قۇرعاق ەسەپ پەن جابىرلەنۋشىنى جۇباتۋ ءۇشىن تەك ۇرىنى ۇستاۋ جەتكىلىكسىز. مۇنداي كەسەلدى تۇبىرىمەن جۇلعاندا عانا كوڭىل ورنىنا تۇسەدى.
سەرىك ابدىبەك,
«ەگەمەن قازاقستان»
