كولەمىن ەمەس, ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ ماڭىزدى
شارۋالاردىڭ «اق التىنعا» دەگەن كوزقاراسىن بىلمەك ماقساتتا ماقتانى مول جينايتىن اۋدانداردى ارالاپ قايتقان ەدىك. ماقتا القاپتارىنىڭ كولەمى سوڭعى جىلدارى قىسقارا تۇسكەنى راس. ەسەسىنە از جەردەن كوپ ءونىم الۋعا باسىمدىق بەرىلۋدە. ياعني جىل سايىن جينالاتىن ماقتا كولەمى ازايعان جوق. تۇركىستان وبلىسى بويىنشا وتكەن جىلى 134,5 مىڭ گەكتار القاپقا ماقتا داقىلى ەگىلىپ, 330,5 مىڭ توننا ءشيتتى ماقتا جينالعان بولاتىن. ال بيىل 132,7 مىڭ گەكتارعا ەگىلىپ, 332 مىڭ توننا ءشيتتى ماقتا جيناۋ جوسپارلانعان.
وبلىس بويىنشا جينالعان ءشيتتى ماقتانى العاشقى وڭدەۋدەن وتكىزەتىن 23 ليتسەنزيالانعان ماقتا وڭدەۋ كاسىپورىندارىنىڭ 304 ماقتا قابىلداۋ بەكەتتەرى بار. نەگىزىنەن وڭدەلگەن ماقتا تالشىعىنىڭ 85-90 پايىزى رەسەي, بەلورۋسسيا, لاتۆيا, ليتۆا مەن قىتاي ەلدەرىنە ەكسپورتتالادى. ماقتالى اۋداندار بيىل مول ءونىم الدى. مىسالى, جەتىساي اۋدانىندا 120 مىڭ توننا ماقتا جينالعان. ونىمدىلىك ورتا ەسەپپەن گەكتارىنان 25 تسەنتنەردەن تۇسكەن. اۋداندا ماقتا تەرۋ ناۋقانى ءالى دە جالعاسىپ جاتقانىن ەسكەرسەك, بۇل كورسەتكىشتەردىڭ كوبەيۋ جاعىنا وزگەرەتىنى انىق. ايتا كەتەيىك, بيىل جەتىساي اۋدانىندا 48226 گەكتارعا ماقتا ءدانى سەبىلگەن.
تۇسىمدىلىگى جاعىنان ج.ەراليەۆ اۋىل وكرۋگىندە شارۋالار ماقتانىڭ ءار گەكتارىنان ورتاشا ەسەپپەن 29 تسەنتنەردەن ءونىم الىپ وزىق شىعىپ وتىر. ال اۋدان بويىنشا قاراقاي اۋىل وكرۋگىنىڭ ماقتاشىلارى ەڭ كوپ ءونىم العان. مۇنداعى شارۋالار 14 198 توننا, جىلىسۋ اۋىلدىق وكرۋگى 13 783 توننا, اتامەكەن اۋىلدىق وكرۋگى 13 502 توننا «اق التىن» جيناپ ۇلگەرگەن. اۋدان اكىمى جامانتاي بەيسەنباەۆتىڭ ايتۋىنشا, بيىل ماقتادان سوڭعى 10 جىلدا الىنباعان ءونىم جينالىپتى. ءيا, ماقتا القابىنىڭ كولەمى ازايۋدا. ونىڭ نەگىزگى سەبەبى ءبىر گەكتارعا كەتەتىن شىعىنعا بايلانىستى. مىسالى, كوكونىستىڭ
1 گەكتارىنان 1 ملن تەڭگەگە دەيىن پايدا تابۋعا بولادى. ال ماقتادا بۇل 300-350 مىڭ تەڭگەدەن اسپاي تۇر. ماقتاعا كەتەتىن شىعىن كوبەيىپ, بەرىلەتىن سۋبسيديا كولەمى ازايۋدا. ياعني ديقاندار پايدانى كوبىرەك اكەلەتىن داقىلدارعا اۋىسۋدا. «بيىل ماقتا كۇتىمى بويىنشا ءار ايدا سەمينار وتكىزىلىپ, شارۋالارعا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى جاساعان اقپاراتتىق كىتاپشالار تاراتتىق. زيانكەستەرمەن كۇرەستە نەگىزىنەن بيولوگيالىق ءتاسىل قولدانىلدى. سۋدان دا تاپشىلىق بولعان جوق. وسىنداي جۇمىستاردىڭ ناتيجەسىندە ءونىم مول الىندى. ماقتانىڭ كولەمى ازايعانىمەن ونىمدىلىگىن ارتتىرىپ, بۇگىنگى دەڭگەيدە ۇستاپ وتىرامىز. ونىمدىلىكتى ارتتىرۋ شارۋالارعا پايدا اكەلەدى.
بىرتىندەپ باسقا داقىلدارعا كوشۋ دە كوزدەلۋدە. بيىل شارۋالار اراسىندا قاۋىن-قاربىزدان گەكتارىنا 2-3 ملن تەڭگە پايدا تاپقاندار بار. سونىمەن قاتار ءبىر جەردەن ەكى ءونىم الاتىندار, ياعني اقپان-ءساۋىر ايلارىندا ورامجاپىراق ەگىپ, جيناعان سوڭ ورنىنا ماقتا ەگەتىندەر از ەمەس», دەيدى اۋدان اكىمى.
مەليوراتيۆتىك جۇمىستاردىڭ ناتيجەسىندە اۋداندا جىلدان-جىلعا جەر ونىمدىلىگى ارتىپ كەلەدى. جەردىڭ قۇنارلىلىعىن ارتتىرۋ ماقساتىنداعى پۋيد جوبالارى ءساتتى جۇزەگە اسىرىلۋدا. سونداي-اق اۋدان اۋماعىندا 210 درەناج قالپىنا كەلتىرىلۋدە. جەر ونىمدىلىگىن ارتتىراتىن درەناج 3-4 جىلدان كەيىن ناتيجەسىن بەرە باستايدى ەكەن. مىسالى, جىلىسۋ اۋىلىندا بۇرىن ماقتا گەكتارىنان 15-20 تسەنتنەردەن اسپاعان, بۇل كورسەتكىش قازىر 35-40 تسەنتنەرگە دەيىن جەتىپتى. اۋدان اكىمىنىڭ ايتۋىنشا, وندىرىلگەن ءونىمدى تەرەڭ وڭدەۋ ماقساتىندا ءتيىستى جۇمىس اتقارىلۋدا. دەگەنمەن تەمىرجول, اۋەجايدىڭ جوقتىعى, وبلىس ورتالىعىنىڭ الىستىعى سەبەبىنەن دە اۋدانعا ينۆەستورلاردىڭ كەلۋى قيىن. سونداي-اق قاجەتتى ەلەكتر قۋاتىنىڭ جارتى بولىگىن وزبەكستاننان الاتىن اۋداندا جارىق تا, گاز دا قىمبات.
اۋدان ورتالىعى قايتادان مىرزاكەنت بولىپ, بۇرىنعى تاريحي قالپىنا كەلتىرىلگەن ماقتاارال اۋدانى العاشقى قيىندىقتاردى باستان وتكەرۋدە. مىسالى, ماقتاارالدىڭ اتى قالعانىمەن زاتى جوق. تۋرا ماعىناسىندا ايتقاندا زاتىنىڭ بارلىعى جەتىسايدا قالعان. بۇگىنگى تاڭدا جەرگىلىكتى اكىمدىك بۇرىنعى اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ توزعان عيماراتىن جوندەۋدەن وتكىزۋدە. اۋدان اكىمى باقىت اسانوۆتىڭ ايتۋىنشا, جاڭا اكىمشىلىك ورتالىق مىرزاكەنت كەنتىندە جانە بارلىق ەلدى مەكەندە اباتتاندىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلمەك. كارىز جۇيەسىن ەنگىزىپ, كوپقاباتتى ۇيلەر سالۋ دا ۋاقىت ەنشىسىندەگى شارۋا. اۋدان ورتالىعى مىرزاكەنتتە 14,5 مىڭ, اتاكەنتتە 20 مىڭ ادام تۇرادى. وسى ءىرى ەكى ەلدى مەكەندە 250 ورىندىق ەمحانا سالىنۋدا. جالپى, جەر كولەمى 80 970 گەكتاردى قۇرايتىن جاڭا اۋداندا 131 مىڭ 781 حالىق تۇرادى.
بۇگىندە جاڭادان قۇرىلعان ماقتاارال اۋدانىنىڭ دامۋ كونتسەپتسياسى ازىرلەنۋ ۇستىندە. «ماقتا قالدىقسىز ءونىم. بارلىق ۋاقىتتا وعان سۇرانىس بولادى. سوندىقتان «اق التىننىڭ» ونىمدىلىگىن گەكتارىنا 35-40 تسەنتنەرگە ارتتىرۋ قاجەت. سوندا ماقتاشارۋاشىلىقتارى ۇتىلمايدى. شارۋاشىلىقتاردى ماقتا زاۋىتتارىنىڭ توڭىرەگىنە توپتاستىرۋ كەرەك. ماقتانى وڭدەپ, تالشىق رەتىندە دايىنداعان ءتيىمدى. وعان ماقتا زاۋىتتارىنىڭ مۇمكىندىگى جەتەدى. بۇگىندە سىرتتان كەلگەن كومپانيالار ماقتانى شيكىزات كۇيىندە زاۋىتپەن كەلىسىپ, ساتىپ الىپ جاتىر. وبلىس بويىنشا ماقتا شيكىزاتىنىڭ 70 پايىزدان استامى ماقتاارال جانە جەتىساي اۋداندارىنا تيەسىلى بولعانىمەن, وڭىردە شيكىزاتتى ءارى قاراي دايىن ونىمگە اينالدىراتىن كاسىپورىندار جوقتىڭ قاسى. ماقتاارالدا شىعاتىن ماقتانىڭ باسىم بولىگى شيكىزات كۇيىندە ەكسپورتتالادى.
ال سول ماقتادان 800 ءتۇرلى دايىن ءونىم جاساۋعا بولادى ەكەن. سوندىقتان كاسىپكەرلىكتى دامىتۋدىڭ نەگىزگى باعىتى رەتىندە دايىن ءونىم جاساۋدى جانە ونى ەكسپورتقا شىعارۋدى دامىتامىز. وسى ماقساتتا «ايبەك» شارۋا قوجالىعى مەديتسينالىق ماقتا ونىمدەرىنىڭ ءوندىرىسى جوباسىن قولعا الدى. سونداي-اق ۇساق شارۋاشىلىقتاردىڭ بىرىگىپ, ىرىلەنۋى دە ماڭىزدى. اۋدان كولەمىندە 7 مىڭنان استام ۇساق شارۋاشىلىق بار. ولاردىڭ ىرىلەنىپ, كووپەراتسياعا اينالۋىنا قارجى قاجەت», دەيدى اۋدان اكىمى.
اۋداندا 9 ايدا 4 مەكتەپ ەل يگىلىگىنە بەرىلگەن. رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت ەسەبىنەن ديحان ەلدى مەكەنىندەگى قاجىمۇقان اتىنداعى 600 وقۋشىعا ارنالعان مەكتەپ جىل سوڭىنا دەيىن تاپسىرىلماق. تۇركىستان وبلىسىنىڭ ەڭ قيىر وڭتۇستىك نۇكتەسىندەگى ماقتاارال اۋدانى 90 جىلدىق مەرەيتويىن اتاپ وتكەلى وتىر.
ەتكەن ەڭبەك پەن توككەن تەر اقتالا ما؟
جەتىساي جانە ماقتاارال اۋداندارىمەن سالىستىرعاندا كورشىلەس دەرلىك شاردارا مەن كەلەس اۋداندارىندا ماقتا القابى كوپ قىسقارعان. بۇل اۋدانداردا نەگىزىنەن باسقا داقىلدارعا باسىمدىق بەرىلۋدە. ماقتالى اۋداندارداعى ديقانداردىڭ ەگىنشىلىكتى ءناسىپ كورىپ وتىرعان ءوڭىر تاعى بىرەر جىلدا ماقتا ەگۋدەن باس تارتۋى مۇمكىن دەگەن ماعىناداعى پىكىرىنىڭ نەگىزى دە وسىنداي جايتتەردەن تۋىنداسا كەرەك. ءيا, «اق التىن» توڭىرەگىندە ءتۇيىنى تارقاماعان تۇيتكىل دە, كوپ تەر توگۋدى قاجەت ەتەتىن قيىندىعى دا جوق ەمەس. جاز مەزگىلىنىڭ العاشقى ايى باستالىسىمەن شارۋالار قولدارىنا كەتپەن الىپ, جاپپاي ماقتا القابىن زيانكەس شوپتەردەن تازالاۋعا كىرىسەدى. ءبىر ماۋسىمدا 3 قايتارا شابىق شابىلۋى مۇمكىن. ءتۇرلى زيانكەس جاندىكتەن قورعانۋ, ۋاقىتىندا سۋارۋ دا شارۋالار ءۇشىن وڭايعا سوقپايتىن ءىس.
كوپتەگەن ديقاندار مەملەكەتتىك سۋبسيديانى ازسىنادى. ماقتا جينايتىن ارنايى كومبايندار تاپشى. جيناعان ونىمدەرىنىڭ 20-25 پايىزىن ماقتا قابىلداۋ پۋنكتتەرى شىعىن رەتىندە قىسقارتىپ تاستايتىنىن ايتۋشىلار دا بار. ال قول كۇشى تىپتەن تاپشى. وسىنداي دەرەكتەردى العا تارتقان ديقاندار ماقتا ەتكەن ەڭبەك پەن توككەن تەردى اقتامايتىنىن ايتادى. ماقتا 200-500 گەكتار جەرى بار شارۋاشىلىقتار ءۇشىن تابىس اكەلەر, ال 5-6 سوتىق جەرى بار شارۋا ءۇشىن ەداۋىر سالماق. سول سەبەپتى شارۋا يەلىگىندەگى جەردى باسقا ماقساتقا جۇمسايدى نەمەسە جالعا بەرەدى. جۋىپ-تازالاۋمەن عانا اينالىساتىن ماقتا زاۋىتتارى تەرەڭ وڭدەۋگە قاۋقارسىز.
جالپى ەكى اۋداندا 14 ماقتا زاۋىتى بار بولسا, ونىڭ 13-ءى جەكەمەنشىك يەلىگىندە. زاۋىتتاردىڭ 5-ەۋى ماقتاارال, 7-ەۋى جەتىساي اۋدانىندا ورنالاسقان. ايتپاقشى, قۋاتتىلىعى 60 مىڭ توننا ماقتا شيكىزاتىن تازالايتىن زاۋىتتى اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى اۋكتسيون ارقىلى ساتقان. الايدا ساتىپ العان كاسىپكەرلەر جۇمىسىن دۇرىس جۇرگىزە الماي, بانكروتقا ۇشىراتقاندىقتان توقتاپ تۇر.
مامانداردىڭ مالىمدەۋىنشە, ەلىمىزدە وندىرىلەتىن ماقتا تالشىعىن ەكسپورتقا شىعارىپ, ساتۋدان قىرۋار قارجى تۇسەدى. وندىرىلگەن ماقتا تالشىعى تەرەڭ وڭدەلىپ, دايىن بۇيىم رەتىندە ساتىلسا, بۇل قارجى ماقتانى شيكىزات كۇيىندە ساتقاننان 7 ەسە ۇلعايادى. ال وندىرىلگەن ماقتا تالشىعىن تەرەڭدەتىپ وڭدەۋ بارىسىندا 1 مىڭ توننا تالشىق 100-110 قوسىمشا جۇمىس ورنىن اشۋعا مۇمكىندىك بەرەدى ەكەن. قازاق ماقتاشارۋاشىلىعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ عالىمدارى بۇگىندە جوعارى ءونىم بەرەتىن شەتەلدىك جاڭا ماقتا سۇرىپتارىن شىعارۋ ءۇشىن ىزدەنىس ۇستىندە. عالىمدار, سونداي-اق الداعى ۋاقىتتا وبلىس بويىنشا ماقتا ونىمدىلىگىن گەكتارىنا 30 تسەنتنەرگە دەيىن جەتكىزۋگە كۇش سالىپ, ءوڭىر برەندىنە اينالعان «اق التىننىڭ» بەرەكەسىن ارتتىرۋعا جۇمىلا كىرىسۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيدى.
عالىمجان ەلشىباي,
«ەگەمەن قازاقستان»
تۇركىستان وبلىسى
