– سۆەتلانا, وزىڭىزبەن 1990 جىلداردىڭ ورتاسىندا, بۇل ەندى 20 جىلدان استام ۋاقىت بۇرىن دەگەن ءسوز, ءار كەزدەرى – ماسكەۋدە, ەۋروپادا, مينسكىدە كەزدەسىپ, ادام تابيعاتى, جادى تۋرالى, اگرەسسيا گەنى مەن ادامداعى دەسترۋكتسيا تۋرالى, سونداي-اق ونى قالاي ەڭسەرۋگە بولاتىنى جايىندا اڭگىمەلەسكەن ەدىك. بۇگىندە اگرەسسيا مەن توزبەۋشىلىك بارلىق جەردە پايدا بولدى. باق-تىڭ سوڭعى جاريالانىمدارىنا قاراعاندا, ول رەسەيدە سايلاۋدان كەيىن ءتىپتى جاڭا بيىككە شىققان. ءبىز جاۋلاردىڭ قۇرساۋىندامىز, وزگەشە ويلايتىنداردىڭ ءبارى – جاۋ... نەلىكتەن بۇلاي؟
– تونالعان, الدانعان, قورلانعان ادامداردىڭ بويىنداعى ىزا-نالا شىعاتىن جول ىزدەيدى. وسى ءبىر ىزانى جالپى العاندا سىرتقا, سىرتقى جاۋعا قارسى وتە ساۋاتتى باعىتتاپ جىبەردى; كوپ ۋاقىت بۇرىن-اق, سانانى تولىق ميليتاريزاتسيالاۋ جۇزەگە استى. بۇل ىشتە جارىلىس جاساۋى مۇمكىن ەنەرگيانى سىرتقا اكەتۋدىڭ سونداي ءبىر فورماسى. پۋتين بۇل جەردە ەشقانداي جاڭالىق ويلاپ تاپقان جوق. مەنىڭ «كوللەكتيۆنىي پۋتين» دەپ اتالعان ماقالام بار (بولدى). مەن وندا گاپ پۋتيندە ەمەستىگىن جازدىم. پۋتين بار بولعانى, بىرەۋدىڭ انىق, بىرەۋدىڭ ب ۇلىڭعىر قالاۋىن – شىن مانىندە ءوزىن كەمسىتىلگەن, تونالعان, الدانعان رەتىندە سەزىنەتىن قوعامنىڭ قالاۋىن شوعىرلاندىردى, شىعاردى. ءبىز – قايتا قۇرۋدى جاساعاندار «حالىق نەگە ۇندەمەيدى؟» دەپ وزىمىزگە سۇراق قويدىق. مەن حالىقتىڭ نەلىكتەن ۇندەمەگەنىن ەداۋىر كەيىنىرەك, رەسەيدى ارالاعانىمدا, تۇكپىرلەردە بولعانىمدا ۇقتىم: جۇرت نە بولعانىن تۇسىنبەگەن. قازىرگى جاعدايدى ەمەس, جاڭعىرۋدى, جالعاندىقتان ارىلۋدى كۇتكەن. الايدا, كەيىنگى قالىپتاسقان جاعداي ولارعا مۇلدە تۇسىنىكسىز. قايتا قۇرۋدى گورباچەۆ باستاعان زيالىلاردىڭ ءبىر بولىگى ءىرى قالالاردا جاسادى. ال قالعاندارى شە؟ جۇرت تازا ەنجارلىقتا بولدى. ولار ەشقانداي كاپيتاليزمدى قالاعان جوق. مۇمكىن, كاپيتاليزم يدەياسى ورىس مەنتاليتەتىمەن مۇلدە سايكەسپەگەن شىعار.
– مەنىڭ تۋىستارىم مەن تانىستارىم – مايدانگەرلەر جەڭىس كۇنىن ۇناتپايتىن, جالپى باستارىنان وتكەندى ەسكە الۋدى جاراتپايتىن...
– «سوعىستىڭ سۇرقى ايەلگە جات» كىتابىمداعى كەيىپكەر ايەلدەردىڭ كوبى جەڭىس دەگەن ايتۋعا, ەسكە الۋعا ءتيىس نارسە ەمەس دەيتىن. قالاي ادام بولادى, قالاي ولتىرمەيدى سونى ايتۋ كەرەك. ءبىر ايەل ايتىپ ەدى: سوعىس اياقتالعانى تۋرالى حابارلاعاندا ولار قارۋلاستارىمەن بىرگە بۇكىل وقتاردى, سناريادتاردى اتىپ, ءبىرىن قالدىرماي تاۋىسىپ تاستايدى. كەلەسى كۇنى سول بولىمگە كوميسسيا كەلىپ, ولاردى ايىپتاعىسى كەلگەندە, «وق-ءدارىنىڭ ەندى قاجەتى بار ما؟» دەپ اڭ-تاڭ بولعان ەكەن. جۇرتقا وسىنشالىق قاسىرەتتەن كەيىن, توگىلگەن كوز جاسىنان كەيىن ەندى ەشقاشان سوعىس بولمايتىنداي كورىنگەن. الايدا رەسەي بۇگىن تاعى دا ەكى بىردەي سوعىس جۇرگىزىپ جاتىر. ورىس تەلەديدارىندا بىرەۋلەردى «رادياكتيۆتى كۇلگە اينالدىرا الامىز» دەگەن دوڭايباتتار تاعى دا ايتىلۋدا.
– ال وعان جاۋاپ رەتىندە جاڭا سانكتسيالار, سايكەسىنشە رەسەيدە جاقسىنىڭ ءبارىن جوياتىن جاۋىعۋ ناۋقانىنىڭ جاڭا تولقىنى پايدا بولعانداي...
– مەن سوعىستىڭ ورتاسىنا تۇسكەندە عانا ءتۇسىندىم. قولىنا اۆتومات العان ادام اناسى حورەوگرافيا ۋچيليششەسىنە اپارعان ادام ەمەس, باسقا ادامعا اينالىپ كەتەدى ەكەن. وعان قۇددى ءبىر ءبىزدىڭ قوعامعا وڭمەڭدەي ەنىپ, ءسوزسىز بيلىك قۇرىپ العان اسكەري مادەنيەتتى سىڭىرگەن جىن كىرىپ كەتكەندەي. مەيىرىمگە قاراعاندا, ز ۇلىمدىق كوبىرەك شىنىققان. ايتپاقشى, ونەردىڭ ز ۇلىمدىقپەن شابىتتانعان كۇڭگىرت جاعى دا بار. سوعىستا مەن سۇلۋلىقتىڭ كوپ ەكەنىن: تۇنگى اسپاندا سناريادتار قالاي ۇشاتىنىن, كەشكە سولداتتار اركىم ءوز تىلىندە قالاي ءان سالاتىنىن كوردىم. اجالدىڭ جانىندا جۇرگەن ادامدار ءوزىنىڭ ىشكى, تەرەڭ تۇكپىرىنە جاسىرىنعان نارسەنى اشادى. مەن اۋعانستاندا بارعاندا العاشقى اپتادا قازىرگى زامانعى قارۋ-جاراق كورمەسىندە بولدىم. سوندا ادامداردىڭ ز ۇلىمدىقتى ادەمى ەتۋ ءۇشىن كوپ ۋاقىت جوعالتقانىن كوردىم. تاياۋدا تەلەارنادان ۇرمەلى اسپاپتار وركەسترى سولداتتاردى قالاي دونباسقا جونەلتىپ جاتقانىن كورسەتتى. سونداي قاھارماندىق سيپاتتاعى رەپورتاج. بىراق مەنىڭ ويىمشا, بۇگىنگى ناعىز باتىر – وق اتپايتىن باتىر.
دوستوەۆسكي كۇندەلىگىندە جازعانىنداي, «ادامنىڭ ىشىندە قانشا ادام بار»؟ بۇل تۋراسىندا كوپ ادام ويلانا بەرمەيدى, ءار ادام الەمدە بولىپ جاتقان جاعدايعا تىكەلەي جاۋاپتى.
– ءسىزدىڭ كەيىپكەرلەرىڭىز, دالىرەگى ايەل كەيىپكەرلەر كادىمگى رەپورتاجداردا جازىلمايتىن وتە ماڭىزدى ءارى قورقىنىشتى جايتتاردى ايتىپ قالىپ جاتادى. قاسىرەتتى سەزۋ ايەلدەرگە كوبىرەك ءتان بە؟
– ايەلدەر مەن بالالاردا ءبىزدىڭ بولمىسىمىزعا قالاي ءسىڭىسىپ العانى بەلگىسىز ادامي ەسالاڭدىقتى سەزەتىن ايرىقشا ءبىلىم بار. كىتاپتارىمدا وقيعاعا ءار قىرىنان قارايتىن ادامداردىڭ ءۇنىن, تۇجىرىمدارىن كورسەتۋگە تىرىسامىن. ۇشقىش ايەل ءبىر سوعىستى, زەڭبىرەكشى ايەل باسقا سوعىستى, ال ءۇشىنشى ءبىر ايەل كەسكىلەسكەن قويان-قولتىق ۇرىستى كوردى. ول ماعان: «مەن كورگەن سوعىس گەنەرالدىڭ دا جۇرەگىن اينىتىپ لوقسىتار ەدى» دەدى. بۇل مەنىڭ كىتابىمداعى ەڭ ۇزدىك اڭگىمەنىڭ ءبىرى. ول ءبۇي دەيدى: قويان-قولتىق سوعىس باستالىپ, ءبىر-بىرلەرىنە بەتپە-بەت كەلگەندە ادامدىق بەينە جوعالادى, ونىڭ ورنىنا ادام سياقتى ءبيوتۇر عانا قالادى. كوز ويىلىپ, ءىش تۇيرەلىپ جاتقاندا, ايقايدىڭ ورنىن وكىرۋ مەن ىڭىرسۋ باسقاندا, ءبىر نارسە انىقتالا تۇسەدى: ءبىزدىڭ مادەنيەتىمىز ءىس جۇزىندە ءبيتتىڭ قابىعىنداي عانا ەكەن. ماعان ءبارى ەسكەرتتى: ەڭ باستىسى, ولتىرەتىن, اتاتىن ادامىڭمەن كوز تۇيىستىرمەۋ. ويتكەنى, سوعىس ويلانباۋدى تالاپ ەتەدى, سوندا عانا ولتىرە الاسىڭ. سترەلكوۆ ايتقان ەدى, دونباستا العاشقى اپتادا بارىنەن قيىنى ادامداردى ءبىر-ءبىرىن اتۋعا ماجبۇرلەۋ بولدى دەپ. ويتكەنى, ادامدارعا بەيبىت ومىردەن باسقا – بىلايعى كەزدە تۇرمەگە جابۋعا بولاتىن ءىسى ءۇشىن مەدال بەرەتىن جاققا اتتاۋ كەرەك بولدى. ءسويتىپ باستاپقىدا جۇرت مۇنى قالاۋىنان تىس, ماجبۇرلىكپەن ىستەدى.
مەن – ءابوليۋتتى ءپاتسيفيستپىن. مەنى ەشكىم دە ادام ءومىرى قانداي دا ءبىر نارسەگە تەڭ ەكەنىنە سەندىرە المايدى. بۇل – جاراتۋشىنىڭ سىيى, ونى دونباستىڭ ءبىر جەرىندە نەمەسە سيريادا ءولۋ ءۇشىن بەرگەن جوق. سوعىستى قابىلداماۋ, سول جۇيەدەن شىعۋ, وعان قاتىسپاۋ ماسەلەسىن اركىم ءوزى ءۇشىن شەشۋى ءتيىس. ءبىز كەيىنگى ۇرپاقتارىمىزعا ۆارۆار بولىپ كورىنەمىز دەپ ويلايمىن, ويتكەنى ادام ومىرىنە سولاي قارايمىز.
– بۇگىندە كوپشىلىك باتىستا بولىپ جاتقان جايتتاردى, جالپى ورىستارعا قاتىستى اگرەسسيانى, جاڭا «جاۋ بەينەسىنىڭ» بەلسەندى جاسالىپ جاتقانىن تۇسىنە المايدى. رەسەيلىك ليبەرالدار ءۇشىن بۇل – ناعىز جاراقات.
– قالاي دەگەنمەن دە, باتىستاعى دەموكراتيا ءداستۇرىنىڭ تاريحى تەرەڭدە جاتىر. جۇرت دەموكراتياعا وزدەرى قاتىسادى. مەن ەۋروپا دا, امەريكا دا ءوز قاعيداتتارىن ساقتايتىنىنا سەنەمىن. جۋىردا پولشادا بولدىم, نە بولىپ جاتقانىن كوردىم. ءتىپتى وسى ەل دە كۇڭگىرت يدەياعا قارسى تۇرا الماعان, جاۋ ىزدەۋ ول جاقتا دا ءجۇرىپ جاتىر. وسىنىڭ ءبارىنىڭ تۇبىندە, مەنىڭشە, بولاشاقتىڭ الدىنداعى قورقىنىش جاتقان سياقتى. ونىڭ سونشالىق جاڭا, ۇرەيلى, بەيتانىس بولعاندىعىنان شىعار, ەشكىم دە بولجاي المايدى. ايتسە دە, ايتۋ وتە ماڭىزدى. بارلىق جەردە جۇرتپەن سويلەسىپ, ولاردى تۇسىنۋگە تىرىسۋ قاجەت.
– ءسىز كوپ جىلدان بەرى «قىزىل ادامدى», ياعني كەڭەستىك ءداۋىر ادامىن زەرتتەپ ءجۇرسىز. بۇلار كەتىپ بارادى, ورنىنا كىمدەر كەلەدى؟ ماسكەۋدەگى گوگول ورتالىعىندا, پيتەردەگى ەرميتاجدا وتكەن كەزدەسۋلەردە اۋديتوريانىڭ باسىم كوپشىلىگى ورىمدەي جاستار بولدى, ولارعا ءسىزدىڭ كىتاپتارىڭىز, پىكىرىڭىز ماڭىزدى. ولار سىزگە الۋان ءتۇرلى ساۋال قويىپ جاتتى, ولارعا سۇيەنەتىن ءبىر سالماقتى نارسە كەرەك سياقتى... ولار تۋرالى نە ويلايسىز؟
– ولار ءوز سوزدەرىن ايتا الادى دەپ ۇمىتتەنەمىن. ال «قىزىل ادام» ءوزى ءومىر سۇرگەن 100 جىل ىشىندە ەشتەڭە ايتا المادى.
«قىزىل ادام» – باسىبايلى ادام, ول بوستاندىققا, وزدىگىمەن تاڭداۋ جاساۋعا ۇيرەنبەگەن. ونىڭ ەڭ نەگىزگى سەزىمدەرى – رەنىش پەن ىزا. تالاس تۋا قالسا بولدى, ول قارسىلاسىن اتۋعا دايىن. ءتىپتى ءبىلىمدى ادامداردىڭ ءوزى وق اتۋعا دايىن. اتۋ, وتىرعىزۋ, ءبارىن شەشەتىن ءبىر ادامدى كۇتۋ. «سەكوند حەند ۋاقىتىندا» مەن ادامداردىڭ كەيىنگى جىلدارى قالاي كەنەتتەن ادەپكى جاعدايىنا ورالعانىن جازدىم – ولار قالاي بولۋ كەرەكتىگىن بىلەدى.
– ەۋروپاداعى كەزدەسۋلەرىڭىزدە جانە نوبەلدىك دارىستەرىڭىزدە ءبىزدى قازىرگىدەن دە قورقىنىشتى سوعىستار كۇتىپ تۇرعانىن, ادام مەن ادام ەمەس, ادام مەن تابيعاتتىڭ سوعىساتىنىن ايتقان ەدىڭىز.
– تابيعات ءبىزدى چەرنوبىل, فۋكۋسيما سياقتى سىنايتىن بولادى. الاپات تايفۋن وركەنيەتتى ءاپ-ساتتە قوقىس ۇيىندىسىنە اينالدىرا الادى.
چەرنوبىلدەن حالىقتى اكەتىپ جاتقاندا, سوندا بولعان ەدىم. سولدات ءبىر ايەلدى ۇيىنەن كۇشپەن شىعارا الماي جاتقانىن ايتتى. بارىپ ەدىم, وڭكەي ەرلەردىڭ اراسىنان مەنى كورگەن الگى ايەل: «قىزىم-اۋ, بۇل سوعىس ەمەس قوي. قاراشى, قۇستار ۇشىپ ءجۇر, ەرتەڭگىسىن ءتىپتى, تىشقان جۇرگەنىن دە كوردىم», دەدى.
جاڭا قاتەر, ول – بومبا لاقتىرمايدى, ونىڭ ءيىسى تۇگىل ءتۇسى دە جوق. كوزگە دە كورىنبەيدى.
مەن فۋكۋسيمادا دا بولدىم, اپاتتان كەيىن. وندا دا تۋرا سول جاعداي, مىڭداعان ادام ءوز ۇيىنەن كەتىپ جاتىر. كەرەمەت ۇيلەر, عاجاپ جەر, سونىڭ ءبارىن قالدىرىپ كەتىپ بارادى. تۋرا چەرنوبىلدە كورگەنىممەن بىردەي. ادامداردىڭ جۇزدەرى دە سونداي. راس, باسقا فيلوسوفيادا تاربەلەنگەندىكتەن, اسا ءبىر جاپا شەگۋ كۋلتى جوق. ولار ءومىردى وسى قازىر سۇرۋگە تىرىسادى. چەرنوبىل بىزدەگى ۇلكەندەردىڭ ءومىرىن تاس-تالقان ەتتى. ال جاپونيادا ادامدار ءبارىبىر ءومىر سۇرۋگە تىرىسادى. ول جاقتا دا مەملەكەت قاتاڭ باقىلايدى, ەشتەڭە ايتپايدى. ەگەر چەرنوبىلگە جۋرناليستەردىڭ كەلۋىنە مۇمكىندىك بولسا, فۋكۋسيماعا ءبىزدى تەك 10 شاقىرىم عانا جاقىنداتتى, ارى قاراي – اسكەري ايماق, كىرۋگە بولمايدى.
– بۇگىندە چەرنوبىل تۋرالى بەلارۋسيادا نە ايتىپ جاتىر؟
– ەشتەڭە ايتپايدى. عالىمدار كومەكتەسۋگە تىرىستى, كومەكتەستى. باس كەزىنەن-اق قاراجات جينادى, قايتكەن ءجون ەكەنىن, نە ىستەۋگە بولمايتىنىن تۇسىندىرۋگە, جۇرت ءۇشىن ءبىر سەپتىگىن تيگىزۋگە تىرىستى. الايدا ولاردى اسا ءبىر تىڭداي قويعان جوق. سوندىقتان كوپ ادام قايتىس بولدى. بار گاپ مادەنيەتىمىزگە تىرەلەدى. فۋكۋسيمادا نەگىزى قاۋىپسىزدىك تالاپتارىنىڭ ساقتالۋىن قاداعالايدى. ءتيىستى قىزمەتتەر جۇمىس ىستەيدى. ەل دە ءتيىستى نارسەنى ىستەدى. ال بىزدە ولاي ەمەس. قاداعالاسا دا, زالالدى ونىمدەردى جويۋدى تالاپ ەتسە دە, ەشكىم ولاي ىستەگەن جوق. شارۋا قولىنداعى ازىعىن ولسە دە لاقتىرمايدى. ۋاقىتى سوزىلعان اجال وسىلاي كەلەدى, بۇل باسقا ءولىم, باسقا اقيقات. شارۋاعا الدىنداعى سۋى زارارلى دەسە, ول سۋعا قارايدى دا: سۋ, كادىمگى سۋ عوي دەيدى. ەسىمدە, ءبىر اپا كەلە جاتىر, قولىندا ءسۇتى بار. ارتىنان سولدات ەرىپ كەلەدى. ءسۇتىن قاشان توگەدى دەپ قاداعالاپ ءجۇر. ال اپامىزدىڭ ءسۇتىن توگەر ويى جوق. بۇل مۇمكىن ەمەس نارسە. ءاربىر وسىنداي اپاعا ءبىر سولداتتى قاراۋىل ەتە المايسىڭ عوي. سول سەبەپتى دە كوبىسى ءولدى. مەن ەۋروپادان كەلگەندە تانىستاردىڭ كوبى قايتىس بولعان. قاتەرلى ىسىكتەن. فانتاست-جازۋشىلار جاڭا ەنەرگيا يگەرۋ كوكجيەگى تۋرالى, عالامدى يگەرۋ تۋرالى جازىپ جاتقاندا, بەيبىت اتوم دەگەنىمىز مۇلدە بىزدىكى بولماي شىقتى. وتە قاۋىپتى ەكەن... مۇنى ءتۇسىنۋ, قابىلداۋ وتە قيىن. ءبىز نەگىزى مۇلدە نازىكپىز, بولاشاققا, جاڭا قاتەرلەرگە مۇلدە دايىن ەمەسپىز.
– قايتكەن ءجون؟ مەدەت بولار تىرەكتى قايدان تابامىز؟ (نەگە تابان تىرەيمىز؟ )
– مەنىڭشە, بولىپ جاتقان الەۋمەتتىك جاعدايدى, ودان دا كەڭ اۋقىمداعى جايتتاردى باعامداۋ كەرەك سياقتى. قايتا قۇرۋ ۇدەرىستەرىنىڭ ءبارى بىرازعا دەيىن توقتامايتىنداي بولىپ كورىندى. تىم اڭعال بولدىق, دەموكراتيا كەلسە ءبارى وزدىگىمەن شەشىلە قالاتىنداي قارادىق. بىرنەشە جىل بۇرىن رەسەيدى ارالاعانىمدا: «سۆەتلانا, بۇل سىزدەردە, بەلارۋسيادا سولاي, ال بىزدە بۇنىڭ ءبارى ارتتا قالعان, وتكەنگە ورالۋ ەندى جوق, مۇمكىن دە ەمەس» دەگەندى ءجيى ەستىگەن ەدىم. ەندى كەلىپ, كەنەتتەن ءبارى مۇمكىن بولىپ شىقتى. ەڭ باستىسى, بىزبەن نە ىستەسە دە بولادى. تۇك قارسىلىق جوق. بىرەۋ كەتىپ جاتىر, بىرەۋلەر «ىشكى ەميگراتسياعا» كەتۋدە. ال ەندى بىرەۋلەر قالايدا بەيىمدەلۋگە تىرىسىپ, ءۇنسىز تىنۋدا.
ەگەر بۇدان ارى دا ۇندەمەيتىن بولساق, بۇل جاعداي ەندى قاۋىپتى بولا باستايدى دەپ ويلايمىن. بۇگىنگىدەن دە قۋاتتى كۇشتەر كەلەدى. قاسىرەت سول, ءبىز كوپ نارسەنى 1990 جىلدارى ايتپادىق. ءبىز وتكەنىمىزدى ايتىپ, ءستالينيزمدى ايىپتاي المادىق. ءبارى تىم جىلدام ءوربىدى, ءبارى ماتەريالدىق جاققا اۋىپ كەتتى. ەڭ تاڭدانارلىعى – ماتەريالدىق ماسەلەگە بارشامىز تۇگەل اربالىپ قالعانىمىزدا. مەنىڭشە, ادامدار دوللار سىناعىنا قاراعاندا, لاگەرلەردىڭ سىناعىنا لايىقتى توزە بىلگەن سەكىلدى. مەن ەۋروپادا ۇزاق تۇردىم, بىراق كەتىپ بارا جاتقانىمدا, ءبىر نارسە ىستەۋگە, تالقىلاۋعا دايىن, دەموكراتيالىق نيەتتەگى ادامدار بەلارۋسيادا كوپ بولعانى ەسىمدە. ون جىلدان كەيىن كەلدىم, ونداي ەشكىم قالماعان. ءبارى قايدا كەتتى؟ ءبارى بىردەي ءولىپ نەمەسە كەتىپ قالماعان شىعار؟ مۇمكىن بۇل ءتۇڭىلۋ شىعار...
– ءسىزدىڭ ارقاڭىزدا الەم بەلارۋسيانى ءبىلدى. ءسىز مينسكىگە ورالدىڭىز. ءسىزدى وتانىڭىزدا باعالاي ما؟ ەل تاريحىنداعى تۇڭعىش نوبەل لاۋرەاتى مينسكىدە نە ىستەپ جاتىر؟
– سىيلىق العانعا دەيىن كەيبىر كىسىلەر نەلىكتەن ورىسشا جازاتىنىمدى سۇرايتىن. ويتكەنى, يدەيا ورىسشا سويلەدى. قازىر كوشەدە مەنى كورگەنىنە قۋانىشتى ادامداردى كەزدەستىرەمىن. بىرەۋ ءدامحانادا مەن ءۇشىن تورت جاسادى. بىرەۋ العىس ايتادى. ەندى بىرەۋى كومەك سۇرايدى. كەيبىرەۋلەردىڭ ءوزى كومەكتەسۋگە دايىن. كەزدەسۋلەرگە كوپ ۋاقىتىم كەتەدى. كلۋب شارالارىنا دايىندىق تا سولاي.
– سۆەتلانا الەكسيەۆيچتىڭ كلۋبى الەمنىڭ كورنەكتى مادەنيەت قايراتكەرلەرىن مينسكىگە شاقىرىپ, زالداردى تولتىرىپ جاتقانىنا دا ءبىر جىلدان استى. بەلارۋسيادا كوپتەن كورىنبەي كەتكەندەر دە كەلىپ جاتىر. وسى كەزدەسۋلەر جاڭا ۇرپاقتى تاربيەلەۋگە, وياتۋعا سەپتىگىن تيگىزەتىنىنە سەنەسىز بە؟
– كەتىپ بارا جاتقانىمدا, كوپ ۇزاماي بەلارۋسيادا ءبارى وزگەرەتىندەي كورىنگەن ەدى. الايدا مەن ويلاعاننان دا ۇزاق ۋاقىت ءوتتى. قازىر مينسكىدە تۇرامىن, ايتسە دە سىرتقا كوپ شىعامىن, سويلەيمىن. ساپارلاردى ازايتۋ كەرەك دەپ شەشتىم, ۋاقىت پەن كۇش-قۋاتتى جۇمىسقا ساقتاۋ كەرەك. نەلىكتەن كلۋب قۇردىم؟ مينسكىگە وزدىگىمەن ويلانا الاتىن ادامداردى اكەلگىم كەلدى. الەكساندر سوكۋروۆ, ۆلاديمير سوروكين, ولگا سەداكوۆا, الەكساندر موروزوۆ, رۋتا ۆاناگايتە… بۇلاردىڭ ءبارى ءوز ەلىندە دە كوپشىلىك ءۇشىن ىڭعايسىز ادامدار. رۋتا ۆاناگايتە ليتۆالىقتاردىڭ ەۆرەيلەردى جويۋعا قاتىسقانى تۋرالى كىتابىنان كەيىن قۋدالاندى. ايتپاقشى, وسى جونىندەگى مەنىڭ ماقالامدى دا پولياكتىڭ ۇزدىك گازەتى باسقان جوق. ال نەگىزىندە ءدال وسىنداي تاۋەلسىز ادامدار, گۋمانيتاريلەر جارىق ساۋلەسىن تۇسىرەدى.
جاڭا جاعداي بىزگە تەحنوكراتيالىق مادەنيەتتى اكەلدى, ءتىپتى تىقپالاپ وتىر. ءبىر جاعىنان ادامدار ۇزاعىراق ءومىر سۇرەتىن بولدى. راسىندا دا, شىنايى كارىلىك 30-40 جىلعا شەگەرىلدى. الايدا, كوپشىلىك جۇرت بۇعان دا دايىن ەمەس. ويتكەنى, بۇل جونىندە از ايتىلادى. باتىستا – وزگەشە, ونداعى مەنىڭ تانىستارىم 90 جاسىندا دا اينالاعا قىزىعۋشىلىقپەن قارايدى, جاستاردىڭ ومىرىنە ارالاسادى. ەكىنشى ءبىر بايقاعانىم: بەلارۋسيادا ادامداردى تۇرمەگە جاپقاندا ولار تەز «سىنادى». رەسەيدە دە سولاي, نيكيتا بەلىحتى الايىق, جارقىراپ جايناعان ازامات ەدى, بىرنەشە اي قاماۋدا وتىرعاننان كەيىن كۇيرەدى. ول ماعان قاماۋداعى بەلورۋستاردى ەسكە ءتۇسىردى. دەمەك, ءبىز ءبارىمىز مەديتسينالىق تەحنولوگياعا وتە تاۋەلدىمىز. ول بولماعان جەردە, كادىمگى ورتادا تىرشىلىك ەتە المايمىز.
– بىراق تا تەحنولوگيالاردىڭ شىنىمەن دە ءومىردى ۇزارتىپ, ساپاسىن جاقسارتاتىنى, ادام مۇمكىندىكتەرىن كەڭەيتەتىنى راس قوي. بىرنەشە جىل بۇرىن ارمانداي دا الماعان نارسەنى مۇمكىن قىلادى. تاياۋدا عانا ومىردەن وتكەن ستيۆەن حوكينگتى ەسكە ءتۇسىرىڭىزشى. عاجاپ ەمەس پە؟!.
– بۇگىن دە تەحنولوگياعا شەكسىز سەنۋ بەلەڭ الىپ تۇر. ءبىر كەزدەرى حيمياعا قاتتى سەنگەنبىز. سوسىن – فيزيكاعا, بۇل قىزىعۋشىلىعىمىز چەرنوبىلگە دەيىن جەتتى. بۇگىنگى كوپشىلىك ناق وسى تەحنولوگيا, روبوتتار بار ماسەلەنى شەشۋگە كومەكتەسەدى دەپ سانايدى. الايدا مەن الەمدى گۋمانيتار ادام قۇتقاراتىنىنا سەنەمىن. جەكە ءوزىمدى تاڭداندىراتىن جانە تۇسىنە المايتىن نارسە – نەلىكتەن ورىس ەليتاسى ەڭ ماڭىزدى ماسەلەلەر تۋرالى, بىزگە قارسى كوتەرىلگەن تابيعات تۋرالى, مەكتەپتەردەن ىعىستىرىلىپ جاتقان گۋمانيتارلىق ءبىلىم تۋرالى ايتپايدى؟ ونداعىلاردىڭ ءبارى بىردەي ءپۋتينشىل نەمەسە ۋرا-پاتريوتتار ەمەس قوي. جەكە ادامدى عانا ەمەس, گۋمانيتارلىق ءبىلىمدى, گۋمانيتارلىق ادامدى دا ءتۇر رەتىندە قورعاۋ وتە ماڭىزدى. ترامپ اق ۇيگە كەلگەندە ەڭ الدىمەن نە ىستەدى؟ قورشاعان ورتاعا, جىلىمىق ماسەلەلەرىنە قاتىستىنىڭ ءبارىن لاقتىرىپ تاستادى. بۇگىندە بولاشاققا ستراتەگيالىق كوزقاراس مۇلدە جوق.
ءبىزدىڭ كەزىمىزدە ەكى اپات بولدى – ساياسي اپات, «قىرعي قاباق سوعىس» جانە عارىشتىق اپات. چەرنوبىل, فۋكۋسيما – ادامزات بۇعان دايىن ەمەس. ساياسات – مەيىلىنشە تانىس نارسە; اقتار, قىزىلدار دەگەندەي. ال چەرنوبىل ءبىزدىڭ بىلمەيتىنىمىزدى, مۇمكىندىگىمىزدىڭ شەكتەۋلى ەكەنىن كورسەتتى. مەن بۇل جونىندە فيلوسوفتار, ونىڭ ىشىندە ءبىزدىڭ بەلورۋستار دا بار, نەلىكتەن ايتپايتىنىنا تاڭدانامىن. بۇگىنگى تاڭدا مىندەتتى تۇردە سوعىسۋ دا قاجەت ەمەس, پۋتين نەمەسە ترامپتىڭ سوعىستى قالاۋى دا مىندەتتى ەمەس, تەك بىرەۋدىڭ جۇيكەسى سىر بەرۋى مۇمكىن, ءسويتىپ ءبارى جويىلىپ كەتەدى.
تەحنيكالىق پروگرەسس – بۇگىنگى سوعىستىڭ ءبىر ءتۇرى عانا. بىراق الەمدى تەحنولوگيا ەمەس, مادەنيەت قۇتقارادى.
– بۇگىنگىدەي اگرەسسيۆتى ءارى وقشاۋلانعان الەمدە جازۋشىلاردىڭ, گۋمانيتاريلەردىڭ قولىنان نە كەلەدى؟
– قولدارىنان قۇلدىراۋ مەن اگرەسسياعا قارسى تۇرۋ مادەنيەتىن جاساۋ كەلەدى. مەن ليبەرالداردىڭ نەلىكتەن ەرتە بەرىلە باستاعانىن بىلمەيمىن. تۇتىنۋشىلىق وتە سۇڭعىلا بولىپ شىققان شىعار. كەڭەستىك كەزەڭدەگى اسكەتيزمدە ءبىز مۇنىڭ نە ەكەنىن بىلمەدىك. سوسىن كوپشىلك قورقادى... ءبىز ءبىر-ءبىرىمىز تۋرالى ۇجىمدىق ميفولوگيا مەن «قىرعىي قاباق سوعىس» دەڭگەيىندە عانا بىلەمىز. قىزىعۋشىلىعىمىز جەتكىلىكسىز. ءبارى ءپۋتيندى الباستى قىلۋعا تىرىسقانىمەن, گاپ ناقتى ءبىر ادامدا ەمەس, بىراق «ۇجىمدىق پۋتيندە»...
– ءسىز رەسەيلىك پەن-كلۋبتى مەملەكەتتىك قۇرىلىمعا ترانسفورماتسيالانعانعا دەيىن ونىڭ مۇشەسى بولدىڭىز. ەندى سۋرەتشى مەن ءجۋرناليستىڭ قۇقىعىن, تاۋەلسىز پىكىر ءبىلدىرۋ قۇقىعىن قورعايتىن جاڭا ۇيىم – «ەركىن ءسوز» قاۋىمداستىعىنىڭ باستاماشىل توبىنىڭ مۇشەسىسىز. بۇل ءسىز ءۇشىن نەلىكتەن ماڭىزدى؟ شىعارماشىلىق ۇيىمدار نە ىستەي الۋى مۇمكىن؟
– ءبىز شەگىنبەۋىمىز كەرەك. وسىنداي كوپتەگەن ۇيىمنىڭ ىشىنەن ءشىرىپ جاتقانى قىنجىلتادى. رەسەيلىك پەن دە سولاي. ولاردى ساتىپ الۋدا. قارسىلىقتىڭ جاڭا فورماسىن تابۋ كەرەك. قازىر جازۋشى ءبىر ستاديوندى جيناي المايدى, بىراق 700-800 ادام كەلەتىنى انىق. ادامدارعا سۇيەۋ بولاتىن سوزدەردى تابۋ كەرەك. ماعان ءبىر ايەلدىڭ ايتقانى ۇنادى. ول مەنىڭ سوزىمنەن كەيىن كەلىپ: «مەن مىقتى ادام ەمەسپىن. بىراق ءاردايىم تەك جاقسىلىق جاعىندا بولاتىنىما سەنىمدىمىن» دەدى. بىزگە وسىنى كوبىرەك ايتۋ كەرەك. .
وسى جونىندە الەكساندر موروزوۆ كلۋب وتىرىسىندا وتە ءدال ايتتى. ءبارى دە ارقايسىمىزدىڭ باتىرلىعىمىزعا نەمەسە ونىڭ جوقتىعىنا بايلانىستى. سەرەبرەننيكوۆتى بىرەۋ ساتتى عوي. ال مالوبرودسكي ساتقان جوق. كوپشىلىگى بۇل بارىنە قاتىستى ەكەنىن سول كەزدە عانا ءتۇسىندى. كەلەسى جولى ساعان كەلەدى. سونداي سىناق. تەست. قايتكەن ءجون؟ بارلىعى ويلانا باستادى. ءسويتىپ ىنتىماقتاسا باستادى.
– رەسەيلىك نوبەل لاۋرەاتتارىنىڭ تاعدىرى – وتانداستارىنان ۇرىس ەستۋ. بۋنين, پاستەرناك, برودسكي, ءتىپتى تۋرا جولداعى شولوحوۆ تا سولاي. ءسىزدى دە ءىس جۇزىندە سىيلىق الا سالىسىمەن, نوبەلدىك دارىستەن كەيىن رۋسوفوب رەتىندە ايىپتادى. وتىرىك ايتۋدان ۇيالمايتىن ارىپتەس-جازۋشىلار مەن جۋرناليستەر دە تابىلدى. باسپاسوزگە شاعىمدار جونىندەگى رەسەي قوعامدىق القاسى «ەركىن ءسوز» قاۋىمداستىعىنىڭ ارىزى بويىنشا «رەگنۋم» اگەنتتىگىن جالعان سۇحبات جاريالاعانى ءۇشىن سوتقا تارتتى. وكىنىشكە قاراي, بۇنى كوپ ەشكىم بىلە بەرمەيدى. ال الەكسيەۆيچتىڭ «رۋسوفوب» ەكەنىن بىلەتىندەر كوپ. ءسىزدى وسى جاعداي الاڭداتپاي ما؟
– مەن ءجۋرناليستىڭ ءوز مىندەتى بار ەكەنىن تۇسىنە تۇرا, وعان مۇمكىندىك بەردىم. وقىرماندار ءبارىن ءوزى كورەدى دەپ ويلايمىن. ماعان شىنايى ادامداردىڭ, ماسكەۋدە, پەتەربۋرگتە كەزدەسكەن ادامداردىڭ قولداۋى وراسان كۇش...
اڭگىمەلەسكەن
نادەجدا اجگيحينا,
«نوۆىي جۋرنال» باسىلىمىنا شىققان سۇحباتتى قازاق تىلىنە اۋدارعان اقباكى تورەجان
