سوڭعى كەزدە قوعام بەلسەندىلەرى مەن كاسىبي ارحەولوگتار جوعارىداعى كومبە ىزدەۋشىلەردىڭ كوبەيىپ كەتكەنى جايلى دابىل قاعۋدا. – زاڭسىز كومبە ىزدەۋ, ارحەولوگيالىق نىسانداردى توناۋ سوڭعى جىلدارى ەلىمىزدە ءورشىپ كەتتى. مۇنىڭ زارارىن ايتىپ جەتكىزۋ قيىن. قازاقستان – ەجەلدەن ەۋروپا مەن ازيانى جالعاپ جاتقان كوپىر ىسپەتتى, ءتۇرلى مادەنيەتتەر توعىسىندا ورنالاسقان مەملەكەت. قادام باسقان سايىن ەسكەرتكىش وبا مەن عۇرىپتىق كەشەن, ءار شاقىرىمدا قالا قامالدارىنىڭ قيراندىلارى كەزدەسىپ جاتادى. ودان الىناتىن كەز كەلگەن دەرەك وتە ماڭىزدى. جوعارىداعى زاڭسىز كومبەشىلەر كەسىرىنەن اسا قۇندى جادىگەرلەر تونالىپ, ءتىپتى كەيبىرى شەكارا اسىپ كەتىپ جاتىر, − دەيدى ءا.مارعۇلان اتىنداعى ارحەولوگيا ينستيتۋتىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى, بەلگىلى ارحەولوگ عالىمجان قياسبەك.
ارحەولوگتىڭ بۇل پىكىرىنە ءبىز دە قوسىلامىز. ويتكەنى قولدارىنا مەتالىزدەگىش (مەتاللودەتەكتور) ۇستاپ, الا جازداي دالا كەزىپ, مونەتا-تيىن جيناپ جۇرگەن نەمەسە ەسكى وبا قالاشىق ءۇيىندىسىن جەر قىرتىسىن قوپارعان دالا دوڭىزىنداي تۇرتپەكتەپ قازۋشىلاردى بىلايعى اۋىل-ايماق ادامدارى كۇندە كورىپ ءجۇر.
مىسالى, كۇنى كەشە بىزبەن حابارلاسقان ءا.مارعۇلان اتىنداعى ارحەولوگيا ينستيتۋتىنىڭ جەتەكشى عىلىمي قىزمەتكەرى, ارحەولوگ ەرالى شارداربەك ۇلى وتكەن جىلى جامبىل وبلىسى, شۋ اۋدانى, اقسۋ اۋىلى اۋماعىندا ورنالاسقان ورتاعاسىرلىق اقتوبە قالاشىعىن كومبە ىزدەۋشىلەر 1,4 مەتر تەرەڭدىككە دەيىن قازىپ, ەسكەرتكىشتىڭ مادەني قاباتىنا ايتارلىقتاي زيان كەلتىرگەنى جايلى ايتسا, شىعىس قازاقستان وبلىسى, تارباعاتاي اۋدانىنداعى ەلەكە سازىنا (التىن ادام تابىلعان) قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزگەن ارحەولوگ عالىمجان قياسبەك ۇلى, وڭىردەگى كوپتەگەن ەسكى قورىم ءبىر-ەكى جىلدىڭ الدىندا تونالىپ كەتكەنى جايلى ايتادى.
سول سياقتى سەمەي قالاسىنان 100 شاقىرىم قاشىقتا ءتۇرلى ەسكەرتكىشتەر شوعىرلانعان كوكەنتاۋ ەلدى مەكەنىندەگى تۇرىك ءداۋىرىنىڭ وبالارى جاقىن ارادا كومبە ىزدەۋشىلەردىڭ نىساناسىنا ىلىكسە, ىلە القابىنداعى اتاقتى قويلىق قالاشىعىنىڭ ءۇيىندىسىن قوپارۋشىلار قازىردىڭ وزىندە ءورىپ ءجۇر. ءتىپتى الا جازداي قارقارا جايلاۋىن تىمىسكىلەپ تاپقان مونەتا-تيىندارىن الەۋمەتتىك جەلى ارقىلى اشىق ساۋدالاۋشىلارعا ايتار ءسوزىمىز جوق.
* * *
وسى ورايدا, جالپاق دالامىزدى كوكتەي شولىپ, كونەدەن قالعان قۇندى دۇنيەلەرىمىزدى ۇپتەپ جۇرگەن كىمدەر دەگەن ورىندى سۇراق تۋادى. اتالعان ماسەلە بويىنشا ۇزاق جىل ۇزدىكسىز شۇعىلدانعان جانە ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزۋدەن تاجىريبەسى مول مامانداردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, كومبە ىزدەۋشىلەردىڭ كوبى رەسەيلىك ازاماتتار, ودان قالدى ولاردىڭ وتاندىق جالدامالىلارى.
بۇلاردىڭ ءبىزدىڭ ەلدى بەتكە الۋىنا نەگىزگى سەبەپ, «رەسەيدە زاڭسىز ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە قاتىستى» زاڭنىڭ كۇشەيۋى دەيدى ارحەولوگ-مامان, ەلورداداعى ۇلتتىق مۋزەي قاسىنان قۇرىلعان «حالىق قازىناسى» عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ جەتەكشىسى اقان وڭعار ۇلى.
ونىڭ سىرتىندا ايتپاسقا بولمايتىن كەلەسى ءبىر دۇنيە – ەكى ەل اراسىنداعى كەدەندىك وداق جەڭىلدىكتەرى. ياعني, قۇندى دۇنيەلەرىمىز ىڭ-شىڭسىز رەسەي ارقىلى ەۋروپا نارىعىنا جول تارتۋدا. ەڭ وكىنىشتىسى, ەلىمىزدىڭ كەدەنشىلەرى ارتەفاكتىلەردىڭ ماڭىزىن ءھام تاريحي جادىگەر رەتىندەگى قۇنىن بىلە بەرمەيدى جانە زاڭدىق تۇرعىدان تىيىم سالىنباعاندىقتان شەكتەۋ قويۋعا ق ۇلىقسىز.
وسىعان قاراعاندا قانشاما قۇندى مۇرامىز قايدا كەتىپ جاتقانى تەك ءبىر تاڭىرگە ايان. «مەتالدان جاسالعان كەز كەلگەن بۇيىم ەسكەرتكىشتىڭ حرونولوگياسىن انىقتاۋعا سەپتىگىن تيگىزىپ قانا قويماي, سول ۋاقىتتىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايىنان ۇلكەن مالىمەت بەرەدى» دەيدى ماماندار. راسىندا سولاي! مىسالى, الماتىنىڭ جاسىن عالىمدار قالا اۋماعىنان تابىلعان ءبىر ءتۇيىر مونەتا-تەڭگە ارقىلى انىقتاعان جوق پا؟!
* * *
– كومبە ىزدەۋشىلەردى تۇساۋلاۋدىڭ جالعىز جولى ەلىمىزدەگى «تاريحي-مادەني مۇرا وبەكتىلەرىن قورعاۋ جانە پايدالانۋ تۋرالى» زاڭدى كۇشەيتۋ جانە ارنايى بەرىلەتىن ليتسەنزيا ماسەلەسىن شەكتەۋ, − دەيدى ارحەولوگ ەرالى اقىمبەك. اتالعان زاڭدا مەتالل ىزدەگىش تۋرالى ەشنارسە قاراستىرىلماعان. ارينە, ول ۋاقىتتا قازىرگى كۇنگىدەي مەتالل ىزدەگىشتەر جوق بولاتىن. سوندىقتان زاڭ كۇشەيىپ, كومبە ىزدەۋشىلەر ارەكەتىن جازالاۋ قىلمىستىق كودەكستە اشىق كورسەتىلسە توقتاۋ بولارى انىق. سونداي-اق مەتالل ىزدەگىش قۇرالدار ساتىلىمىنا دا زاڭدىق تۇرعىدان باقىلاۋ جاسالىپ, قۇقىقتىق جاۋاپكەرشىلىك ماسەلەلەرى قامتىلعانى ءجون.
ليتسەنزيا ماسەلەسىنە توقتالار بولساق: ونى بەرەتىن قۇزىرلى ورگان – مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى. بۇگىندە ليتسەنزياسى بار 100-گە تارتا جك (يپ) جانە جشس (توو) جۇمىس ىستەپ تۇر. وسىلاردى باقىلايتىن ارنايى ۇيىم جوق. بۇرىن بۇلارعا ءا.مارعۇلان اتىنداعى ارحەولوگيا ينستيتۋتى باقىلاۋ جۇرگىزىپ, ولاردىڭ عىلىمي ەسەپتەرىن قابىلدايتىن. قازىر ول جوق. ليتسەنزياسى بار تۇلعا قانداي نىساندى قازىپ, نە الىپ جاتقانى ەش جەردە تىركەلمەيدى. وسىدان كەيىن ارينە, زاڭسىزدىققا جول بەرىلمەي قايتەدى.
ۇشىنشىدەن, وڭىردەگى تاريحي-مادەني نىساندارعا جەرگىلىكتى ينسپەكتورلار سالعىرت قارايدى. ولاي دەيتىنىمىز, جەرگىلىكتى ينسپەكتسيالار ءوزىنىڭ اكىمدىگىنە باعىنادى, مينيسترلىككە قارامايدى. سوندىقتان ولار مينيسترلىككە وڭىردەگى جاعداي تۋرالى ەسەپ بەرۋگە ءتيىستى ەمەس. جاپونيا سەكىلدى ەلدەردە ءاربىر ەسكەرتكىش جەرگىلىكتى ينسپەكتورلار تاراپىنان باقىلاۋعا الىنىپ, تەكسەرىلىپ وتىرادى. ارقايسىسىنىڭ تولقۇجاتى بار. ءتىپتى اي سايىن جوعارى جاققا ەسەپ بەرىلەدى. وسى تاجىريبەنى ءبىز نەگە قولدانباسقا!
* * *
جوعارىدا كومبە ىزدەۋشىلەردىڭ قولىندا مەتالىزدەگىش قۇرالى بارىن ايتتىق. بار پالە وسىندا. بۇل دەگەنىمىز – مەتالل بۇيىمداردى تابۋعا كومەكتەسەتىن ەلەكتروندى اسپاپ. كومبەشىلەر وسى قۇرال ارقىلى ەسكەرتكىشتىڭ توبەسىن ءسۇزىپ ءوتىپ, دابىل (سيگنال) بەرگەن تۇستى مەتالل بۇيىم شىققانعا دەيىن قازىپ, وزىنە قاجەتتى زاتىن سۋىرىپ الادى.
مەتالىزدەگىش ماسەلەسى بويىنشا ءبىرشاما دەرەك جيناعان ارحەولوگ ەرالى اقىمبەكتىڭ پايىمداۋىنشا, ەلەكتروندى اسپاپتىڭ ارزاندارىنىڭ 40-50 سم تەرەڭدىكتەگى مەتالل بۇيىمدى انىقتاي الاتىن مۇمكىندىگى بولسا, باعالىلارى ءبىر مەترگە دەيىنگى جەر قويناۋىنداعى مەتالل زاتتى ءدال تابادى ەكەن.
بۇل ارادا ايتپاسقا بولمايتىن دۇنيە – اۋىل-ايماق تۇرعىندارىنىڭ بەي-جايلىعى. قولىندا مەتالىزدەگىش قۇرالى بار كومبەشىلەر قىستاۋ-جايلاۋىن تىمىسكىلەپ, بيتتەي ءورىپ جۇرسە دە وعان ءمان بەرمەيدى. قازاقتىڭ «جامان ءۇيدى قوناعى بيلەيدى» دەيتىن اتالى ءسوزى وسى كومبەشىلەرگە قاراتا ايتىلسا كەرەك.
سۋرەتتەردە: قازاق دالاسىن كەزىپ جۇرگەن كومبە ىزدەگىشتەر (سۋرەت قارقارا جايلاۋىنان تۇسىرىلگەن); كومبەىزدەۋشىلەردىڭ تاپقان بۇيىمدارى
بەكەن قايرات ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
