– ەلباسىمىزدىڭ سول كەزدەگى وسى تاريحي شەشىمىن كوپشىلىك بىردەن تۇسىنە المادى, – دەگەن ەدى «نەۆادا-سەمەي» حالىقارالىق انتييادرولىق قوزعالىسىنىڭ 25 جىل تولۋىنا وراي سەمەيدە وتكەن ايتۋلى شارادا ءسوز العان اقىن, قوعام قايراتكەرى ولجاس سۇلەيمەنوۆ, – تەك ءبىراز ۋاقىت وتكەندە عانا ادامدار بۇل اسا ماڭىزدى قادام ەكەنىن ۇعا باستادى. كۋرچاتوۆتا ۇلتتىق يادرولىق ورتالىق قۇرىلىپ, وندا عالىمدار سەمەي سىناق پوليگونىن تازارتۋ, اپاتتان زارداپ شەككەن جەردىڭ ەكولوگيالىق جاعدايىن زەرتتەۋ, يادرولىق مەديتسينانى دامىتۋ سياقتى وزەكتى دۇنيەلەرمەن اينالىسۋدى ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن جولعا قويدى.
– «نەۆادا-سەمەي» حالىقارالىق انتيادرولىق قوزعالىسىنىڭ بەلسەندىلەرى ەلباسىنىڭ يادرولىق قارۋسىز الەم قۇرۋ جونىندەگى باستاماسى اياسىندا بۇگىنگە دەيىن كۇرەستى جالعاستىرىپ كەلەدى, – دەيدى «نەۆادا-سەمەي» قوزعالىسىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى, «پاراسات», «قۇرمەت» وردەندەرىنىڭ يەگەرى, وبلىستىق «ۆايناح» چەشەن-ينگۋش ەتنومادەني ورتالىعىنىڭ جەتەكشىسى سۇلتان كارتوەۆ.
سۇلتان ومار ۇلى كارتوەۆ پاۆلودار قالاسىندا قاراپايىم جۇمىسشى وتباسىندا تۋىپ-وسكەن, 8 بالانىڭ تۇڭعىشى. بالا كۇنىنەن العىرلىعىمەن كوزگە تۇسكەن س.كارتوەۆ مەكتەپتە ۇزدىك وقىپ, بەلسەندىلەردىڭ قاتارىندا بولادى. ەڭبەككە ەرتە ارالاسىپ, وقۋدان دا قول ۇزبەيدى. وت تا جاقتى, اۋلا دا سىپىردى, سىلاقشى دا بولعان ول پاۆلودار قالاسىنىڭ قۇرىلىس ۇيىمدارىندا بەتونشى بولىپ تا جۇمىس ىستەيدى. وسىلايشا ورتا مەكتەپتى بىتىرگەنگە دەيىن س.كارتوەۆتىڭ كادىمگىدەي-اق قۇرىلىس سالاسىندا ەڭبەك تاجىريبەسى دە جيناقتالىپ قالدى. 1969 جىلى پاۆلودار يندۋستريالدى ينستيتۋتىنىڭ جىلۋ ەلەكتر ستانساسىنىڭ ينجەنەر-ەلەكتريگى ماماندىعى بويىنشا وقۋعا ءتۇسىپ, ونى 1974 جىلى ءتامامدايدى. جوعارى وقۋ ورنىن بىتىرگەن سوڭ بۇرىنعى سەمەي وبلىسىنا جولدامامەن كەلىپ, وتباسىمەن تۇراقتاپ قالادى. ءسويتىپ قازاقستان ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋ سالاسىندا 25 جىل ەڭبەك ەتتى.
– اتا-اناما وتە قيىن بولدى, – دەپ ەسىنە الادى سۇلتان كارتوەۆ, – سەگىز بالانى اسىراۋ وڭاي ەمەس, جىل سايىن بىرەۋى مەكتەپكە بارادى. مەكتەپتە بەلسەندى بولدىم, پيونەر, كومسومول جيىندارىنان قالماي ءجۇردىم. ماتەماتيكا, ادەبيەتتەن وزات وقۋشى اتانىپ, رەسپۋبليكالىق, بۇكىلوداقتىق وليمپيادالارعا قاتىسىپ, جۇلدەلەرمەن ورالاتىنمىن. مەكتەپتە عانا ەمەس, قالادا كوشباسشى بولدىم. قازىر جاستار قالت ەتسە تەلەفوندارىنا ۇڭىلەدى. ال ءبىزدىڭ كەزىمىزدە تەك قانا كىتاپ بار ەدى. كىتاپحانادان شىقپايتىن ەدىم. قازىردىڭ وزىندە قايتالاپ وقيتىن كىتاپتارىم كوپ, ول – ابايدىڭ قارا سوزدەرى مەن ولجاس سۇلەيمەنوۆتىڭ شىعارمالارى.
كەيىپكەرىمىز بالالىق شاعىندا بالالار ادەبيەتىن, ونىڭ ىشىندە شەتەل ادەبيەتىنىڭ جاۋھارلارىن جىبەرمەي وقىعان كورىنەدى. ءجاسوسپىرىم كەزىندە ا.چەحوۆ, م.لەرمونتوۆ, م.اۋەزوۆ, س.سەيفۋللين, ع.مۇسىرەپوۆ, س.تورايعىروۆ, و.سۇلەيمەنوۆپەن قاتار بۇكىل ەۋروپا كلاسسيكتەرىنىڭ شىعارمالارىمەن سۋسىنداعان. «جزل» سەرياسىمەن شىققان باسىلىمداردى قالت جىبەرمەي وقىعان.
– قاراپ وتىرسام, بالا كەزىمنەن الدا ءجۇرۋدى, تەك قانا جەتەكشى بولۋدى ماقسات ەتىپپىن, – دەيدى سۇلتان كارتوەۆ, – بىرەۋدىڭ سوڭىندا قالۋ قانىمدا جوق قاسيەت. قاراپايىم جۇمىسشى وتباسىندا تۋسام دا, بۇل قايدان كەلگەن وقىمىستى, بەلسەندى دەپ جۇرت تاڭعالاتىن. اتا-اناسى بولسا قاراپايىم جۇمىسشىلار, ال بالاسى كوشباسشىلىققا ۇمتىلادى. بۇل قالاي؟ تەك ۇزاق جىلدار وتكەن سوڭ عانا كىمگە تارتقانىمدى ءتۇسىندىم. قازاقتار جەتى اتاسىن تۇگەندەپ, شەجىرە تاراتىپ وتىراتىن نەتكەن اقىلدى حالىق دەسەڭشى؟! مەنىڭ كوشباسشىلىققا ۇمتىلۋىم اتاما تارتقاندىعىم ەكەن-اۋ.
– ءبىز قازاقستاندا تۋىپ-وستىك قوي. بارلىق چەشەن-ينگۋش وتباسى سياقتى ءبىزدىڭ اۋلەت تە قازاقستانعا جەر اۋدارىلعان. اتام تۋرالى تەك 2003 جىلى, نەمەرەلى بولىپ, اقساقال اتانعاندا عانا ەستىپ تاڭ-تاماشا بولدىم. ماعان ينگۋشەتيا پرەزيدەنتى رۋسلان اۋشەۆتىڭ «ينگۋش حالقىنىڭ داڭقتى تۇلعالارى» دەگەن جارلىعىن كورسەتتى. اسكەريلەر دەگەن بولىمنەن «كارتوەۆ حازبوت تسوزگوۆيچ» دەگەن اتام تۋرالى ءبىر جول جازبانى عانا وقىدىم, باسقا ەش دەرەك جوق. سودان 13 جىل ءوتتى. 2016 جىلى استاناعا «ينگۋش رەسپۋبليكاسىنىڭ ءان-جىرلارى» اتتى كونتسەرتتىك باعدارلاماعا شاقىردى. وندا رەسەي دەلەگاتسياسىمەن كەلگەن ءبىر جىگىت جولىعىپ, ء«سىزدىڭ اعايىنداس باۋىرىڭىزبىن» دەپ تانىستىردى ءوزىن. اتامنىڭ ماراپات قاعازدارىن, فوتودەرەكتەرىن, بەينەجازبالارىن جانە بارلىق ءتورت مەدالىن اكەلىپ كورسەتتى. سول كەزدە عانا اتامنىڭ داڭقتى ادام بولعانىن ءتۇسىندىم. ءوز اتا-تەگىمدى تاپقانىما ەرەكشە قۋانىشتىمىن. ءتۇرىم دە اتامنان اۋمايدى ەكەن. مەنىڭ كوشباسشى بولۋىم وسى اتاما تارتقان مىنەزىمنەن ەكەن. مەن ەندى حازبوت كارتوەۆ تەگىن ماقتانىشپەن الىپ جۇرەمىن. اتامدى تاۋىپ العانىم جۇرەگىمە جىلۋ ورناتتى. قيىن كەزدە, كوڭىلىمە كىربىڭ ۇيالاعاندا, اتامەكەنىم ينگۋشەتيانى ساعىنىپ كوڭىلىم بوساعان ساتتە سەمەيدەگى جۇمىس كابينەتىمنىڭ قابىرعاسىندا ءىلىنىپ تۇرعان اتامنىڭ پورترەتىنە قارايمىن. ول ماعان كومەك بەرەدى. سەنىم مەن باقىت سىيلايدى. مەن ءوز شەجىرەمدى تاپتىم. باۋىرلاس قازاعىما ريزامىن.
راۋشان قابجانقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»
سەمەي
